15/03/2026
Αφθώδης Πυρετός – μια εξήγηση από την οπτική της επιστήμης της Ανοσολογίας.
Επειδή υπάρχει αρκετή συζήτηση και σύγχυση στα μέσα ενημέρωσης σχετικά με το πρόσφατο ξέσπασμα της νόσου Αφθώδης Πυρετός (Foot-and-Mouth Disease) στην Κύπρο και τα εμβόλια που εισάγονται, θεώρησα χρήσιμο να εξηγήσω μερικά βασικά επιστημονικά σημεία από την οπτική ενός επιστήμονα που έχει εκπαιδευτεί στην ανοσολογία.
Παρόλο που η δική μου ερευνητική εμπειρία αφορά κυρίως τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος, οι βασικές αρχές του πώς λειτουργούν οι ιοί και τα εμβόλια είναι κοινές τόσο στην ανθρώπινη όσο και στην κτηνιατρική ιατρική.
> Τι είναι ο Αφθώδης Πυρετός;
Ο Αφθώδης Πυρετός είναι μια πολύ μεταδοτική ιογενής ασθένεια αγελάδων, προβάτων, κατσικιών και χοίρων. Η ασθένεια προκαλείται από τον Ιό του Αφθώδους Πυρετού (Foot-and-Mouth Disease Virus), ο οποίος μεταδίδεται εύκολα μεταξύ αυτών των ζώων μέσω άμεσης επαφής, μολυσμένου εξοπλισμού ή ακόμη και μέσω του αέρα σε μικρές αποστάσεις, όπως και μέσω των ίδιων των κτηνοτρόφων που διαχειρίζονται τα ζώα αυτά αν δεν τηρούν βασικά σχετικά προτόκολα.
> Αναφορά γίνεται σε εισαγογή εμβολίων SAT1 (Southern African Territories serotype 1). Tι είναι αυτό;
Ο ιός του Αφθώδους Πυρετού υπάρχει σε επτά διαφορετικούς οροτύπους: O, A, C, Ασιατικής προέλευσης-1, Νότιοαφρικανικής προέλευσης ορότυπος-1 (SAT1), Νότιοαφρικανικής προέλευσης ορότυπος-2 (SAT2) και Νότιοαφρικανικής προέλευσης ορότυπος-3 (SAT3).
Το SAT1 είναι ένας συγκεκριμένος τύπος του ίδιου ιού αυτού. Από ανοσολογική άποψη αυτό είναι σημαντικό, επειδή η ανοσία σε έναν τύπο δεν προστατεύει απαραίτητα από τους άλλους τύπους.
> Πώς λειτουργούν τα εμβόλια;
Τα εμβόλια που χρησιμοποιούνται στη συνήθη αντιμετώπιση του Αφθώδους Πυρετού είναι αδρανοποιημένα εμβόλια. Αυτό σημαίνει ότι ο ιός που περιέχεται στο εμβόλιο έχει απενεργοποιηθεί χημικά και δεν μπορεί να πολλαπλασιαστεί μέσα στο ζώο. Ο σκοπός του εμβολίου είναι να ενεργοποιήσει την προσαρμοστική ανοσιακή απάντηση, ιδιαίτερα την παραγωγή προστατευτικών αντισωμάτων, ώστε το ζώο να αντιδράσει πιο αποτελεσματικά αν εκτεθεί στον πραγματικό ιό. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός για την Υγεία των Ζώων αναφέρει ρητά ότι πρέπει να χρησιμοποιούνται αδρανοποιημένα εμβόλια και ότι τα ζωντανά εμβόλια δεν θεωρούνται αποδεκτά λόγω του κινδύνου επαναφοράς της λοιμογόνου ικανότητας.
> Γιατί πρέπει το εμβόλιο να ταιριάζει με το στέλεχος;
Στον Αφθώδη Πυρετό δεν ισχύει το «ένα εμβόλιο για όλα». Η προστασία εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πόσο καλά ταιριάζει το εμβολιακό στέλεχος με το στέλεχος του ιού που κυκλοφορεί. Γι’ αυτό η αναγνώριση του οροτύπου και η σωστή επιλογή στελέχους εμβολίου είναι τόσο σημαντικές.
> Γιατί χρησιμοποιούνται και περιορισμοί μετακινήσεων και θανάτωση ζώων;
Ο εμβολιασμός δεν δίνει άμεση προστασία. Σε μια ενεργή επιδημία, ο ιός μπορεί ήδη να εξαπλώνεται πριν τα εμβολιασμένα ζώα αποκτήσουν ισχυρή ανοσία. Για αυτόν τον λόγο, ο εμβολιασμός συνδυάζεται με περιορισμούς στις μετακινήσεις, επιτήρηση, ιχνηλάτηση, μέτρα βιοασφάλειας και, όπου χρειάζεται, θανάτωση μολυσμένων ζώων και επικίνδυνων επαφών. Αυτή ακριβώς τη συνδυασμένη στρατηγική περιγράφει και το σχέδιο της Μεγάλης Βρετανίας του 2025.
Παρόλα αυτά, στη Μεγάλη Βρετανία ο προληπτικός εμβολιασμός απαγορεύεται εκτός αν είναι πραγματικά αναγκαίος, ώστε η χώρα να διατηρεί το ανώτατο διεθνές εμπορικό καθεστώς: «χώρα ελεύθερη από αφθώδη πυρετό χωρίς εμβολιασμό». Παρ’ όλα αυτά, ο νόμος υποχρεώνει την κυβέρνηση να εξετάζει από την αρχή κάθε επιβεβαιωμένης επιδημίας αν ο επείγων εμβολιασμός θα βοηθήσει στον έλεγχο. Δηλαδή, ο εμβολιασμός δεν απορρίπτεται γενικά, απλώς φυλάσσεται ως εργαλείο για όταν είναι πραγματικά χρήσιμος.
Υπάρχουν αρκετοί λόγοι γι’ αυτή την πολιτική. Πρώτον, το καθεστώς «χωρίς εμβολιασμό» είναι πολύ σημαντικό για το διεθνές εμπόριο. Δεύτερον, η απόφαση για εμβολιασμό είναι σύνθετη και εξαρτάται από το αν υπάρχει κατάλληλη αντιγονική αντιστοίχιση, από το πόσο γρήγορα μπορεί να χορηγηθεί το εμβόλιο και από το αν πράγματι θα βελτιώσει τον έλεγχο της επιδημίας. Τρίτον, το σχέδιο της Μεγάλης Βρετανίας του 2025 αναφέρει ότι όταν τα ζώα εμβολιαστούν, τα ζωντανά ζώα δεν μπορούν να διακινούνται διεθνώς, ενώ και το εμπόριο κρέατος περιορίζεται περισσότερο κατά τη διάρκεια της επιδημίας. Άρα η θέση της Μεγάλης Βρετανίας δεν είναι «ποτέ εμβολιασμός», αλλά όχι εμβολιασμός ρουτίνας, διατήρηση του καθεστώτος ελευθερίας από τη νόσο και χρήση επείγοντος εμβολιασμού όταν αυτό δικαιολογείται επιστημονικά και πρακτικά.
> Βιβλιογραφία για όσους θέλουν να διαβάσουν περισσότερα για το θέμα αυτό:
Jamal SM, Belsham GJ. Foot-and-mouth disease: past, present and future. Veterinary Research. 2013;44:116. doi:10.1186/1297-9716-44-116. PMID: 24308718.
Rodriguez LL, Grubman MJ. Foot-and-mouth disease virus vaccines. Vaccine. 2009;27(Suppl 4):D90–D94. doi:10.1016/j.vaccine.2009.08.039. PMID: 19837295.
Mahapatra M, Parida S. Foot and mouth disease vaccine strain selection: current approaches and future perspectives. Expert Review of Vaccines. 2018;17(7):577–591. doi:10.1080/14760584.2018.1484286. PMID: 29950121.
Cao Y, Lu Z, Liu Z. Foot-and-mouth disease vaccines: progress and problems. Expert Review of Vaccines. 2016;15(6):783–789. doi:10.1586/14760584.2016.1129906. PMID: 26760264.
Barteling SJ, Vreeswijk J. Developments in foot-and-mouth disease vaccines. Vaccine. 1991;9(2):75–88. doi:10.1016/0264-410X(91)90002-9. PMID: 2015632.
Lombard M, Füssel AE. Antigen and vaccine banks: technical requirements and the role of the European antigen bank in emergency foot-and-mouth disease vaccination. R***e Scientifique et Technique (Office International des Epizooties). 2007;26(1):117–134. PMID: 17633297.
World Organisation for Animal Health. Foot-and-mouth disease. Paris: World Organisation for Animal Health (WOAH); 2024.
https://www.woah.org/en/disease/foot-and-mouth-disease/
United Kingdom Government. Foot and mouth disease control strategy for Great Britain. London: Department for Environment, Food and Rural Affairs; 2025.
https://www.gov.uk/government/publications/foot-and-mouth-disease-control-strategy/foot-and-mouth-disease-control-strategy-for-great-britain