29/08/2026
Γενεαλογικά ριζώματα και δέντρα
Τα γενεαλογικά δέντρα – γνωστά ως γενεογράμματα στη συστημική θεραπεία – μοιάζουν συνήθως με ανάστροφες πυραμίδες. Η τρέχουσα γενιά του ενδιαφέροντός μας βρίσκεται κάτω-κάτω (εκτός κι αν έχει παιδιά, οπότε λαμβάνει την αμέσως επόμενη θέση προς τα πάνω), στο «κεφάλι» της ακολουθούν οι γονείς της, ενώ οι παππούδες και οι γιαγιάδες απεικονίζονται παραπάνω.
Όπως τα δέντρα, τα γενεαλογικά δέντρα διαθέτουν σταθερούς κορμούς και κλαδιά (που ενίοτε ταρακουνιούνται από τον άνεμο ή μια περαστική καταιγίδα) και στηρίζονται σε μια κεντρική, ισχυρή ρίζα. Είναι ξεκάθαρα και γραμμικά, ενώ η διαμόρφωση των σχέσεων ανάμεσά τους είναι σχετικά ευκρινής και ορατή – κάτι σαν ένα πανοπτικό, όπου η ερευνήτρια ή συστημική θεραπεύτρια μπορεί με ευκολία να «επιβλέπει» το τι και το πως από θέση ευθύνης ή/ και ελέγχου.
Στην πραγματικότητα, οι ανθρώπινες σχέσεις είναι πολύ πιο σύνθετες και οι διαγενεαλογικές εκδοχές τους διαμορφώνονται σε αλληλεπίδραση με τις κοινωνικές-ιστορικές συνθήκες των εποχών που «διασχίζουν», εντός του πλαισίου που θέτουν τα φυσικά και γεωγραφικά συστήματα (με το σύνολο των κατοίκων τους: φτερωτών, τετράποδων, σουρνάμενων και ριζωμένων) και με βάση την εκάστοτε κατανόηση των άμεσα εμπλεκόμενων.
Αντιθέτως, οι Deleuze and Guattari στο έργο τους “A Thousand Plateaus” προτείνουν μια διαφορετική προσέγγιση ως προς την αποτύπωση των ανθρωπίνων σχέσεων. Εδώ, η ιδέα του δέντρου αντικαθίσταται από αυτή των ριζωμάτων – των λεπτών ριζών που όμοια με τις λεπτές κλωστές της δαντέλας συνδέουν τα φυτά μεταξύ τους δίνοντας μορφή σε μοτίβα και σχέσεις ανάμεσά τους. Τα ριζώματα αλληλοεμπλέκονται, αλληλοστηρίζονται (ή αλληλοαπωθούνται εμπλεκόμενα), αντέχουν (ένα υπόλλειμα ριζώματος μπορεί να αποτελέσει το έναυσμα για ανάπτυξη ενός νέου φυτού), λειτουργούν υπό τη λογική της αποκέντρωσης, μοιράζονται γνώσεις και δύναμη, αντιστέκονται, αναδιαμορφώνουν διαρκώς τα όριά τους, ορίζουν τον εαυτό τους με βάση την κυκλικότητα των εποχών και βάσει των καιρικών φαινομένων.
Τα ριζώματα φαίνονται εύθραυστα, αλλά όποια έχει προσπαθήσει ποτέ να καλλιεργήσει έναν κήπο ή ένα χωράφι που το καλύπτει η αγριάδα ή το ελικοφόρο χωνάκι, αντιλαμβάνεται με ευκολία πόσο σχετική είναι η ιδέα της ευθραυστότητας. Όσο τ’ αντιπαλεύεις, τόσο αντιστέκονται και πολλαπλασιάζονται. Αντιθέτως, αν πάρεις το χρόνο να παρατηρήσεις τι εκφράζουν – για το χώμα στο οποίο φυτρώνουν, την καλλιεργητική ιστορία του συγκεκριμένου κήπου ή χωραφιού και τις συνοδεύουσες πρακτικές των ανθρώπων ανά γενεά, για τη σχέση τους με τη βροχή, τον ήλιο ή το χιόνι κι όλους αυτούς τους μικρούς ή μεγάλους (συχνά απροσδόκητους) παράγοντες – θα αντιληφθείς ότι η παρουσία τους αποτελεί ένα είδος επικοινωνίας. Μιας επικοινωνίας που μας καλεί σε διάλογο και σε (ελπίζουμε) βαθύτερη (αλληλο)κατανόηση.
Στα ριζώματα δεν παρατηρείς εύκολα αρχή και τέλος. Ακόμα κι αν πρόκειται για δέντρα αντί για μικρά φυτά, αν μπορούσαμε να κοιτάξουμε κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, δεν θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε με ευκολία που αρχίζει το ένα φυτό και που τελειώνει το άλλο. Κατά πόσο τα μυριάδες ριζώματα αποτελούν εκφάνσεις διαφορετικών φυτών που συνυπάρχουν ή αντίθετα αν πρόκειται για κάτι μεγαλύτερο που πάλλεται, συνωθείται στη ζωή ή προσλαμβάνει την εικόνα της πολλαπλότητας των μορφών.
Και για να επιστρέψουμε στα γενεαλογικά δέντρα. Οι ανθρώπινες οικογένειες και κοινωνίες ίσως ν’ αποτελούν σε μικρότερο βαθμό γραμμικές αποτυπώσεις μ’ επίκεντρο τη σταθερότητα και τη σαφήνεια. Ίσως ν’ αποτελούν ριζώματα, όπου οι σχέσεις των μελών τους διαρκώς μεταβάλλεται, λειτουργούν αποκεντρωμένα και θέτουν πολύ συγκεκριμένα ερωτήματα, όπως: με ποιό τρόπο διαμορώνονται οι σχέσεις/ αλληλεπιδράσεις ανάμεσά τους μέσα στο χρόνο, πως αναπτύσσονται καλύτερα, τι ρόλους (προσ)λαμβάνουν και με τι τρόπο;
Οι ριζωματικές απεικονίσεις των διαγενεαλογικών σχέσεων είναι χαοτικές κι απρόβλεπτες. Μεταβάλλονται με βάση τη διαφορετική θέση του παρατηρητή ή της παρατηρήτριας, χαρακτηρίζονται από ρευστότητα και ποικιλία αφηγήσεων. Οι ανθρώπινες συμπεριφορές μας εκπλήσσουν, επιζητούν το απροσδόκητο, αλλάζουν χρώματα. Οι σχέσεις αλλάζουν μορφή και αφετηρίες στο χρόνο. Ο ρόλος κάποιων εξ αυτών μεταλλάσσεται, χάνει λίγη από την κεντρικότητά του, επιτρέποντας σε άλλες φωνές να αναδυθούν. Τα ιστορικά και κοινωνικά γεγονότα αλληλεπιδρούν όπως ο καιρός ή η γη. Τα δέντρα και τα σύννεφα μας συνδιαμορφώνουν – είτε το θέλουμε, είτε όχι (αλήθεια, θα τους κάνουμε χώρο να υπάρξουν στις αφηγήσεις μας;).
[Και κάπου εκεί ολοκληρώνεται η ποιητική περιγραφή περί ριζωμάτων κι εμφανίζεται η κατσίκα του γείτονα να επιφέρει την πολυπόθητη τάξη. Διότι τέτοιες είναι οι κατσίκες!]
![Γράφει η ερευνήτρια Gabriela Gutierez: «τα τοπία αποτελούν αρχεία που μας διδάσκουν να ξαναδιαβάζουμε τον κόσμο [...] η ...](https://img5.findhealthclinics.org/503/085/1045199145030858.jpg)
