Lawy Medical Lab

24/08/2026

24/08/2026

شیکاری دژەتەنەکانی نەخۆشی (Gastritis):
کەمی ڤیتامین (Vitamin B12) و کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia):
دژەتەنەکانی (Gastritis) بە گشتی دوو دژەتەن دەگرێتەوە ئەوانیش (Parietal Cell Antibodies)(Intrinsic Factor Antibodies) شیکاریەکە دەستنیشانی بڕی دژەتەنەکان دەکات لە خوێندا و سوودی لێ وەردەگیرێت بۆ دیاریکردنی هۆکاری کەمی ڤیتامین بی دوانزە (Vitamin B12 Deficiency) و دەستنیشانکردنی کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia)، کاتێک سیستمی بەرگری لەش (Parietal Cells and/or Intrinsic Factor) دەکاتە ئامانج و پەلاماریان دەدات، دەبێتە هۆی هەوکردن و تێکشکانی خانەکانی (Parietal Cells)، کاریگەری دەبێت لەسەر بەرهەمهێنان و فرمانی (Intrinsic Factor).
دژەتەنی ((PCA) Parietal Cell Antibodies):
دژەتەنی (Parietal Cell Antibodies) پرۆتینێکە سیستمی بەرگری لەش بەهەڵە دژ بە خانەکانی (Parietal Cells) دروستی دەکات، کە خانەی تایبەتمەندن دەکەونە دیوی ناوەوەی دیواری گەددەوە فرمانیان دەردانی ترشی گەددە (Gastric Acid)ە کە یارمەتیدەرە لە هەرسکردن خۆراک دا، هەروەها فرمانیان دروستکردنی پرۆتینێکی تایبەتە کە بە ئینترنزیک فاکتەر (Intrinsic Factor) ناسراوە.
دژەتەنی ((IF) Intrinsic Factor Antibodies):
ئینترنزیک فاکتەر (Intrinsic Factor) پرۆتینێکە لەلایەن خانەکانی (Parietal Cell) بەرهەمدێت لە گەددە دا، و ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە هەڵمژینی ڤیتامین (Vitamin B12) لەلایەن ڕیخۆڵەوە، هەربۆیە بوون هەر گرفتێک لە بەرهەمهێنان و ئیشکردنی (Intrinsic Factor) دا دەبێتە هۆی گرفت لە هەڵمژنی ڤیتامین (Vitamin B12) و بەفیڕۆچوونی ئەو بڕە ڤیتامینەی کە لەڕێگەی خۆراک یان دەرمان (حەب)ەوە وەریدەگرین.
ئەوبڕە ڤیتامینەی لە خۆراکدا هەیە لە گەددەدا بەهۆی کاریگەری پێپسینەوە لە خوراکە هەرسکراوەکە جیادەبێتەوە و پاشان لەگەڵ (Intrinsic Factor) دا یەکدەگرێت (B12-Intrinsic Factor Complex) پێکدێنن ئەم یەکگرتنە پێویستە بۆ هەڵمژینی ڤیتامینەکە لەلایەن ڕیخۆڵەوە، (B12-Intrinsic Factor Complex) بەرەو ڕیخۆڵە باریکە دەڕوات و ناسەرەوە تایبەتەکانی (Intrinsic Factor) لە ڕیخۆڵەدا (B12- Intrinsic Factor Complex) دەناسنەوە و ڕێگە بە تێپەڕبوونی دەدەن (واتە هەڵدەمژرێت) و پاشان ڤیتامین (Vitamin B-12)ەکە لە (Intrinsic Factor) جیادەبێتەوە و لەڕێگەی پرۆتینێکی تایبەتەوە دەچێتە سووڕی خوێنەوە، و بەشێکی لەلایەن خانە و شانەکانی لەشەوە بەکاردێت و بەشێکیشی دەبرێت بۆ جگەر و لە جگەردا دەتوانرێت بۆ چەند ساڵێک پاشەکەوت بکرێت.
دژەتەنی (Intrinsic Factor Antibodies) پرۆتینێکە سیستمی بەرگری لەش بە هەڵە دژ بە (Intrinsic Factor) دروستی دەکات، ڕێگردەبێت لە پێوەبەندبوونی ڤیتامین (Vitamin B12)و(Intrinsic Factor) یان هەڵمژینی (B12-Intrinsic Factor Complex) لەلایە ڕیخۆڵەوە، بەبێ بوونی (Intrinsic Factor) ی پێویست ڤیتامین (Vitamin B12) بەڕیخۆڵەدا تێدەپەڕێت بەبێ ئەوەی هەڵبمژرێت ئەمەش دەبێتە هۆی گرفتی کەمی ڤیتامین بی دوانزە (Vitamin B12 Deficiency).
دژەتەنەکانی (Intrinsic Factor Antibodies) دوو جۆرن:
جۆری یەکەم (Intrinsic Factor Blocking Antibody): کە بە شوێنی پێوەبەندبوونی (Intrinsic Factor) بە ڤیتامین (Vitamin B-12)ەوە دەنوسێت و ناهێڵێت (B12-Intrinsic Factor Complex) پێکبێت.
جۆری دووەم (Intrinsic Factor Binding or Precipitating Antibody): کاریگەری دەبێت لەسەر هەڵمژینی (B12-Intrinsic Factor Complex) لەلایەن ڕیخۆڵەوە.
کەمی ڤیتامین (Vitamin B12 Deficiency):
ڤیتامین بی دوانزە ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە بەشێکی زۆر لە زیندەچالاکیەکانی لەشدا وەک یارمەتیدەرە بەرهەمهێنان و گەشەکردنی خرۆکەسوورەکان و چالاککردنی فرمانی مێشک و دەمار، دروستکردنی شریتی دی ئێن ئەی نوێ، گۆڕینی ترشەئەمینیەکان و مێتابۆلیزمی هۆمۆسستین...هتد.
هەربۆیە کەمی ڤیتامین (Vitamin B12) دەکرێت ببێتە هۆکاری سەرهەڵدانی چەندین گرفتی تەندروستی، بەبێ بوونی ڤیتامین (Vitamin B12) ی پێویست لەش خرۆکەی سووری ئاسایی دروست ناکات و خرۆکەی سووری قەبارە گەورە (Macrocytes) بەرهەمدێنێت کە ژمارەیان کەمتر و تەمەنیان لە خرۆکەی سووری ئاسایی کورتترە ئەمەش دەبێتە هۆی دەرکەوتنی جۆرێک لە جۆرەکانی کەمخوێنی، هەروەها کەمی ڤیتامینەکە دەکرێت لەگەڵ کەمخوێنیەکەشدا ببێتە هۆی کەمبوونەوەی ژمارەی نیترۆفیلەکان (Neutropenia)و خەپلەکانی خوێن (Thrombocytopenia).
خۆراکە دەوڵەمەندەکان بە ڤیتامین (Vitamin B12):
* گۆشتی سوور و پەلەوەر.
* جگەری مانگا.
* هێلکە.
* بەرهەمە شیرەمەنیەکان.
* فاسۆلیا و پاقلەمەنیەکان.
* بادەم و بدوق.
کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia):
کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia) جۆرێکە لە (Macrocytic Anemia)، هەندێک جار بە (Megaloblastic Anemia)ش ناودەبرێت.
ئەم جۆرە مخوێنیە بەهۆی کەمی ڤیتامین بی دوانزە (Vitamin B12 Deficiency)، کە بەهۆی نەبوون یان کارنەکردنی ئینترنزیک فاکتەر (Intrinsic Factor)ەوە سەرهەڵبدات.
نەخۆشیەکی (Autoimmune)ە و بەهۆی پەلاماردانی سیستمی بەرگری لەش بۆسەر (Parietal Cells and/or Intrinsic Factor) پەیدادەبێت، و دەبێتە هۆی کەمی ڤیتامین بی دوانزە (Vitamin B12 Deficiency)، سەرهەڵدانی چەندین گرفتی تەندروستی پەیوەندار بە کەمی ڤیتامینەکە، و کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia).
کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia)، کە لە ڕابردوودا نەخۆشیەکی کوشندەبووە هەربۆیە بە (Pernicious) ناونراوە، لە ئێستا چارەسەرکردنی ئاسانە بەڵام ئەگەر چارەسەرنەکرێت گرفتی تەندروستی قورس دروست دەکات.
بەگشتی لە سەد کەس یەک کەس (۱٪) مەترسی توشبوونی بە نەخۆشی (Pernicious Anemia)یان هەیە،و ئەم ڕێژەیە بۆ دوو لە سەد (۲٪) بەرزدەبێتەوە لەو کەسانەی کە تەمەنیان لە شەست ساڵ زیاترە.
لەش بۆ گواستنەوەی ئۆکسجین پێویستی بە خرۆکەی سووری تەندروست و ئاسایی هەیە، ڤیتامین (Vitamin B12) ڕۆڵێکی گرنگی هەیە لە پرۆسەی بەرهەمهێنان و گەشەکردنی خرۆکەی سووری تەندروست و ئاساییدا، ئەگەر لەش نەتوانێت بڕی پێوستی ڤیتامینەکە دابین بکات، دەبێتە هۆی دروستبوونی خرۆکەی سووری نائاسایی کە قەبارەیان گەورەترە لە خرۆکەی سوورە ئاساییەکان و کەمبوونەوەی بڕی خرۆکە سوورەکان و زوو مردنیان (ئاشکرایە کە خرۆکەی سووری ئاسایی تەمەنیان نزیکەی ١٢٠ ڕۆژ دەبێت).
نیشانەکانی نەخۆشیەکە:
کەمخوێنی جۆری (Pernicious Anemia) نیشانە و کاریگەریەکانی لە کەسێک بۆ کەسێکی تر دەکرێت جیاوازبێت و نیشانەکان بە هێواشی و پاش ماوەیەکی زۆر دەردەکەون هەربۆیە ناسینەوەی نەخۆشیەکە بەهۆی نیشانەکانیەوە کەمێک قورسە، بەڵام بە گشتی کۆمەڵێک نیشانە و دەرکەوتەی دەبێت وەک:
* ماندوێتی و بێتاقەی بەردەوام و تێرخەو نەبوون.
* هەناسەکوورتی.
* سەرگێژخواردن.
* ئازاری سنگ و سەرئێشە.
* ڕەنگپەڕین و زەردهەڵگەڕان.
* لاوازی و بێهێزی.
** دەکرێت کاریگەریەکەی فراوانتربێت و کاربکاتە سەر کۆئەندامی دەمار ببێتە هۆی:
* قورسی لە ڕاگرتنی هاوسەگی لەش (بۆ نمونە تێکچوونی هاوسەنگی لەکاتی لەپێکردنی پانتۆڵ یان گۆرەوی بەپێوە).
* ڕێک نەڕۆیشتن لەسەر هێڵێك.
* ڕەقبوونی ماسوولکەکان.
* سڕبوون (تەزین یان مێروولەکردن) ی دەست و قاچ.
* لەبیرچوونەوە.
* خاوبوونەوەی کاردانەوە دەماریەکان.
کەی پێویستە شیکاریەکان ئەنجامبدرێن:
** دەکرێت پاش ئەنجامدانی شیکاری (CBC )یان(Blood Smear) تێبینی گەورەی قەبارەی خرۆکە سوورەکان بکرێت(Macrocytic) (هەرچەندە (Pernicious Anemia) تاکە هۆکار نییە ببێتە هۆی گەورەبوونی قەبارەی خرۆکەسوورەکان چەندین هۆکاری تر هەن وەک (هەندێک جۆری دەرمان، ئالودەبوون بە خواردنەوەی کهول، کەمی فۆلەیت (Folate (Vitamin B9) Deficiency)..هتد).
** لەکاتی دەرکەوتنی نیشانەکان و سوودنەبینین لە چارەسەر بەتایبەت ڤیتامین بی دوانزە.
** لەکاتی هەبوونی نەخۆشی (Autoimmune Diseases)ی تر لە کەسەکەدا.
مانای شیکاریەکان چی دەگەیەنێت؟
* دەرچوونی ئەنجامی نێگەتیڤی شیکاریەکە بۆ هەریەک لە(Parietal Cell Antibodies)(Intrinsic Factor Antibodies) مانای نەبوونی دژەتەنەکان دەگەیەنێت، کەئەمەش مانای نەبوونی نەخۆشی (Pernicious Anemia)یە.
* دەرچوونی ئەنجامی پۆزەتیڤی شیکاریەکە بۆ (Parietal Cell Antibodies)(Intrinsic Factor Antibodies) مانای بوونی نەخۆشی (Pernicious Anemia) دەگەیەنێت.
شیکاری (Parietal Cell Antibodies) هێندەی شیکاری (Intrinsic Factor Antibodies) بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشی (Pernicious Anemia) تایبەتمەند نییە هەربۆیە باشترە هەردوو شیکاریەکە پێکەوە ئەنجامبدرێن و ئەنجامەکانیان لەلایەن پزیشکی پسپۆڕەوە بە پشتبەستن بە مێژووی نەخۆش و شیکاری فیزیایی و ئەنجامدانی شیکارییە پەیوەندارەکانەوە لێکدانەوەی بۆبکرێت.
شیکاریە پەیوەندارەکان:
- Vitamin B12.
- Complete Blood Count (CBC).
- Blood Smear Examination.
°°°

25/07/2026

•پشکنینی کالپرۆتیکتین(Fecal Calprotectin Test):
-یەکێکە لە پشکنینە گرنگەکانی تاقیگە کە بەکاردێت بۆ دیاری کردن و دەستنیشانکردنی بوونی هەوکردن لە ڕیخۆڵەکان(GIT).

•کالپرۆتیکتین(Calprotectin): پڕۆتینيکە کە لەلایەن خڕۆکە سپییەکانی خوێن و بەتایبەتی نیوترۆفیلەکان(Neutrophils) دەردەدرێت لەکاتی هەبوونی هەوکردن لە ڕیخۆڵەکاندا، کاتێک هەوکردن لە بەشی موکۆسایی ڕیخۆڵەکان(Intestinal Mucosa)ڕوودەدات، نیوترۆفیلەکان(Neutrophils) دەڕۆنە ناو بۆشایی ڕیخۆڵەکان و پاشان پڕۆتینی کالپرۆتێکتین دەردەن، دواتریش پڕۆتینەکە لە ڕێگەی پیسایی فڕێ ئەدرێتە دەرەوەی جەستە. بەزۆری ئەم پشکنینە یارمەتیمان دەدات بۆ دیاری کردنی حاڵەتێکی پزیشکی کە پێی دەڵێن(Inflammatory bowel disease) کە ئەم حاڵەتەش دوو جۆری سەرەکی هەیە ئەوانیش:
١- Crohin Disease: کە دەکرێت تووشی ڕیخۆڵە باریکە و ڕیخۆڵە ئەستوورەش ببێت.
٢-Ulcerative colitis: بەس تووشی ڕیخۆڵە ئەستوورە دەبێت.

•ئەم دوو نەخۆشیەش تووشی ڕیخۆڵەکان دەبن و نیشانەکانی نەخۆشیەکەش بریتین لە سکچوون، ئازاری سک، دڵتێکچوون و ڕشانەوە، دابەزینی کێش، شەکەت و ماندووبون، کەم خوێنی، بوونی خوێن لەگەڵ پیسایی هتد.

•هەندێ جار ئەم نەخۆشیە تووشی کۆئەندامەکانی تری جەستەمان دەبێت و بڵاو دەبنەوە بۆ کۆئەندامەکانی تری جەستە، هەروەها دەبنە هۆی هەوکردنی جوومگەکان، پەڵەی سەرپێست، بریینی ناو دەم، هەوکردنی چاو.

25/07/2026

•نەخۆشی چەوری جگەر(Fatty liver disease):
-حاڵەتێکی گشتی و باوە کە تێیدا ڕێژەیەکی زۆر چەوری درووست دەبێت لە جگەردا، عادەتەن حاڵەتیکی بێدەنگە و هیچ نیشانەیەکی نیە بەڵام دەکرێت ببێتە هۆی هەوکردنی جگەر(liver Inflammation)، برینداربوون و ڕەقبوونی جگەر بەهۆی زۆربوونی شانەی ڕیشاڵی(Cirrhosis)، لەهەندێ حاڵەت دەبێتە هۆی شێرپەنجەی جگەر(Liver cancer). ئەم حاڵەتەش دوو جۆری هەیە ئەوانیش:
١- جۆری یەکەم پێی دەڵێن(Alcoholic fatty liver disease): کە بەهۆی زۆر خواردنەوەی مەیەوە درووست دەبێت.
٢- جۆری دووەم پێی دەڵێن(Metabolic dysfunction-associate fatty liver disease)کە بەهۆی قەڵەوی، نەخۆشی شەکرە، بەرزی پەستانی خوێن، بەرزی چەوری کۆڵیستڕۆڵەوە درووست دەبێت.

•نیشانەکانی نەخۆشییەکە(Symptoms): بەشێوەیەکی گشتی هیچ نیشانەیەکی نیە، بەڵام دەکرێت هەست بەم نیشانانە بکرێت:
-هەستکردن بە شەکەت و ماندووبوون.
-هەبوونی ئازار لەبەشی سەرەوەی لای ڕاستی ناوسک.
-لەحاڵەتە زۆر مەترسیدارەکانی وەکو(Cirrhosis) دەبیتە هۆی زەردوویی، هەڵئاوسانی جەستە، تۆخبوونی ڕەنگی میز.

•مەترسییەکانی تووشبوون بە نەخۆشییەکە(Risk factors): چەند هۆکارێک هەن مەترسیی تووشبوون بەم حاڵەتە زیاتر دەکەن وەکو ئەمانەیی خوارەوە:
-قەڵەوی و کێش زۆری(obesity and overweight).
-نەخۆشی شەکرەیی جۆری دووەم و هەستیاری ئەنسۆلین(T2DM, IR).
-بەرزی پەستانی خوێن و بەرزی چەوریەکانی خوێن.
-زۆر خواردنەوەی مەیی(Alcohol consumption).

•چارەسەرکردن و ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکە(Treatment and management):
-گۆڕانکاری لە خواردن(Dietary changes): خواردنی هاوسەنگ و تەندرووست و کەمکرنەوەی ئەو خواردنانەی کە چەوری و شەکریان تێدایە.
-وەرزشکردن و ڕاهێنان(Regular exercise).
-دابەزاندنی کێش(Weight loss).
-وازهێنان لە خواردنەوەیی مەیی(Quitting alcohol).
-بەکارهێنانی دەرمان بۆ چارەسەرکردنی بەرزی پەستانی خوێن و شەکرە و بەرزی چەوریەکان.

•ئەو پشکنینانەیی کە ئەنجام دەدرێن بۆ ئەم حاڵەتە ئەمانەن:
-پشکنینی ئەنزیمەکانی جگەر(LFT): (AST, ALT, ALP).
-پشکنینی شەکریی خوێن(blood glucose).
-پشکنینی چەوریەکان(Lipid profile).
-هەرەوەها ئەنجام دانی سۆنار(Ultrasound)بۆ دیاری کردنی ڕێژە و پلەیی چەوریەکە(grade).

25/07/2026

شیکاری (IGRAs):
یان (Interferon-Gamma Release Assay):
شیکاریەکی خوێنە سوودی لێ وەردەگیرێت بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشی سیل یان بەکتریای (Mycobacterium tuberculosis)، شیکاریەکە بڕی ئەو (Gamma Interferon)ە دیاریدەکات کە بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ بەهۆی کاردانەوەی سیستمی بەرگری لەشەوە و لەلایەن خرۆکە سپیەکانەوە دەردەدرێت کاتێك بەرکەوتنی دەبێت لەگەڵ دژەپەیداکەری بەکتریای نەخۆشی سیل (TB antigens)، نمونەی خوێنی کەسەکە لەگەڵ دژەپەیداکەری بەکتریاکە لە ناوەندێکی تایبەت دا تێکەڵ دەکرێن و پاشان ئەگەر کەسەکە هەڵگری بەکتریای سیل بێت ئەوا خرۆکە سپیەکان پاش هاندانیان لەلایەن دژەپەیداکەرەکەوە پێکهاتەیەک دەردەدەن کە بە (Gamma Interferon) ناسراوە.
بەگشتی ئەم شیکاریە بۆ ئەوکەسانە ئەنجامدەدرێت کە گومانی توشبونیان بە نەخۆشی سیل یان بەکتریای (Mycobacterium tuberculosis) لێ دەکرێت بەڵام هیچ نیشانەیەکیان تێدا دەرنەکەوتووە.
نەخۆشی سیل چی یە؟
نەخۆشیەکی بەکتریاییە بە هۆی بەکتریای (Mycobacterium tuberculosis) تووشی دەبین، کە بە گشتی تووشی سییەکان دەبێت، بەڵام دەکرێت هەندێک جار لە بەشەکانی تری لەش وەک مێشک و بڕبڕەی پشت، ئێسک و جومگەکان، بۆری میز و میزەڕۆ یان هەر ئەندامێکی تر دا گەشەبکات.
نزیکەی دوو بلیۆن کەس لە جیهاندا هەڵگری ئەم بەکتریایەن بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە هەموویان نیشانە و دەرکەوتەکانی نەخۆشیەکەیان تێدابێت، چونکە لەکاتی بەرکەوتن و تۆشبوونی کەسێک بە بەکتریای سیل، بەکتریاکە بە دوو شێواز لە لەشیدا دەمێنێتەوە: (چالاک) یان (ناچالاك یان متبوو).
* شێوەی چالاک (Active TB): نزیکەی دە لە سەدی ئەوانەی بەرکەوتنیان هەیە بە بەکتریای سیل و تووشبوون، بەکتریاکە دەستدەکات بە زیندەچالاکیەکانی و دەبێتە هۆی تێکدان و سەرهەڵدانی گرفتی تەندروستی لەو ئەندامەی کە تووشیبووە، ئەگەر بەکتریاکە لە سییەکانی گەشەی کردبوو ئەوا دەتوانێت لەڕێگەی کۆکە و پژمە و بەڵغەم و قسەکردن لە نزیکەوە بگوازرێتەوە بۆ کەسانی تر یان (لە دایکەوە بۆ کۆرپەلە لە کاتی سکپڕیدا) و توشبوو پێویستە بە زووی چارەسەر وەبگرێت.
* شێوەی ناچالاک یان متبوو (Latent TB): نزیکەی نەوەد لە سەدی ئەوانەی بەرکەوتنیان هەیە بە بەکتریای سیل و تووشبوون، سیستمی بەرگری لەش کۆنترۆڵی چالاکیەکانی بەکتریاکە دەکات و ناهێڵێت گەشە بکات، بەڵام بەکتریاکە بەشێوەی متبوو بۆماوەیەکی دوور و درێژ دەکرێت لە لەشەدا بمێنێتەوە بەبێ بوونی هیچ چالاکیەک، بە زیندووی دەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی سیستمی بەرگری لەش لاواز دەبێت(یان لاواز دەکرێت) ئەوکات بەکتریاکە دەست بە گەشە و چالاکیەکانی دەکات (دەچێتە شێوەی چالاک) و نیشانە و ماکە خراپەکانی دەردەکەون لەو ئەندامەی کە تووشی هاتووە.
لەم قۆناغەدا کەسەکە هیچ نیشانە و هەوکردنێکی نییە و بەکتریاکە بەبێ کاریگەری دەمێنێتەوە و ناگوازرێتەوە بۆ کەسانی تر بەڵام کەسەکە بە هەڵگری دەمێنێتەوە تا ئەوکاتەی سیستمی بەرگری لاواز دەبێت (یان لاواز دەکرێت).
** شیکاری (IGRAs) دەستنیشانی بوون و نەبوونی بەکتریاکە دەکات لەهەر شێوەیەکدابێت، بەڵام بە گشتی شیکاریەکە بۆ شێوەی متبوو (Latent TB)ی بەکتریاکە ئەنجامدەدرێت، لە هەردوو شێوەکەشدا بەکتریاکە دەتوانرێت چارەسەربکرێت.
** ئەگەر بەکتریاکە لە شیوەی متبوو (Latent TB) دا چارەسەر نەکرێت دەکرێت لە داهاتوودا چالاک ببێت.
کەی پێویستە شیکاری (IGRAs) ئەنجامبدرێت؟
شیکاریی (IGRAs) بەگشتی بۆ ئەو کەسانە ئەنجام دەدرێت کە مەترسی توشبوونیان بە نەخۆشی سیل (Tuberculosis) لێ دەکرێت و ئەنجامی شیکاری (Tuberculin)یان پۆزەتیڤ بێت، بۆ دڵنیای زیاتر شیکاری (IGRAs) ئەنجامدەدرێت:
* ئەوکەسانەی کە پێویست دەکات دەرمانی لاوازکردنی بەرگریان پێ بدرێت بۆ دڵنیابوون لە نەبوونی بەکتریاکە بەشێوەی متبوو (Latent TB) شیکاری (IGRAs)یان بۆ ئەنجامدەدرێت، چونکە پاش لاوازبوونی بەرگری لەش مەترسی چالاکبوونی هەیە.
* ئەو کەسانەی کە بەرگری لەشیان لاوازە وەک توشبوانی(ئایدز) یان بەساڵاچووان، یان لاوازکراوە وەک (ئەوکەسانەی دەرمانی لاوازکردنی بەرگری لەشیان پێ دەدرێت وەک چارەسەر).
* ئەوکەسانەی کە لە شوێنە گشتیەکاندا کار دەکەن و بەرکەوتنی ڕاستەوخۆیان هەیە لەگەڵ کەسانی تردا وەک (دایەنگە و قوتابخانە و ئەوکەسانەی لەناو ماڵان و کەمپی کۆچبەران کاردەکەن).
* ئەوکەسانەی کە بەرکەوتنی ڕاستەوخۆیان هەیە لەگەڵ کەسانی توشبوو بە بەکتریاکە.
* ئەوکەسانەی کە نیشانەکانی نەخۆشیەکەیان تیادا دەردەکەوێت.
* لەکاتی سەفەرکردن و مانەوە لە وڵاتێکی تر.
نیشانە سەرەتاییەکانی نەخۆشی سیل:
* کۆکەی بەردەوام و بەڵغەماوی.
* لەرز و تا و ئارەقکردنەوەی شەوانە.
* دابەزینی کێش بەبێ هۆکار.
* بێهێزی و ماندوێتی.
مانای شیکاریەکە چی دەگەیەنێت؟
* ئەنجامی نێگەتیڤ (Negative): مانایی نەبوونی بەکتریاکە دەگەیەنێت لە لەشی کەسەکەدا بەهەردوو شێوەکەی (چالاک و متبووەوە)، یان تازە توشبووە چونکە بەکتریاکە پێویستی بە نزیکەی دوو مانگ هەیە تا بتوانرێت لەڕێگەی شیکاری (IGRAs) وە دەستنیشان بکرێت.
* ئەنجامی پۆزەتیڤ (Positive): مانای بوونی بەکتریاکە دەگەیەنێت لە لەشی کەسەکەدا، بەشێکی زۆری ئەوکەسانەی کە ئەنجامی شیکاریەکەیان پۆزەتیڤە بەکتریاکە بەشێوەی متبوو لە لەشیاندایە، هەربۆیە بۆ دڵنیابوون لە بارودۆخی نەخۆشەکە و شوێن و کاریگەری بەکتریاکە دەکرێت شیکاری تیشکی ئەنجامبدرێت.
بەگشتی شیکاریی (IGRAs) یان (Tuberculin Skin Test (TST)) بەکاردێن بۆ دەستنیشانکردنی بەکتریای سیل بەڵام شیکاری (IGRAs) وردتر و ئەنجامێکی دڵنیاتری هەیە چونکە وەرگرتنی ڤاکسین دژی بەکتریاکە دەبێتە هۆی پۆزیتیڤ بوونی شیکاری (TST) بەڵام ئەم ڤاکسینە هیچ کاریگەریەکی لەسەر ئەنجامی شیکاری (IGRAs) نییە هەربۆیە باشتروایە بۆ دڵنیابوون لە بوونی بەکتریاکە شیکاری (IGRAs) ئەنجامبدرێت بەمەرجێک کەسەکە تەمەنی لە پێنج ساڵ زیاتر بێت.
شیکاریە پەیوەندارەکان:
- Tuberculin Skin Test (TST).
- AFB testing for Fluid or Sputum.
- PCR for TB.

18/03/2026

یەکێک لە زیانەکانی موبایڵ ..

خەمکردنەوە مل لە کاتی بەکارهێنانی مۆبایلەکەتدا بە شێوەیەکی بەرچاو فشار لەسەر بڕبڕەکانی مل زیاد دەکات.

لە کاتی خەمکردنەوەی سەرت بۆ پێشەوە:

• لە پلەی گەرمی 0°، بارەکە نزیکەی 5 کیلۆگرامە
• لە 15°دا دەگاتە 12 کیلۆگرام
• لە 30°دا دەگاتە 18 کیلۆگرام
• لە 45°دا دەگاتە 22 کیلۆگرام
• لە 60°، دەتوانێت بگاتە 27 کیلۆگرام

📱 بەکارهێنانی درێژخایەن لەم دۆخەدا دەبێتە هۆی:

• ئازاری مل و شان
• گرژی درێژخایەنی ماسولکەکان
• سەرئێشە
• خێرابوونی تێکچوونی ئیسقانەکانی بڕبڕەکان

✅ ئامۆژگاری: مۆبایلەکەت بەرز بکەرەوە بۆ ئاستی چاو و پشوویەکی ڕێکوپێک وەربگرە بۆ جوڵەکردن و ئەنجامدانی ڕاهێنانی مل.

16/03/2026

چاڵی بەشی خوارەوەی پشت
چاڵی بەشی خوارەوەی پشت کونێکە لە بەشی خوارەوەی پشت، کە لە کاتی لەدایکبوونەوە هەیە، بەڵام هەندێکجار تا کاتی پشکنینی ٦ هەفتەیی کۆرپەکە هەستی پێناکرێت.

زۆربەیان تەنها کونێکی داخراون، کە دەکەونە سەرەوە یان ناو (چاڵی) سمت و پێویستیان بە هیچ پشکنین یان چارەسەرێک نییە.

کەی پێویستە کۆرپە ڕەوانەی پزیشک بکرێت؟
ئەگەر ئەم نیشانانەی خوارەوەی هەبوو، دەبێت کۆرپەکە ڕەوانەی پزیشکی پسپۆڕ بکرێت بۆ پشکنین،
وەک پشکنینی سۆنەر (Ultrasound)، بەڵام دوای تێپەڕبوونی نزیکەی ٨ هەفتە بەسەر تەمەنی (دوای ڕەقبوونی کەوانەکانی بڕبڕەی پشت)، MRI ئەنجام دەدرێت (یان لە کاتی شیردان و خەوتندا، یان بە بێهۆشکردنی گشتی).

نیشانەکان:
* قەبارەی چاڵەکە (کونەکە) زیاتر بێت لە ٢.٥ سم لە سەرەوەی لێواری کۆم (دەرچەی دواوە).
* لەگەڵیدا نیشانەی تری پێست هەبێت، وەک: پەڵەیەکی پڕ موو، زیادەی پێست (skintag)، یان گرێیەکی چەوری.
* لەگەڵیدا شێوازی نائاسایی (Malformation) ی پەیوەندیدار بە کۆم و ڕیخۆڵەی هەبێت..

14/03/2026

لە کۆتایی کرۆمۆسۆمەکانتدا، پێکهاتەی پارێزەر هەن کە پێیان دەوترێت «تێلۆمێر».
ئەمانە وەک سەری قەیتانی پێڵاو وان؛ ڕێگری دەکەن لەوەی DNA تێکبچێت و هەڵبووەشێتەوە.
هەر جارێک خانەیەک دابەش دەبێت، تێلۆمێرەکان کورتتر دەبنەوە.
کاتێک زۆر کورت دەبنەوە خانەکە دەمرێت.
ئەمانە کاتژمێرە بایۆلۆژییەکانی پیربوونن.
وە زاناکان دۆزینەوەیەکی شۆککەریان ئەنجامداوە:
سترێس ئەم کاتژمێرە بە توندی خێرا دەکات.
بەڵام حاڵەتێکی ناوەکی هەیە کە دەتوانێت ئەم پرۆسەیە پێچەوانە بکاتەوە.

پێنج ڕاستی کە ڕوانینت بۆ سترێس دەگۆڕن:

١- ئەلیزابێس بلاکبێرن خەڵاتی نۆبڵی بەدەستهێنا بەهۆی دۆزینەوەی ئەنزیمێک بەناوی «تێلۆمێرەیز».
ئەنزیمێک کە تێلۆمێرەکان چاک دەکاتەوە و درێژیان دەکاتەوە.
ساڵانێک وا بیر دەکرایەوە کە ئەم ئەنزیمە تەنها لە خانە بنەڕەتییەکاندا چالاکە بەڵام هەڵە بوون.
باری دەروونی و سۆزداریت ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر چالاکیی «تێلۆمێرەیز» دەبێت.
فشار دەبێتە هۆی سەرکوتکردنی، تێلۆمێرەکان خێراتر کورت دەبنەوە. تۆ بەهۆی تێپەڕبوونی کاتەوە پیر نابیت، لەگەڵ باری ناوەوەت پیر دەبیت.

٢. کاریگەریی سترێسی مزمن:
توێژینەوەیەک لە زانکۆی کالیفۆرنیا دەریخستووە ئەو دایکانەی چاودێری منداڵانی خاوەن نەخۆشی درێژخایەن دەکەن، تێلۆمێرەکانیان هاوشێوەی کەسانێکە کە ١٠ ساڵ لە خۆیان بەتەمەنترن. ئەم ١٠ ساڵە پیرییە بایۆلۆجییە تەنیا بەهۆی سترێسەوە بووە، نەک نەخۆشی یان کەمخەوی. لە ڕاستیدا فشار ساڵانێک لە ژیانت دەبات لە ئاستی DNA.

٣. مێدیتەیشن و نۆژەنبوونەوە:
بلاکبێرن دۆزییەوە کە مێدیتەیشن دەتوانێت چالاکیی تێلۆمێرەیز تا ٪٣٠ زیاد بکات. نە دەرمانە و نە چارەسەر، بەڵکو تەنیا حاڵەتێکی «ئامادەیی و وشیارییە». کاتێک لە حاڵەتی «هەوڵدان بۆ مانەوە» (Survival) دەردەچیت و دەچیتە ناو ئارامی، DNA دەست دەکات بە چاکبوونەوە. تێلۆمێرەکان چیتر کورت نابنەوە و هەندێکیشیان درێژ دەبنەوە.

٤. مەسەلەکە تەنیا تەکنیک نییە:
مەسەلەکە خودی مێدیتەیشن وەک تەکنیک نییە، بەڵکو ئەو حاڵەتەیە کە دروستی دەکات: ئارامی، ئامادەیی، و سوپاسگوزاری. هەر کاتێک تێیدا گرفتار و بەندی سترێس، دڵەڕاوکێی داهاتوو یان ڕابردوو نەبیت، ئەوە ئەو ئاماژەیەیە کە DNAی تۆ هەموو ڕۆژێک چاوەڕێی دەکات.

٥. هەلێک بدە بە جەستەت:
تۆ ناتوانیت سترێس بە تەواوی لە ژیان لابەیت، بەڵام دەتوانیت دەرفەتی بازیابی (چاکبوونەوە) بە جەستەت بدەیت. تەنیا ١٠ خولەک ئامادەیی وشیارانە لە ڕۆژێکدا، شێوازی کارکردنی جینەکانت دەگۆڕێت. ئەمە زانستێکی سەلمێنراوە.

ئێستا تاقی بکەرەوە:
چاوەکانت دابخە... بە هێواشی هەناسە بدە... با دانەوەی هەناسەت درێژتر بێت لە هەڵکێشانی ، هەست بە جەستەت بکە... هەر لێرە بمێنەرەوە.
ئەمە تەنیا پشوودان نییە؛ ئەمە پەیامێکە بۆ DNAی تۆ: «نۆژەن بەرەوە». تۆ لە ڕاستیدا لە ئاستی کرۆمۆسۆمەکانتدا، خەریکی درێژکردنەوەی تەمەنی خۆتیت.

27/02/2026

✓ هەوکردنی کیسەیی جۆگەی فرمێسک (Infected nasolacrimal cyst)

بارودۆخێکی هەستیارە و پێویستی بە وریایی زۆر هەیە، بەتایبەت ئەگەر نیشانەکانی توند بن.

✓ بۆچی پێویستی بە نەخۆشخانە و چارەسەری چڕ هەیە؟

* مەترسی بڵاوبوونەوە:
ناوچەی دەوروبەری چاو زۆر هەستیارە. ئەگەر هەوکردنەکە کۆنتڕۆڵ نەکرێت، ئەگەری هەیە بڵاوببێتەوە بۆ ناو کاسەی چاو (Orbital Cellulitis) کە ئەمەش مەترسی لەسەر بینین و تەنانەت مێشکیش دروست دەکات.

* تێکەڵەی دژەبەکتەریا (Combined Antibiotics):
زۆرجار یەک جۆر دژەبەکتەریا بەس نییە بۆ لەناوبردنی هەموو جۆرە بەکتریاکان، بۆیە پزیشک تێکەڵەیەک لە دەرمانی بەهێز بەکاردێنێت بۆ ئەوەی دڵنیابێتەوە کە هەوکردنەکە بە تەواوی بنبڕ دەبێت.

* وەرگرتنی دەرمان بە دەمار (IV):
لە نەخۆشخانە دەرمانەکان ڕاستەوخۆ لە ڕێگەی دەمارەوە دەدرێن بۆ نەخۆشەکە، کە زۆر خێراتر و کاریگەرترە لە حەب.

✓ نیشانە مەترسیدارەکان:

ئەگەر منداڵ ئەم نیشانانەی تێدا دەرکەوت، پێویستە دەستبەجێ لەژێر چاودێری پزیشکدا بێت:

* سووربوونەوە و هەڵئاوسانی توندی گۆشەی چاو و پێڵوەکان.
* تایەکی بەرز.
* ئازارێکی زۆر کە بە ئازارشکێنە ئاساییەکان دانەمرکێتەوە.
* کەمبوونەوەی بینین یان کێشە لە جوڵاندنی چاودا.

✓ دوای ئەوەی هەوکردنەکە بە دەرمان کەم بویەوە، زۆرجار پزیشک بڕیاری نەشتەرگەرییەکی بچووک دەدات بۆ کردنەوەی جۆگەی فرمێسکەکە، تا ڕێگری بکات لەوەی جارێکی تر کیسەکە دروست ببێتەوە و تووشی هەوکردن بێت.

25/02/2026

ڕێژەی شەکرەی خوێن لە منداڵی تازە لەدایکبوودا (Newborn) کەمێک جیاوازە بەراورد بە منداڵانی گەورەتر.

​بە شێوەیەکی گشتی، ڕێژەی ئاسایی بەم شێوەیەیە:
​
​لە ٢٤ کاتژمێری یەکەمی تەمەندا: ڕێژەی شەکرە لە نێوان ٤٥ بۆ ٩٠ mg/dL دایە. (ئاساییە لە چەند کاتژمێری یەکەمدا کەمێک نزم بێت و پاشان جێگیر ببێت).

​دوای تێپەڕبوونی ٢٤ کاتژمێر: پێویستە ڕێژەکە لە نێوان ٥٠ بۆ ٩٠ mg/dL بێت.

​نزمبوونەوەی شەکرە (Hypoglycemia):

​ئەمە باوترین کێشەیە لە ساوایاندا. ئەگەر ڕێژەی شەکرەی منداڵەکە کەمتر بێت لە ٤٠ یان ٤٥ mg/dL، بە نزمبوونەوە دادەنرێت و پێویستی بە چارەسەری خێرا هەیە.

​نیشانەکانی نزمبوونەوەی شەکرە لە ساوادا:

​لەرزینی جەستە (Jitteriness).
​شینبوونی لێو و پێست (Cyanosis).
​خەواڵوویی زۆر و بێهێزی لە کاتی شیرخواردندا.
​هەناسەتەنگی یان وەستانی کاتیی هەناسە.
​گریانێکی نائاسایی و لاواز.

​ بەرزبوونەوەی شەکرە (Hyperglycemia):
​ئەمە لە ساوایاندا کەمتر باوە

بەڵام ئەگەر ڕێژەی شەکرە سەروو ١٢٥ یان ١٥٠ mg/dL بێت، بە بەرزبوونەوە دادەنرێت.

زۆرجار ئەمە لەو منداڵانەدا دەبینرێت کە کێشیان زۆر کەمە یان زۆر زوو (پێش وەختە) لەدایک دەبن

​چی بکەیت؟

​شیرپێدانی بەردەوام: باشترین ڕێگە بۆ پاراستنی ئاستی شەکرەی ساوا، شیرپێدانی زوو و بەردەوامە (هەر ٢ بۆ ٣ کاتژمێر جارێک).