16/09/2025
හිස රැකගන්න: මාර්ග අනතුරුවලදී සිදුවන හිසේ තුවාල පිළිබඳ වෛද්ය විමසුමක්…
මෙම මාතෘකාව, සමහරවිට අප සැවොම වඩාත්ම බිය වන තුවාල වර්ගය විය හැකියි. එනම්, හිසට සහ මොළයට සිදුවන හානි (Head and Brain Injuries) පිළිබඳවයි.
වෛද්යවරයෙක් ලෙස මගේ වෘත්තීය ජීවිතයේදී, මාර්ග අනතුරක් නිසා සිදුවූ සුළු හිසේ තුවාලයක් යැයි සිතා නොසලකා හැරීමෙන් ජීවිත කාලය පුරාම දුක් විඳින හෝ ජීවිතයෙන් වන්දි ගෙවූ රෝගීන් බොහෝමයක් මට හමුවී තිබෙනවා.
හිස යනු අපගේ ශරීරයේ පාලක මැදිරියයි. අපගේ සිතුවිලි, මතකයන්, හැඟීම්, චලනයන්, පෙනීම, ඇසීම යන සෑම දෙයක්ම පාලනය කරන්නේ මොළය විසිනුයි. එතරම් වටිනා අවයවයක් තත්පරයක නොසැලකිල්ලකින් සදාකාලිකවම හානියට පත්විය හැකියි.
හිස් කබල සහ මොළය: සියුම් එහෙත් විස්මිත නිර්මාණයක්
අපගේ මොළය ඉතා සියුම්, ජෙලි වැනි පටකයකින් නිර්මාණය වී තිබේ. සොබාදහම විසින් එය ආරක්ෂා කිරීමට පුදුමාකාර යාන්ත්රණයක් සකසා ඇත.
➡️ හිස් කබල (Skull): ශක්තිමත් අස්ථි වලින් සැදුණු, ස්වභාවික ආරක්ෂක හිස් ආවරණය.
➡️ මෙනින්ජස් පටල (Meninges): හිස් කබල සහ මොළය අතර ඇති පටල ස්ථර තුනක්. මේවා මොළය වටා ඇති ආරක්ෂිත කොපු වැනියි.
➡️ මස්තිෂ්ක සුෂුම්නා තරලය (Cerebrospinal Fluid - CSF): මෙම පටල අතර සහ මොළයේ කුහර තුළ ඇති දියරයකි. මෙය කම්පන අවශෝෂකයක් (shock absorber) ලෙස ක්රියා කරමින්, සුළු ගැටීම් වලින් මොළය ආරක්ෂා කරයි.
නමුත්, මාර්ග අනතුරකදී ඇතිවන අධික බලය හමුවේ, මෙම ආරක්ෂක පද්ධතිය පවා අභිබවා යමින් මොළයට බරපතල හානි සිදුවිය හැකිය.⚠️ ⚠️ ⚠️
⚠️ අනතුරකදී හිසට හානි සිදුවන යාන්ත්රණය
➡️සෘජු ගැටීම (Direct Impact): හිස කෙළින්ම සුක්කානම, වාහනයේ ඉදිරි පුවරුව (dashboard), වීදුරුවක් හෝ මාර්ගය වැනි දෘඩ මතුපිටක ගැටීම. මෙමගින් හිස් කබල බිඳී යාමට (Skull Fracture) සහ ගැටුණු ස්ථානයේ මොළය තැලීමට (Contusion) ඉඩ ඇත.
➡️ත්වරණ-මන්දනය වීමේ හානිය (Acceleration-Deceleration Injury): මෙය ඉතාම භයානක සහ බහුලව සිදුවන යාන්ත්රණයයි. සිතන්න, ඔබ වතුර පිරවූ වීදුරු බෝතලයක් තුළ පලතුරක් තබා, එම බෝතලය වේගයෙන් සොලවනවා කියා. සිදුවන්නේ කුමක්ද? පලතුර බෝතලයේ ඇතුල් පැතිවල වේගයෙන් ගැටෙනවා. අපේ මොළයට සිදුවන්නේද එවැනි දෙයකි.
✅ Coup Injury: වාහනය හදිසියේ නතර වන විට, මොළය ඉදිරියට ගමන් කර හිස් කබලේ ඉදිරිපස අභ්යන්තරයේ ගැටේ.
✅ Contrecoup Injury: ඉන්පසු, මොළය ආපස්සට විසිවී ගොස් හිස් කබලේ පිටුපස අභ්යන්තරයේ ගැටේ.
මෙම "එහාට මෙහාට" ගැටීම නිසා මොළයේ ස්ථාන කිහිපයකටම එකවර හානි සිදුවේ. ⚠️ ⚠️
➡️භ්රමණ බලපෑම (Rotational Injury): අනතුරේදී හිස වේගයෙන් කරකැවෙන විට, මොළය හිස් කබල තුළ ඇඹරීමකට ලක්වේ. මෙමගින් මොළයේ සියුම් ස්නායු තන්තු (axons) ඇදී, ඉරී ගොස් Diffuse Axonal Injury (DAI) නම් ඉතා බරපතල තත්ත්වයක් ඇතිවිය හැකිය. මෙය CT ස්කෑන් පරීක්ෂණයකින් පවා පහසුවෙන් හඳුනාගත නොහැකි අතර, බොහෝවිට රෝගියා දිගුකාලීන කෝමා (coma) තත්ත්වයකට පත්වීමට හේතු වේ.
⚠️ ⚠️ හිසේ තුවාල වර්ගීකරණය: නොපෙනෙන සතුරා හඳුනාගනිමු
හිසේ තුවාල ප්රධාන ආකාර කිහිපයකට වර්ග කළ හැකිය.
A. මොළයේ සිදුවන නිශ්චිත හානිය අනුව:
➡️කන්කෂන් (Concussion) - මොළය සෙලවීම:
මෙය සුළු මොළයේ ආබාධයක් (Mild Traumatic Brain Injury) ලෙස හැඳින්වුවද, කිසිදු මොළයේ තුවාලයක් "සුළු" ලෙස නොසැලකිය යුතුය. මෙහිදී මොළයේ ක්රියාකාරීත්වයට තාවකාලික බාධා ඇතිවේ. සිහිය නැතිවීම, ව්යාකූල බව, මතකය අඩුවීම, හිසරදය, කරකැවිල්ල වැනි ලක්ෂණ මතු වේ.
➡️මොළය තැලීම (Cerebral Contusion):
මෙය මොළයේ පටක මත ඇතිවන තැලුමකි. මෙමගින් කුඩා රුධිර වහනයක් සිදුවී, මොළය ඉදිමීමට ලක්විය හැකිය.
➡️හිස් කබල තුළ රුධිර වහනය (Intracranial Hemorrhage):
මෙය ජීවිතයට ක්ෂණික තර්ජනයක් එල්ල කරන භයානක තත්ත්වයකි. රුධිරය එකතු වන ස්ථානය අනුව මෙය වර්ග කිහිපයකි.⚠️⚠️⚠️⚠️
✅Epidural Hematoma (අපිච්ඡද රක්තෝද්ධමනය):
හිස් කබල සහ මොළයේ පිටතම ආවරණය (Dura mater) අතරට ධමනියකින් ලේ වහනය වීමයි. ධමනිවල පීඩනය වැඩි නිසා ලේ ඉතා වේගයෙන් එකතු වේ. මෙහි භයානකම ලක්ෂණය වන්නේ "Lucid Interval" (පැහැදිලි අතරමැදි කාලය) යි. එනම්, රෝගියාට අනතුරින් පසු ක්ෂණිකව සිහිය නැති වී, නැවත සිහිය ලැබී, පැය කිහිපයක් යනතුරු "කිසිදු ගැටළුවක් නැති" ලෙස සාමාන්ය පරිදි කතා කිරීම සහ හැසිරීමයි. නමුත් මේ අතරතුර හිස තුළට ලේ එකතු වෙමින් පවතී. හදිසියේම, රෝගියාගේ තත්ත්වය නැවතත් ශීඝ්රයෙන් නරක අතට හැරී කෝමා තත්ත්වයට හෝ මරණයට පත්විය හැකිය. මෙම ලක්ෂණය නිසා "ටිකක් ඔලුව වැදුණා, දැන් කිසි අවුලක් නෑ" කියා රෝහල් නොගොස් සිටීම ඉතාම භයානකය.⚠️⚠️⚠️⚠️
✅Subdural Hematoma (යටිච්ඡද රක්තෝද්ධමනය): මොළයේ ආවරණ ස්ථර දෙකක් අතරට ශිරාවකින් ලේ වහනය වීමයි. මෙය බොහෝවිට සෙමින් සිදුවන අතර, රෝග ලක්ෂණ දින ගණනකට හෝ සති ගණනකට පසුව මතු විය හැකිය (විශේෂයෙන් වයස්ගත පුද්ගලයින්ගේ).
Subarachnoid and Intracerebral Hemorrhage: පිළිවෙලින් මොළය වටා ඇති CSF තරලයට සහ මොළයේ පටක තුළටම ලේ වහනය වීමයි.
✅නිහඬ මාරයා: හිස් කබල තුළ පීඩනය ඉහළ යාම (ICP)
අපේ හිස් කබල යනු ඇතුළත ඉඩ ප්රසාරණය කළ නොහැකි, සංවෘත පෙට්ටියක් (closed box) වැනිය. ලේ වහනයක් හෝ මොළය ඉදිමීමක් නිසා මෙම පෙට්ටිය තුළ අමතර පරිමාවක් එකතු වූ විට, එහි අභ්යන්තර පීඩනය (Intracranial Pressure - ICP) අධික ලෙස ඉහළ යයි. මෙම පීඩනය නිසා මොළයේ පටක තෙරපී, මොළයට රුධිරය සපයන නාල අවහිර වී, මොළයේ සෛල මිය යාමට පටන් ගනී. පීඩනය පාලනය නොකළහොත්, මොළය පහළට තල්ලු වී (Brain Herniation) ශ්වසනය සහ හෘද ස්පන්දනය පාලනය කරන මොළයේ කඳට (brainstem) හානි වී ක්ෂණික මරණය සිදුවේ. හිසේ තුවාලවලින් මරණ සිදුවීමට ප්රධානතම හේතුව මෙයයි.⚠️⚠️⚠️⚠️
කිසිසේත්ම නොසලකා හැරිය යුතු අනතුරු ඇඟවීමේ ලක්ෂණ 🚨🚨🚨🚨
හිසට තුවාල වූ අයෙකු තුළ පහත ලක්ෂණ ඇත්නම්, එය බරපතල තත්ත්වයක ලකුණක් විය හැකිය. වහාම රෝහල් ගත කරන්න.
✅ඕනෑම ආකාරයක සිහිය නැතිවීමක් (තත්පර කිහිපයකට වුවද).
✅ව්යාකූල බව, නිදිමත ගතිය හෝ අවදි කිරීමට අපහසු වීම.
✅දරුණු හෝ එන්න එන්නම වැඩිවන හිසරදය.
✅නැවත නැවත වමනය යාම.
✅වලිප්පුව (Seizure/Fit).
✅ඇස් දෙකේ කළු ඉංගිරියාවේ ප්රමාණය අසමාන වීම (Unequal pupils).
✅කථනයේ අපහසුව හෝ වචන පැටලීම.
✅අතක හෝ පයක පණ නැති ගතිය.
✅කනෙන් හෝ නාසයෙන් ලේ හෝ පැහැදිලි දියරයක් (CSF) ගැලීම.
✅අසාමාන්ය හැසිරීම හෝ නොසන්සුන් බව.
අනතුරු ස්ථානයේදී: කළ යුතු සහ නොකළ යුතු දේ
කළ යුතු දේ:
✅වහාම 1990 ගිලන් රථ සේවය අමතන්න.
✅රෝගියා හුස්ම ගන්නවාදැයි පරීක්ෂා කරන්න.
✅බාහිරව ලේ ගලන තුවාලයක් ඇත්නම්, පිරිසිදු රෙදි කැබැල්ලකින් මෘදු ලෙස තද කර ලේ ගැලීම පාලනය කරන්න. හිස් කබල බිඳී ඇති බවට සැක නම්, තදින් තෙරපීමෙන් වළකින්න.
✅රෝගියා සන්සුන්ව තබන්න.
නොකළ යුතු දේ:🚨🚨🚨🚨
⚠️වැදගත්ම දෙය: රෝගියා අනවශ්ය ලෙස චලනය නොකරන්න! 🚨🚨🚨🚨
හිසේ තුවාලයක් සමඟ බොහෝවිට ගෙලෙහි (cervical spine) තුවාලද සිදුවිය හැකිය. රෝගියා වැරදි ආකාරයට චලනය කළහොත්, ගෙලෙහි සුෂුම්නාවට හානි වී සදාකාලික අංශභාග තත්ත්වයක් ඇතිවිය හැකිය.
⚠️හිස් ආවරණයක් (helmet) පැළඳ සිටී නම්, ඔබ පුහුණුවක් ලබා නොමැති නම් එය ගැලවීමට උත්සාහ නොකරන්න.⚠️
⚠️කිසිම කෑමක් හෝ බීමක් දීමට උත්සාහ නොකරන්න.
අවසාන විසඳුම: වැළැක්වීම⚠️⚠️⚠️⚠️
මෙතරම් විනාශකාරී ප්රතිඵල ගෙන දෙන හිසේ තුවාල සඳහා ඇති හොඳම ප්රතිකාරය වන්නේ එය සිදු නොවීමට වගබලා ගැනීමයි.
✅යතුරුපැදිකරුවන් සහ පාපැදිකරුවන්: සෑම විටම, සෑම ගමනකදීම, ප්රමිතියෙන් උසස්, නිවැරදිව පටි පැළඳි හිස් ආවරණයක් පළඳින්න. මෙය නීතියට බියෙන් නොව, ඔබේ ජීවිතය රැකගැනීමට බව මතක තබා ගන්න. හිස් ආවරණයක් යනු මිල කළ නොහැකි ඔබේ මොළයත්, දෘඩ කොන්ක්රීට් පාරත් අතර ඇති එකම ආරක්ෂාවයි.
✅මෝටර් රථවල ගමන් කරන්නන්: සෑම විටම ආසන පටි පළඳින්න. එය ඔබව ආසනයේ රඳවා තබා, හිස ඉදිරි පුවරුවේ හෝ වීදුරුවේ ගැටීම වළක්වයි.
✅ළමුන්: නිවැරදි ප්රමාණයේ ළමා ආසන (Car Seats) භාවිතය අනිවාර්යය.
අවසාන වශයෙන්, අවධාරණය කරන්නේ, හිසට සිදුවන සුළු ගැටීමක්වත් සරලව නොසලකන ලෙසයි. "Lucid Interval" වැනි ලක්ෂණ පිළිබඳව දැනුවත් වන්න. අනතුරකින් පසු කිසියම් සැකයක් ඇත්නම්, රෝහලකට ගොස් වෛද්ය පරීක්ෂණයක් කර ගැනීම නුවණට හුරුය. ඔබේ මොළය යනු ඔබට දෙවනුව ලබාගත නොහැකි වස්තුවකි. එය ආරක්ෂා කරගැනීමේ වගකීම ඔබ සතුයි.
මෙම දැනුම ඔබගේ මිතුරන් හා පවුලේ අය සමඟද බෙදාගන්න. ආරක්ෂාකාරී වන්න!✅
මේ වැදගත් තොරතුරු තවත් කෙනෙක් එක්ක බෙදාගන්න. 👉 පෝස්ට් එක Share කරන්න!
Dr Akila Rathnayake
Teaching hospital - Badulla
