16/06/2026
සමාජ මාධ්ය ඇබ්බැහි වීම මනින බර්ගන් පරිමාණය (BSMAS) ලාංකීය ඇසින්
Ora-Mind මනෝවිද්යාත්මක විමර්ශනය
Resilience Engineered. Your Mind, Redefined.
-----------------------------------------------------------------------
මගේ ආදරණීය හිතවතුනි,
පොඩ්ඩක් හිතන්න... අපි මොහොතකට යමු කොළඹ තදාසන්න ප්රදේශයක තියෙන එක නිවසකට. වෙලාව පාන්දර දෙකට විතර ඇති. මුළු ගෙදරම කරුවලයි. හැබැයි එක පුංචි, නිල් පාට එළියක් විතරක් ඇගේ පුතාගේ කාමරේ දොර අස්සෙන් පේනවා. ඒ, ෆෝන් එකක ස්ක්රීන් එකෙන් ගලාගෙන එන එළිය.
ඒ අම්මාට දොර ඇරලා බලන්න ඕනෙ නෑ එතන වෙන්නේ මොකක්ද කියලා දැනගන්න. ඇය මාස ගාණක ඉඳන් මේක දකිනවා. ඉස්සර රෑ කෑම මේසේදී හැමෝම එක්ක හිනාවෙලා කතා කරපු කොල්ලා, දැන් කන්නෙත් ඇස් දෙක පහත් කරගෙන, උකුල උඩ තියාගෙන ඉන්න ෆෝන් එක දිහා බලාගෙන.
ඉස්සර පාරේ ක්රිකට් ගහපු කොල්ලාට දැන් කාත් එක්කවත් එක දිගට විනාඩි පහක කතාවක් කරන්න බෑ, එයාගේ අත නිකන්ම සාක්කුව පැත්තට යනවා ෆෝන් එක ගන්න. හැබැයි ඇය තමන්ගේ ඇස් ඉස්සරහා සිද්ධ වෙන මේ දරුණු වෙනස්කමට කියන නම ඇය තවම දන්නේ නෑ.
මේ වගේ සිදුවීම් අද රෑටත් ලංකාවේ දහස් ගණනක් ගෙවල්වල සිද්ධ වෙනවා. මහනුවර, ගාල්ලේ, යාපනයේ විතරක් නෙමෙයි, කොළඹ තට්ටු නිවාසවල වගේම අනුරාධපුරේ පුංචි ගැමි ගෙවල්වලත් මේක මේ විදිහටම වෙනවා.
මේක හරිම නිශ්ශබ්දව, කිසිම සද්දයක් බද්දයක් නැතුව අපේ සමාජයට ආපු අලුත් විදියේ වහල්භාවයක්. මේකේ කටු පාරවල් නෑ, කටින් අරක්කු ගඳක් එන්නේ නෑ. හැබැයි මිනිහෙක්ගේ අවධානය, එයාගේ මනසේ හැඩය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කරන්න මේකට පුළුවන්, අර හැම දේකටම වඩා හීනියට සහ දරුණුවට.
දශක ගණනාවක් තිස්සේ මනෝවිද්යාවේදී සහ වෛද්ය විද්යාවේදී ඇබ්බැහි වීමක් මැන්නේ ශරීරයට ඇතුල් වෙන්නේ මොන වගේ රසායනික ද්රව්යයක්ද කියන එකෙන්. හැබැයි අද අපිට සිද්ධ වෙලා තියෙනවා ඇබ්බැහි වීම මනින්න මිනිහෙක්ගේ මනස අත්පත් කරගන්නේ මොන වගේ හැසිරීමක්ද කියන කාරණාවෙන්.
අන්න ඒ නිසයි මානසික සෞඛ්ය ක්ෂේත්රයට අලුත් මෙවලම්, අලුත් ඇස් කණ්ණාඩි හදාගන්න වුණේ, අපේ මේ පරණ, දුර්වල මිනිස් ස්වභාවය අලුත් වෙස් මූණකින් එළියට එනකොට ඒක නිවැරදිව අඳුරගන්න.
අන්න ඒ වගේ එක අපූරු මෙවලමක් තමයි "බර්ගන් සමාජ මාධ්ය ඇබ්බැහි වීමේ පරිමාණය" (Bergen Social Media Addiction Scale) එහෙමත් නැත්නම් BSMAS කියන්නේ. මේක ප්රශ්න හයකින් විතරක් හැදුණු පුංචි ලේඛනයක්. හැබැයි ඒ කෙටි ප්රශ්න හය ඇතුළේ දශක ගණනාවක ඇබ්බැහි වීම් පිළිබඳ විද්යාව (Addiction Science) හැංගිලා තියෙනවා.
ලංකාවේ ඉන්න උපදේශකවරු, ගුරුවරු, දෙමව්පියන් වගේම තමන්ගේ මනස ගැන උනන්දු වෙන හැමෝම මේ මෙවලම ගැන මීට වඩා දැනගෙන ඉන්න එක වටිනවා.
--------------------------------------------------------------------------
මේ මෙවලම උපන්නේ කොහේද?
අපේ කතාව පටන් ගන්නේ නෝර්වේ රටේ තියෙන බර්ගන් විශ්වවිද්යාලයෙන් (University of Bergen). එහේ හිටපු ප්රකට මනෝවිද්යාඥ සිසිලි සෞ ඇන්ඩ්රියාසන් (Cecilie Schou Andreassen) සහ ඇගේ පර්යේෂණ කණ්ඩායමෙන්. 2012 වෙද්දී මේ කණ්ඩායම "බර්ගන් ෆේස්බුක් ඇබ්බැහි වීමේ පරිමාණය" (BFAS) කියලා එකක් හැදුවා.
මොකද ඒ කාලේ ලෝකෙම පාලනය කළේ ෆේස්බුක්. හැබැයි කාලයත් එක්ක මේ ඇප්ස්, මේ ප්ලැට්ෆෝම්ස් වෙනස් වුණා, අලුත් ඒවා ආවා. අද කාලේ ඉන්න දරුවෙක් වැඩිහිටියෙක් තේ කෝප්පයක් බීලා ඉවර කරන වෙලාව ඇතුළත ටික්ටොක්, ඉන්ස්ටග්රෑම්, වට්සැප් ස්ටේටස්, යූටියුබ් ෂෝට්ස් අතරේ මාරු වෙනවා.
2016 දී ඇන්ඩ්රියාසන් සහ ඇගේ කණ්ඩායම තමන්ගේ මේ මෙවලම තවත් පුළුල් කළා. ඔවුන් "ෆේස්බුක්" කියන වචනය අයින් කරලා ඒ වෙනුවට "සමාජ මාධ්ය" (Social Media) කියන පොදු වචනය දැම්මා. ඒකෙන් ඕනෑම සමාජ මාධ්ය ජාලයකට මිනිහෙක් මුළාවෙලා අතරමං වෙන එක මනින්න පුළුවන් නම්යශීලී මෙවලමක් බිහි වුණා.
අද වෙනකොට ලෝකේ පුරාම, චීනයේ ඉඳන් හන්ගේරියාවට, ඉරානයට, වගේම දැන් අපේ රටටත්, බහුලවම පාවිච්චි කරන, විද්යාත්මකව තහවුරු කරපු ප්රධානම මෙවලම තමයි මේ BSMAS කියන්නේ.
හැබැයි මේක මේ තරම් සාර්ථක වෙන්න හේතුව තේරුම් ගන්න නම් අපි තවත් ටිකක් අතීතයට යන්න ඕනේ. මේ සමාජ මාධ්ය එන්න ගොඩක් කාලෙකට කලින්, බ්රිතාන්ය ජාතික මනෝවිද්යාඥයෙක් වන මාර්ක් ග්රිෆිත්ස් (Mark Griffiths) හරිම අපූරු, විප්ලවීය අදහසක් ඉදිරිපත් කළා.
එයා කිව්වා ඇබ්බැහි වීමක් කියන්නේ මොනයම් හෝ රසායනික ද්රව්යයකට විතරක් සීමා වෙච්ච කතාවක් නෙමෙයි කියලා. හෙරොයින් වේවා, සූදුව වේවා, අරක්කු වේවා, නැත්නම් අපි මේ අද දකින ෆෝන් එක උඩ යන ඇඟිල්ල වේවා... මේ හැම දේකටම පොදු හැඩයක්, පොදු සැකිල්ලක් තියෙනවා.
මිනිහෙක්ගේ පුරුද්දක් සාමාන්ය වින්දනයෙන් එහාට ගිහින් වහල්භාවයකට පත්වෙද්දී මතුවෙන ලක්ෂණ 6ක් එයා පෙන්නලා දුන්නා. මේකට කියන්නේ "ඇබ්බැහි වීමේ සංරචක ආකෘතිය" (Components Model of Addiction) කියලා. ඇන්ඩ්රියාසන් කළේ මේ විශ්වීය සැකිල්ල අරගෙන, ඒක සමාජ මාධ්ය හැසිරීම්වලට ගැලපෙන විදිහට එකින් එක හැඩගස්වපු එකයි.
--------------------------------------------------------------------------
වහල්භාවයේ දොරටු හය
අපි දැන් මේ ලක්ෂණ හය දිහා බලමු. හරියට දක්ෂ, කාරුණික වෛද්යවරයෙක් රෝගියෙක්ව එයාගේම ගෙදර කාමරවලට එක්කන් ගිහින්, එයාටත් නොදැනිම එතන වෙනස් වෙලා තියෙන දේවල් පෙන්වලා දෙනවා වගේ.
1. ප්රධානත්වය (Salience):
මේ කියන්නේ මනස සම්පූර්ණයෙන්ම අත්පත් කරගැනීම. හිතන්න මාතර ඉන්න ගුරුතුමියක් ගැන. එයා පන්තියේ ළමයින්ට උගන්වන ගමන් හිතෙන් නිර්මාණය කරනවා රෑට ෆේස්බුක් එකට දාන්න ඕන කැප්ෂන් එක මොකක්ද කියලා. නැත්නම් කොළඹ ඉන්න තරුණ එකවුන්ටන්ට් කෙනෙක් සේවාදායකයෙක්ගේ ගිණුම් පොත් බලන ගමන්, එයාගේ හිත හොරෙන්ම දුවනවා තමන් දාපු ලේටස්ට් ස්ටෝරි එක කී දෙනෙක් බලලා ඇත්ද කියලා බලන්න. මේක තමයි ප්රධානත්වය කියන්නේ. සමාජ මාධ්ය කියන්නේ අපේ හැම වැඩකදීම පිටිපස්සෙන් ඇහෙන රේඩියෝ සද්දයක් වගේ වෙනවා, ඒක ඇස් ඉස්සරහා නැතත් හිත ඇතුළේ ඒකමයි ක්රියාත්මක වෙන්නේ.
2. මනෝභාවය වෙනස් කිරීම (Mood Modification):
මෙතනදී මිනිස්සු ස්ක්රෝල් කරන්නේ ඇත්තටම අනුන් එක්ක සම්බන්ධ වෙන්න නෙමෙයි, තමන්ගේ හිතේ තියෙන පීඩනයෙන් පැනලා යන්න, හැඟීම් හිරිවට්ටගන්න. හිතන්න කුරුණෑගල පැත්තේ ගමක ඉන්න, තමන්ගේ සැමියා නැතිවුණු, තනිවුණු අම්මා කෙනෙක් ගැන. ඇය තමන්ගේ පාළුව, දරාගන්න බැරි දුක තාවකාලිකව අමතක කරන්න ෆෝන් එක අරන් පැය ගණන් අනුන්ගේ ජීවිත දිහා බලාගෙන ඉන්න පුළුවන්. නැත්නම් විභාග පීඩනයෙන් හෙම්බත් වෙච්ච ලංකාවේ විශ්වවිද්යාල ශිෂ්යයෙක් රෑ මැද තමන්ගේ ආතතිය නිවාගන්න තියෙන එකම නිර්වින්දන බෙහෙත විදිහට පැය ගණන් ෂෝට් වීඩියෝස් අස්සේ අතරමං වෙන්න පුළුවන්. මේක මුලින්ම ලොකු වරදක් නෙමෙයි, අපි හැමෝම සහනයන් හොයනවා. හැබැයි අනතුර තියෙන්නේ ඊළඟ පියවරේ.
3. දරාගැනීමේ සීමාව වැඩිවීම (Tolerance):
මේක තමයි ඇබ්බැහි වීමේ තියෙන අකාරුණිකම ගණිතය. ඉස්සර සතුටු වෙන්න විනාඩි තිහක් ෆෝන් එක බැලුවාම ඇති වුණාට දැන් ඒක මදි. දැන් පැයක් ඕනේ, ඊටපස්සේ පැය දෙකක් ඕනේ. ඉස්සර සතුටක් දීපු දේ දැන් කරන්නේ නිකන්ම කාලය ගෙවන්න, මනස හිස් කරගන්න විතරයි. හරියට උදේට ඇඟට පණ ගන්න තේ එක දවසින් දවස තදට බොන්න පුරුදු වෙන මිනිහෙක් වගේ, සමාජ මාධ්ය පාවිච්චි කරන කෙනාටත් තමන්ගේ සාමාන්ය මානසික මට්ටම පවත්වාගන්න නම් මීට වඩා නොටිෆිකේෂන්, මීට වඩා ලයික්ස්, මීට වඩා අලුත් දේවල් දවසින් දවස ඕන වෙනවා.
4. ඉවත් වීමේ අපහසුව (Withdrawal Symptoms):
ඒ කියන්නේ මේ ප්ලැට්ෆෝම් එක තමන්ගෙන් ඈත් කරපුහම දැනෙන නොසන්සුන්කම, කේන්තිය, මහා තනිකම. හිතන්න දිග රැස්වීමක් අස්සේ ෆෝන් එකේ බැටරි බැහැපු ඔෆිස් එකක වැඩ කරන කෙනෙක් දිහා. එයා කකුල හොලවන්න ගන්නවා, ඔරලෝසුව දිහා බලනවා, මනස ඇතුළේ ලොකු නොසන්සුන්කමක් ඇති වෙනවා. නිකන් පැය දෙකක නොටිෆිකේෂන් ටිකක් මිස් වුණාට මෙච්චර කලබල වෙන්න ඕනද? හැබැයි ඒක නෙමෙයි ඇත්ත. ස්නායු විද්යාත්මකව (Neurologically) බලද්දී, මේක හරියට ඕනෑම තද පුරුද්දක් නැවතුණාම මොළයට දැනෙන දරුණු අසහනය වගේමයි.
5. ගැටුම් ඇතිවීම (Conflict):
මේ වැරදි හැසිරීම නිසා තමන්ගේ වටපිටාවේ ඉන්න ආදරණීයයන් එක්ක සහ තමන්ගේ වගකීම් එක්ක හැප්පෙන්න සිද්ධ වෙනවා. කෑම මේසෙදී ෆෝන් එක පාවිච්චි කරන්නේ නෑ කියලා බිරිඳට පොරොන්දු වෙලා ඒක හැමදාම කඩන සැමියා, ෆෝන් එකේ ලයික්ස් වැඩිවෙද්දී පාසලේ හෝ විශ්වවිද්යාලයේ විභාග ලකුණු අඩුවෙන ශිෂ්යයා, හැබෑ ජීවිතේ සබඳතා නැතිවෙලා ෆෝන් එක ඇතුළේ විතරක් ජීවත් වෙන්න යන මිනිස්සු... මේ හැම තැනකම තියෙන්නේ ගැටුම. පවුලේ අය හෝ උපදේශකවරයෙක් මේ ප්රශ්නය ගැන ඇත්තටම අවධානය යොමු කරන්නේ මෙන්න මේ විනාශය ඇස් ඉස්සරහට පේන්න ගත්තට පස්සෙයි.
6. නැවත ඇබ්බැහි වීම (Relapse):
තමන් හදවතින්ම නවත්තන්න උත්සාහ කරපු පුරුද්දට ආයෙමත්, ආයෙමත් වැටෙන එක. තද තීරණයක් අරන්, ඇප් එක අයින් කරලා (Delete) දාන තරුණයෙක්, ලොකු ලැජ්ජාවක් වගේම පුදුමාකාර සහනයක් එක්ක දවස් තුනකින් ඒක ආයෙමත් ඉන්ස්ටෝල් (Install) කරගන්නවා. මේකෙන් අපිට කියන්නේ එක දෙයයි, මොන තරම් දැඩි අධිෂ්ඨාන ශක්තියක් තිබුණත්, මේ වගේ ඉතාම සූක්ෂ්ම ලෙස, ක්රමවත්ව මිනිස් මොළය ඉලක්ක කරලා නිර්මාණය කරපු (Well-engineered) ඇබ්බැහි වීම් ඉස්සරහා ඒක විතරක් මදි කියන එක.
අන්න ඒ නිසයි අපි මේ වගේ කෙනෙක් දිහා බලලා හෙළා දකින්නේ නැතුව, ලොකු අනුකම්පාවකින් සහ දයාවකින් මේ ප්රශ්නය දිහා බලන්න ඕනේ...
අපි දැන් මේ වහල්භාවයේ කාමර හය ඇතුළට ගිහින් හෙමින් සැරේ බැලුවානේ. දැන් අපි බලමු මේ හැමදේම මනින්න හදපු මේ අපූරු මෙවලම, ඒ කියන්නේ මේ පරිමාණය ඇත්තටම නිර්මාණය වෙලා තියෙන්නේ කොහොමද කියලා. මේකේ තියෙන සරලකම ඇත්තටම හරිම අපූරුයි.
--------------------------------------------------------------------------
BSMAS එකේ තියෙන්නේ හරියටම ප්රකාශ 6ක් විතරයි. අර අපි කලින් කතා කරපු මූලික ලක්ෂණ 6ට එක ගාණේ තමයි මේ ප්රශ්න හැදිලා තියෙන්නේ. උදාහරණයක් විදිහට, කෙනෙක් තමන්ගේ මුළු කාලයම සමාජ මාධ්ය ගැන හිතන්නයි, ඊළඟට ඒක පාවිච්චි කරන්නේ කොහොමද කියලා ප්ලෑන් කරන්නයි වැය කරනවාද? නැත්නම් දවසින් දවස මේක තවත් වැඩිපුර පාවිච්චි කරන්න හිත ඇතුළෙන් ලොකු තෙරපීමක්, ආශාවක් එනවාද? වගේ ප්රකාශ.
මේවට උත්තර දෙන්න තියෙන්නේ ලකුණු 5ක පරිමාණයකින් (5-point Likert scale).
"ඉතාමත් කලාතුරකින්" (1) ඉඳන් "සෑම විටම" (5) දක්වා. මෙතනදී අපි බලාපොරොත්තු වෙන්නේ ඒ පුද්ගලයා තමන්ගේ පසුගිය වසරක හැසිරීම ගැන අවංකවම හිතලා උත්තර දෙයි කියලා. ඉතින් මේ ප්රශ්න 6ටම 1ත් 5ත් අතර ලකුණු දුන්නහම, මුළු එකතුව ලකුණු 6ත් 30ත් අතර අගයක් ගන්නවා. ලකුණු ප්රමාණය වැඩි වෙන්න වැඩි වෙන්න, ඒ කෙනා සමාජ මාධ්ය නිසා ලොකු අනතුරකට හෝ ඇබ්බැහි වීමකට මුහුණ දීලා තියෙන ඉඩකඩ වැඩියි කියලා අපිට තේරුම් ගන්න පුළුවන්.
හැබැයි, මෙන්න මෙතනදී උපදේශකවරයෙක් විදිහට අපි මේ ලැබෙන ඉලක්කම දිහා හරිම වගකීමෙන් බලන්න ඕනේ. මම මේ ඔබට දෙන ලොකුම අනතුරු ඇඟවීම මේකයි. මොකද, ඉතාම වටිනා සායනික මෙවලමක් වුණත් නොසැලකිලිමත් විදිහට පාවිච්චි කළොත්, ඒක මිනිස්සුන්ව ලේබල් කරන සායනික අනතුරක් (Clinical hazard) වෙන්න පුළුවන්.
මේ ලකුණු මට්ටම ගැන කතා කරද්දී, "මෙන්න මේක තමයි අවසාන සත්යය" කියලා හැමෝම පිළිගත්තු එකම එක කඩඉම් ලකුණක් (Cut-off score) ලෝකෙම නෑ. සමහර පර්යේෂණවලින් කියනවා යම්කිසි ජනගහනයක් අතරේ මේකේ උපරිම සාර්ථක කඩඉම ලකුණු 19 කියලා.
හැබැයි තවත් පර්යේෂකයන් කැමතියි "බහුවිධ ප්රවේශයකට" (Polythetic approach). ඒ කියන්නේ, අර ප්රධාන ලක්ෂණ 6න් කීයකට ඒ පුද්ගලයා "නිතරම" (4) හෝ "සෑම විටම" (5) කියලා උත්තර දීලා තියෙනවාද කියලා ගණන් කරන එක. ඒ ලක්ෂණ 6න් 4කට හෝ ඊට වැඩි ගණනකට ඒ විදිහට උත්තර දීලා තියෙනවා නම්, අන්න එතන ගැඹුරු සායනික සාකච්ඡාවකට මඟ පාදන තැනක් තියෙනවා කියලා ඔවුන් කියනවා.
හැබැයි මතක තියාගන්න, මේ එක ඉලක්කමකවත් තීන්දුවක් නෑ. මේ හැම ඉලක්කමක්ම අපිට දෙන ආරාධනාවක් විතරයි, තමන් ළඟට ආපු සේවාදායකයා, ශිෂ්යයා, නැත්නම් තමන්ගේම පුතා එක්ක ලඟින් වාඩිවෙලා, "පුතේ, ඇත්තටම මොකක්ද මේ දවස්වල ඔයාගේ ජීවිතේ සිද්ධ වෙන්නේ?" කියලා හෘදයාංගමව අහන්න ලැබෙන ආරාධනාවක්.
--------------------------------------------------------------------------
පෙරහනක් මිස, විනිශ්චයක් නොවේ
BSMAS කියන්නේ "පෙරහන් මෙවලමක්" (Screening instrument) විතරයි, ඒකෙන් රෝග විනිශ්චයක් (Diagnostic tool) කරන්නේ නෑ. ඒකෙන් කරන්නේ දොරක් ඇරලා දෙන එක විතරයි, ඒ දොර ඇතුළට තනියම යන්න ඒ මෙවලමට බෑ. කෙනෙක්ට ලකුණු 24ක් ලැබුණා කියන්නේ ලේ පරීක්ෂණයකින් ශරීරයේ ආසාදනයක් තහවුරු වුණා වගේ තනි තීන්දුවක් නෙමෙයි.
ඒකෙන් කියන්නේ, මනා පුහුණුවක් තියෙන, කාරුණික වෘත්තිකයෙකුට ඒ පුද්ගලයා එක්ක වාඩිවෙලා, හදවතින්ම ඇහුම්කන් දීලා, එයාගේ ජීවිත කතාව ඇතුළෙන්, එයා ජීවත්වන වටපිටාව ඇතුළෙන්, මේ ඉලක්කමට යටින් හැංගිලා තියෙන ඇත්තම කතාව මොකක්ද කියලා හොයලා බලන්න හොඳ පදනමක් ලැබුණා කියන එක විතරයි.
ලංකාවේ ඉන්න උපදේශකවරු, මනෝවිද්යාඥයන් දිහා බලද්දී මම සෑහෙන කනගාටුවෙන් දකින දෙයක් තමයි, අපේ රටේ තරුණ පරම්පරාව දවසින් දවස තමන්ගේ ෆෝන් එකත් එක්ක මහා දරුණු විදිහට පැටලෙද්දී, මේ වගේ වටිනා පරිමාණයන් ගැන ප්රායෝගිකව දන්නා අය ඉන්නේ ඉතාම අතළොස්සක් වීම.
මේ තත්ත්වය වෙනස් වෙන්න ඕනේ. මේ වගේ මෙවලමක් නැති උපදේශකවරයෙක් හරියට මුහුදක මහා කුණාටුවකට අහුවෙච්ච, මාලිමාවක් නැතුව නැවක් පදවන නැවියෙක් වගේ. මොකද පසුගිය දශකය ඇතුළත මේ තාක්ෂණික මුහුද සෑහෙන්න රළු වෙලා තියෙනවා.
--------------------------------------------------------------------------
සායනික කාමරයෙන් ප්රායෝගික ජීවිතයට
තමන් ළඟට ආපු, බයෙන් ගැහෙන අම්මා කෙනෙක් හරි, කාත් එක්කවත් කතා නොකරන තරුණයෙක් හරි ඉස්සරහා මම වගේම වාඩිවෙලා ඉන්න ඔබට, මම වියුක්ත තියරිවලට වඩා ප්රායෝගික දෙයක් කියන්නම්.
•කඩදාසියක් දමා නොගසන්න:
BSMAS එකේ තියෙන ප්රශ්න 6 මේසයක් උඩින් එහා පැත්තට දමලා ගහන ලියකියවිල්ලක් කරගන්න එපා. ඒක පාවිච්චි කරන්න ඕනේ හරිම සන්සුන්ව කතාවක් ආරම්භ කරන්න පුළුවන් දොරටුවක් විදිහටයි. පුළුවන් නම් ඒ ප්රශ්න පත්රය ළමයාගේ අතට දීලා නිශ්ශබ්දව පුරවන්න කියන්නේ නැතුව, හැම ප්රශ්නයක්ම එයාට ඇහෙන්න ශබ්ද නඟලා කියවන්න.
•ඇස් දෙස බලන්න:
එයා දෙන උත්තරයට වඩා එයාගේ මුහුණේ ඉරියව් දිහා බලාගෙන ඉන්න. මොකද "කලාතුරකින්" කියලා කියන්න කලින් තරුණයෙක් තත්පර ගණනක් බිම බලාගෙන හිතනවා නම්, අන්න ඒ නිශ්ශබ්දතාවය ඇතුළේ ලොකු කතාවක් තියෙනවා, ඒක අර ඉලක්කමකට කවදාවත් අහුවෙන්නේ නැති කතාවක්.
මේක මුල්ම හමුවීමේදීම කරලා කෙනෙක්ගේ මූලික මට්ටම (Baseline) මැනගන්න. ඊටපස්සේ ප්රතිකාර ක්රියාවලිය සිද්ධ වෙනකොට සති කිහිපයකට සැරයක් මේක ආයෙත් කරන්න. එතකොට ඔබට වගේම ඔබේ සේවාදායකයාටත් පැහැදිලිවම පෙනෙයි ඔබලා එකතු වෙලා කරපු පුංචි පුංචි වෙනස්කම්, ඒ කියන්නේ කෑම කන වෙලාවට ෆෝන් එක වෙන කාමරයක තියන එක, රෑ 10න් පස්සේ නොටිෆිකේෂන් ඕෆ් කරන එක, නැත්නම් ස්ක්රෝල් කරන්න නාස්ති කරපු පැය වෙනුවට අලුත් විනෝදාංශයක් පටන් ගන්න එක, ඇත්තටම සාර්ථක ප්රතිඵල දීලා තියෙනවාද කියලා.
අන්න ඒ විදිහට පාවිච්චි කරද්දී, මේ පරිමාණය තීන්දුවක් දෙන මෙවලමක් නෙමෙයි, සුවවීමේ ගමනට උදව් වෙන හොඳ සහකාරයෙක් වෙනවා. හරියට දොස්තර කෙනෙක් ලෙඩෙකුට බණින්න නෙමෙයි, එයා සුව වෙන ලස්සන ගමන මැනගන්න හැමතිස්සෙම ප්රෙෂර් කෆ් එක (Blood pressure cuff) පාවිච්චි කරනවා වගේ.
හැමවෙලාවෙම මතක තියාගන්න, මේ ලැබෙන ඉලක්කම කෙනෙක්ව දිරිමත් කරන, කිසිම විනිශ්චයකින් තොර (Motivational, non-judgmental) ආදරණීය කතාවක් එක්ක එකතු කරන්න. මොකද, කිසිම ලෙංගතුකමක් නැතුව මේ වගේ ඉහළ ලකුණක් දරුවෙක්ගේ මූණට විසි කළොත්, ඒකෙන් වෙන්නේ දැනටමත් ලැජ්ජාවෙන්, වරදකාරී හැඟීමෙන් පීඩාවිඳින ඒ තරුණ හිත තවත් තුවාල වෙන එක විතරයි. හැබැයි ඒ ලකුණම ලොකු කුතුහලයකින් සහ අනුකම්පාවකින් යුතුව, "අපි බලමුද ඇයි මෙහෙම වුණේ කියලා" කියන තැනින් ඉදිරිපත් කළොත්... අන්න එතනින් තමයි නියම සුවපත් කිරීම පටන් ගන්නේ...
බර්ගන්වලදී (Bergen) මොන තරම් විද්යාත්මකව තහවුරු කළත්, බීජිංවලදී ඒක ආයෙමත් ඔප්පු කරලා පෙන්නුවත්, ලෝකේ තියෙන කිසිම මනෝවිද්යාත්මක මෙවලමක් ලංකාවේ පසට නිකන්ම බද්ධ කරන්න බෑ. ඒක කරන්න නම් භාෂාව විතරක් නෙමෙයි, ඒකේ තියෙන සැබෑ අර්ථයත් අපේ සංස්කෘතියට ගැලපෙන විදිහට පරිවර්තනය වෙන්නම ඕනේ.
පොඩ්ඩක් හිතන්න, අර අපි කලින් කතා කරපු පස්වෙනි ලක්ෂණය වන "ගැටුම" (Conflict) බටහිර රටක තනි තනියම ජීවත්වෙන පවුලක සිද්ද වෙනවාට වඩා කොච්චර වෙනස් විදිහටද ලංකාවේ පරිසරයකදී මතුවෙන්නේ කියලා. අපේ රටේ ගොඩක් වෙලාවට නෑදෑයෝ හැමෝම ජීවත් වෙන්නේ එක ළඟ, එකට අතපොවන මානයේ. ඉතින් දරුවෙක් ෆෝන් එක නිසා පවුල ඇතුළේ ඇතිකරගන්න ගැටුම කියන්නේ දෙන්නෙක් අතර විතරක් තියෙන පෞද්ගලික ප්රශ්නයක් නෙමෙයි.
ඒක මුළු පවුලම සීයලා, ආච්චිලා, පුංචිලා, බාප්පලා විතරක් නෙමෙයි මුළු වටපිටාවම හොල්ලන පුංචි භූමිකම්පාවක් වගේ වෙනවා. අපේ සංස්කෘතිය ඇතුළේ දරුවෙක් ස්ක්රීන් එකක් අස්සට වෙලා තනිවෙනවා කියන්නේ, එයා තමන් වටා තියෙන මුළු සබඳතා ජාලයෙන්ම සහ වගකීම්වලින් ඈත් වෙනවා කියන එකයි. තනි පුද්ගලයා වටා ගෙතුණු බටහිර සංස්කෘතියකට වඩා, ඒක අපේ සමාජය ඇතුළේ ඒ දරුවාගේ හිතට මහා ලොකු බරක් විදිහටයි දැනෙන්නේ.
ඒ වගේම අපේ අධ්යාපන ක්රමය ඇතුළේ තියෙන අමුතු පීඩනය ගැනත් හිතන්න. සාමාන්ය පෙළ සහ උසස් පෙළ විභාග වටා තියෙන මහා දරුණු තරඟකාරීත්වය නිසා අපේ රටේ යොවුන් වියේ පසුවෙන දරුවෝ ඉන්නෙම ලොකු ආතතියකින් සහ බියකින් පිරිලා. ඉතින් ඒ අයට තමන්ගේ හිතේ තියෙන මේ පීඩනයෙන් බේරිලා පැනලා යන්න, මනෝභාවය තාවකාලිකව හරි වෙනස් කරගන්න (Mood Modification) තියෙන ලෙහෙසිම සහ නොමිලේම ලැබෙන සහනය තමයි සමාජ මාධ්ය කියන්නේ, අන්න අර අපි කතා කරපු දෙවැනි ලක්ෂණය.
ඒ නිසා ලංකාවේ වැඩ කරන දක්ෂ උපදේශකවරයෙක් BSMAS එකේ ඉහළ ලකුණක් දැක්ක ගමන් ඒක දිහා විතරක් තනිවම බලලා තීන්දු ගන්න හොඳ නෑ. ඒ ඉලක්කම දකින්න ඕනේ ඒ දරුවාගේ විභාග පීඩනය, පවුලේ අයගේ බලාපොරොත්තු සහ එයාට තමන්ගේ සතුට විඳින්න තියෙන සීමිත වටපිටාවත් එක්ක ගලපලයි.
තව පැත්තකින් රට රැකියාවලට ගිහින් වෙන්වුණු අපේම පවුල් (Diaspora households) ගැන හිතන්න. මැදපෙරදිග රස්සාව කරන තමන්ගේ පුතාට ලංකාවේ ඉන්න අම්මා කෙනෙක් හැමදාම රෑට ගන්න වීඩියෝ කෝල් එක, නැත්නම් රට ඉන්න තමන්ගේ සැමියාගෙන් පණිවිඩයක් එනකම් බිරිඳක් නිතරම ෆෝන් එක බලන එක... කවදාවත් මානසික ලෙඩක් (Pathology) විදිහට වරදවා වටහාගන්න හොඳ නෑ.
කෙනෙක් කොච්චර වෙලාවක් ෆෝන් එක පාවිච්චි කරනවාද කියන එකෙන් විතරක් අපිට කිසිම දෙයක් කියන්න බෑ. මේ ලක්ෂණ හයෙන් ඇත්තටම හොයලා බලන්නේ ඒ හැසිරීම යටින් තියෙන පාලනය කරගත නොහැකි ආශාව (Compulsion), තමන්ගේ පාලනය ගිලිහී යාම සහ ඒකෙන් තමන්ගේ ජීවිතයට සිද්ධ වෙන විනාශය විතරයි.
--------------------------------------------------------------------------
අපේ මනස අපෙන් ඉල්ලන ප්රඥාව
මම මේ කොටස අවසන් කරන්න හිතුවේ තවත් තොරතුරු හෝ දත්ත ටිකක් ඔබට දීලා නෙමෙයි, අපේම හිත්වලට හැරවිය හැකි එක පුංචි ප්රශ්නයකින්. මොකද සැබෑ මනෝවිද්යාවක නියම අරමුණ වෙන්නෙත් ඒකයි. අපි මේ වගේ සායනික මෙවලම් ඉගෙනගන්නේ අනුන්ට ලේබල් අලවන්න නෙමෙයි.
අපි මේවා ඉගෙනගන්නේ හරිම නිහතමානීව අපේම සාක්කුවේ තියෙන ෆෝන් එක දිහා, අපේම නොසන්සුන් දෑත් දිහා, රෑ මැද අපි නොදැනුවත්වම කරන ස්ක්රෝල් කිරීම් දිහා බලලා, "අපේ හිත් ඇතුළෙත් මේ දුර්වලකම මෙහෙමම ක්රියාත්මක වෙනවා නේද" කියලා අඳුරගන්නයි.
ෆෝන් එක කියන්නේ නරක දෙයක් නෙමෙයි, ඒක හරියට කන්නාඩියක් වගේ. ඒක තනියම කිසිම බලපෑමක් කරන්නේ නෑ, හැබැයි අපි ඒ කන්නාඩිය ළඟට අරන් යන්නේ මොන වගේ මානසික බරක්ද, අන්න ඒ දේ ඒකෙන් ආපහු අපිට පේනවා.
අපි හැමෝම ඇතුළේ තියෙන ආදරය සහ සබඳතා සඳහා තියෙන පෙරේතකම, පීඩනයෙන් පැනලා යාම, අනුන්ගෙන් ඇගයීමක් බලාපොරොත්තු වීම, නැත්නම් අපිට තාමත් දරාගන්න බැරුව හිත යට හංගගෙන ඉන්න මහා ලොකු දුකක් තාවකාලිකව අමතක කිරීම තමයි ඒ කන්නාඩියෙන් පේන්නේ.
බර්ගන් සමාජ මාධ්ය ඇබ්බැහි වීමේ පරිමාණය (BSMAS) හැදිලා තියෙන්නේ අප්සෙට් යන්න, බය වෙන්නවත්, නැත්නම් නඩුකාරයෙක් තීන්දුවක් දෙනවා වගේ ලෙඩක් ලේබල් කරන්නවත් නෙමෙයි. ඒක තියෙන්නේ ඊට වඩා හරිම සන්සුන්, හැබැයි සෑහෙන්න අමාරු දෙයක් කරන්න, ඒ තමයි හැබෑ තත්ත්වය පැහැදිලිවම දැකගන්න අපිට උදව් වෙන එක.
ඇත්තටම දේවල් පැහැදිලිව දැකීම තමයි ඕනෑම නිදහසක ආරම්භය කියලා මේ පුංචි ලංකාවේ තියෙන අවුරුදු දහස් ගණනක් පැරණි අපේ දර්ශනයන් අපිට හැමදාම කියා දුන්නා. "සතිය" (Sati) එහෙමත් නැත්නම් අවධානය, සිහිය කියන වචනය අපේ සංස්කෘතිය ඇතුළේ අවුරුදු දෙදහසකට වඩා පරණයි.
බර්ගන් විශ්වවිද්යාලය හැදෙන්න කලින්, මනෝවිද්යාවට රසායනාගාර ලැබෙන්න කලින්, අපේ මනස සතුව තිබුණු ප්රධානම සහ වටිනාම මෙවලම තමයි මේ "සිහිය" කියන්නේ. ඇන්ඩ්රියාසන් මේ මැනලා පෙන්වන්නේ පිටරටින් ආපු අමුතු දේවල් නෙමෙයි, අපේ පැරැන්නන් එදත් අපිට අනතුරු ඇඟවූ මිනිස් මනසේ තියෙන ස්වභාවයන්මයි, ඒ කියන්නේ තෘෂ්ණාව (Craving), උපාදානය හෙවත් දැඩිව ඇලී ගැලී සිටීම (Attachment), සහ සැබෑ සතුටක් දිය නොහැකි අනිත්ය දේවල් පස්සේ එළවීම නිසා උරුම වෙන මහා දුක.
ඉතින් අද රෑ මේක කියවන ඔබට, සමහරවිට ඔබේ අතේ තියෙන ෆෝන් එකේ එළිය ඔබේ මූණට වැටිලා ඇති, මම කියන්නේ වැරදිකාරයෙක් වගේ හැඟීමක් ඇතිකරගන්න එපා කියලා. මේක ඔබට කරන ආරාධනාවක්. ඊළඟ වතාවේ ඔබේ මනස තීරණයක් ගන්න කලින් ඔබේ මාපටැඟිල්ල නිකන්ම ෆෝන් එක උඩට යනකොට, ඒක ගැන හෙමින් සැරේ අවධානයෙන් බලන්න කියලා කරන ආරාධනාවක්.
ඔබ උපදේශකවරයෙක් හෝ ගුරුවරයෙක් නම්, ප්රශ්න 6ක් තියෙන මේ පුංචි මෙවලම හොඳින් ඉගෙනගෙන, ඔබේ සේවාදායකයන්ට තවමත් වචනවලින් කියාගන්න බැරුව විඳවන ඒ මානසික අන්ධකාරය ආලෝකමත් කරන්න පුළුවන් තවත් එක පුංචි ඉටිපන්දමක් විදිහට ඔබේ වෘත්තීය ජීවිතයට එකතු කරගන්න.
හැමදේටම වඩා මතක තියාගන්න... ඔය දිලිසෙන ස්ක්රීන් එකට පිටිපස්සෙන් ඉන්නේ මහා ලොකු ආතතියකින්, පාළුවකින්, බලාපොරොත්තුවකින් පිරුණු, අපි වගේම සාමාන්ය මනුස්සයෙක් කියලා. ඔවුන් මේ හැමදේම අස්සේ හොයන්නේ සැබෑ මිනිස් සබඳතාවයක්, ආදරයක්. ඉතින් මිනිස් මනසේ සුවපත්භාවය වෙනුවෙන් කැපවුණු පිරිසක් විදිහට අපේ වගකීම වෙන්නේ, ඒ සබඳතාවය වඩාත් බුද්ධිමත් සහ නිරෝගී විදිහට සොයාගන්න එකිනෙකාට උදව් කරන එක විතරයි...
ඔරා මයින්ඩ් (Ora Mind) - මනස පුබුදුවමු, ප්රඥාව අවදි කරමු!
--------------------------------------------------------------------------
විශේෂ සටහන:
මෙම ලිපිය මනෝවිද්යාත්මක දැනුවත් කිරීම සඳහා පමණක් සකස් කරන ලද්දකි. මෙය වෛද්ය උපදෙස් සඳහා ආදේශකයක් නොවේ. ඔබේ පවුලේ වැඩිහිටියෙකුට හෝ ඔබට යම් මානසික පීඩාවක් දැනෙනවා නම්, කරුණාකර සුදුසුකම් ලත් මනෝ වෛද්යවරයෙක් හෝ උපදේශකයෙක් හමුවෙන්න.
ශ්රී ලංකාවේ ඕනෑම මොහොතක ඔබට උපකාර සඳහා ඇමතිය හැකි මානසික සෞඛ්ය හදිසි සේවාව: 1926 (මානසික සෞඛ්ය උපකාරක අංකය)
--------------------------------------------------------------------------
තරිඳු රාජපක්ෂ (Psychologist in Clinical Psychology)
MSc in Clinical Psychology
