15/09/2026
ХОЁР ИХ ГҮРНИЙ ДУНД ОРШИХ МОНГОЛЫН ХУУЛЬ ЗҮЙН САЛБАРЫН ХЯМРАЛ ЗӨВХӨН ДОТООД АСУУДАЛ БИШ
Геополитикийн өрсөлдөөн хурцдаж, жижиг улсуудын төрийн тогтвортой байдал, хууль сахиулах байгууллагын хараат бус байдал улам чухал болж буй үед Монголын хууль зүйн салбарт дэгдсэн энэ маргаан олон улсад маш таагүй дохио өгч байна.
Монгол Улс Орос, Хятад гэсэн хоёр их гүрний дунд оршдог, аюулгүй байдал болон эдийн засгаа “гуравдагч хөрш”-ийн бодлогоор тэнцвэржүүлэхийг зорьдог ардчилсан орон. Ийм улсын хууль сахиулах байгууллагууд улс төрийн захиалга, хууль бус томилгоо, ашиг сонирхлын зөрчилд автсан байж болзошгүй гэх мэдээлэл гарах нь хэд хэдэн эрсдэл дагуулна.
Нэгдүгээрт, Монголын ардчилал, хууль дээдлэх зарчимд гуравдагч хөрш орнуудын итгэх итгэл суларна.
Хоёрдугаарт, хөрөнгө оруулагчид гэрээ, өмч, шүүхийн шийдвэр улс төрийн нөлөөнөөс хамгаалагдсан эсэхэд эргэлзэж, Монголын хөрөнгө оруулалтын эрсдэлийг өндөрт тооцно.
Гуравдугаарт, хууль сахиулах байгууллага дотроо хуваагдаж, удирдлагууд нь харилцан ноцтой мэдээллээр барьцаалдаг болбол Монгол Улс гаднын улс төр, эдийн засаг, мэдээллийн нөлөөлөлд илүү эмзэг болно.
Дөрөвдүгээрт, төлбөр барагдуулах болон санхүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх ажиллагаанд улс төрийн нөлөө ордог гэх ойлголт нь мөнгө угаахтай тэмцэх олон улсын хамтын ажиллагаа, гадаад банк, санхүүгийн байгууллагуудын итгэлд сөргөөр нөлөөлөх эрсдэлтэй. Энэ явдал дангаараа Монголыг ямар нэг олон улсын жагсаалтад оруулахгүй ч тогтолцооны доголдлыг засахгүй удвал эрсдэлийн үнэлгээнд нөлөөлөх нь гарцаагүй.
Дэлхийн шударга ёсны төслийн 2025 оны индексээр Монгол Улс хууль дээдлэх үзүүлэлтээр 143 орноос 67 дугаарт орсон. Transparency International-ийн 2025 оны Авлигын төсөөллийн индексээр 100 онооноос ердөө 31 оноо авчээ. Өнөөгийн дуулиан эдгээр сул үнэлгээ санамсаргүй биш байж болзошгүйг дахин санууллаа.
ХУУЛЬ САХИУЛАХ САЛБАРЫН ЯЛЗРАЛ ИЛ ГАРАВ УУ?
ХЗДХ-ийн сайд С.Амарсайхан, ШШГЕГ-ын дарга А.Намсаманд нарын харилцан мэдэгдэл Монголын хууль зүйн салбарт бий болсон байж болзошгүй ноцтой доголдлыг ил болголоо.
ШШГЕГ-ын дарга А.Намсамандын мэдэгдсэнээр, салбарын сайд агентлагийн дотоод томилгоонд оролцож, албан тушаалын шаардлага хангаагүй хүмүүсийг томилуулахыг удаа дараа шаарджээ. Тэрээр сайдын жолоочийн эхнэр, төрсөн дүү болон яамны албан тушаалтны хамаарал бүхий хүнийг удирдах албан тушаалд томилсон гэдгээ өөрөө хүлээн зөвшөөрөв.
Мөн ШШГЕГ-ын Тэргүүн дэд дарга Б.Мөнхдөл эдгээр хууль бус гэх шаардлагыг хэрэгжүүлэхэд оролцсон хэмээн А.Намсаманд мэдэгдсэн байна.
Эндээс нэг ноцтой асуулт урган гарна.
Хэрэв эдгээр томилгоо үнэхээр хууль бус байсан бол ШШГЕГ-ын дарга яагаад мэдсээр байж тушаалыг биелүүлсэн бэ? Яагаад тухайн үедээ татгалзаж, хууль хяналтын байгууллагад мэдээлээгүй вэ?
“Сайдын шахалтаар хийсэн” гэх тайлбар нь хууль бус шийдвэрт гарын үсэг зурсан албан тушаалтны хариуцлагыг арилгах үндэслэл биш.
Нөгөө талаар ХЗДХ-ийн сайдын хамаарал бүхий компани ШШГЕГ-т дөрвөн сая гаруй ам.долларын төлбөртэй байгаа талаар А.Намсаманд мэдэгдэв. Энэ нь ямар компани, ямар шүүхийн шийдвэр, ямар гүйцэтгэх ажиллагаатай холбоотойг олон нийтэд ил болгох шаардлагатай. Ашиг сонирхлын нөлөөгөөр ажиллагааг удаашруулсан, зогсоосон эсвэл нуун дарагдуулсан эсэхийг хараат бус байгууллага шалгах ёстой.
Харин С.Амарсайхан сайд А.Намсамандыг ШШГЕГ-ын харьяа нүүрс, гантигийн ордтой холбоотой санал тавьсан, байгууллагадаа хууль бус тагнах ажиллагааны бүтэц бий болгосон хэмээн сөрөг буруутгал дэвшүүлээд байна.
Хэрэв сайд эдгээр үйл ажиллагааг өмнө нь мэдэж байсан бол яагаад өнөөг хүртэл арга хэмжээ аваагүй вэ? Харьяа агентлагийн даргын ноцтой зөрчлийг мэдсээр байж албан тушаалд нь байлгасан бол энэ нь өөрөө улс төрийн хариуцлагын асуудал. Харин мэдээгүй байсан бол салбарын хяналт, удирдлагын тогтолцоо ажиллаагүйн илрэл юм.
Энэ бол хоёр албан тушаалтны хувийн маргаан биш.
Хууль хэрэгжүүлэх үүрэгтэй салбарын сайд, агентлагийн дарга хоёр бие биеэ хууль бус томилгоо, дарамт, ашиг сонирхлын зөрчил, авлигын шинжтэй үйлдэлд буруутгаж байгаа нь Монголын хууль сахиулах тогтолцоо дотроосоо доройтсоныг харуулж байна.
Гэм бурууг зөвхөн шүүх тогтооно. Гэхдээ улс төрийн болон ёс зүйн хариуцлага хүлээхэд заавал шүүхийн эцсийн шийдвэрийг хүлээх шаардлагагүй.
Иймд маргаанд дурдагдсан албан тушаалтнууд шалгалтад нөлөөлөх боломжгүй нөхцөл бүрдүүлж, бүх томилгооны тушаал, сонгон шалгаруулалтын материал, дөрвөн сая ам.долларын төлбөртэй гэх компанийн нэр, шүүхийн шийдвэр, гүйцэтгэх ажиллагааны явцыг нийтэд ил болгох ёстой.
Харилцан тавьсан бүх буруутгалыг АТГ, прокурор болон УИХ-ын хараат бус ажлын хэсгээр шалгуулж, дүнг олон нийтэд нээлттэй мэдээлэх шаардлагатай.
Хуулийг хамгаалах ёстой хүмүүс хууль бус тушаал өгч, түүнийг нь мэдсээр байж хэрэгжүүлдэг болсон бол шударга ёсыг иргэдээс шаардах ёс суртахууны эрх төрд үлдэхгүй.
Монголд хууль засагладаг уу, эсвэл албан тушаалтан хууль болдог уу гэдгийг энэ хэргийн шалгалт харуулах болно.
