13/08/2026
आत्मा के हो? — शरीरभन्दा परको ‘म’ को खोजी
हामी भन्छौँ— “यो मेरो शरीर हो।”
तर कहिल्यै गम्भीर भएर सोचेका छौँ—
“यदि यो मेरो शरीर हो भने ‘म’ को हुँ?”
शरीर परिवर्तनशील छ।
बाल्यकालको शरीर आज छैन, युवावस्थाको शरीर पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ। तर यी सबै परिवर्तनका बीच एउटा अनुभूति निरन्तर रहन्छ—
“म हुँ।”
त्यही स्थायी चेतन तत्त्वको खोजी नै आत्मदर्शन हो।
सनातन दर्शनले शरीरलाई आत्माको साधन मान्छ, आत्मालाई शरीर होइन। शरीर जन्मन्छ, बढ्छ, वृद्ध हुन्छ र एक दिन नष्ट हुन्छ; तर आत्मा यी परिवर्तनहरूको साक्षीका रूपमा चिनिन्छ।
श्रीमद्भगवद्गीतामा भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ—
“न जायते म्रियते वा कदाचित्।”
अर्थात् आत्माको न जन्म हुन्छ, न मृत्यु।
तर यहाँ एउटा सूक्ष्म प्रश्न उठ्छ—
के मन नै आत्मा हो?
मन त प्रत्येक क्षण बदलिन्छ।
आज मन प्रसन्न हुन्छ, भोलि दुःखी।
कहिले प्रेम, कहिले क्रोध, कहिले आशा, कहिले निराशा।
यदि मन परिवर्तन भइरहेको छ भने त्यस परिवर्तनलाई हेर्ने र अनुभव गर्ने ‘म’ को हो?
त्यसैले वेदान्तीय दृष्टिले आत्मा भनेको विचार होइन, भावना होइन, शरीर होइन—
यी सबैको साक्षी चेतना हो।
आत्मालाई आँखाले देख्न सकिँदैन,
तर आँखाले देख्ने सामर्थ्यको आधार त्यही चेतना हो।
आत्मालाई हातले छुन सकिँदैन,
तर स्पर्शको अनुभव त्यही चेतनाले गर्छ।
त्यसैले आत्माको खोजी बाहिर होइन, आफ्नै अन्तर्मनमा गर्नुपर्छ।
हामी जीवनभर संसारलाई चिन्न दौडिन्छौँ—
मानिस चिन्छौँ, धन चिन्छौँ, पद चिन्छौँ, सम्बन्ध चिन्छौँ।
तर सबैभन्दा ठूलो प्रश्न भने प्रायः अनुत्तरित रहन्छ—
«“म वास्तवमा को हुँ?”»
जुन दिन मानिसले यो प्रश्नलाई गम्भीरतापूर्वक सोध्न थाल्छ, त्यही दिनदेखि आत्मज्ञानको यात्रा सुरु हुन्छ।
आफूलाई संसारमा खोज्ने मानिसले परिचय पाउँछ;
आफ्नै चेतनामा खोज्ने मानिसले आत्मबोध पाउँछ।
#आत्मा #आत्मज्ञान #वेदान्त #उपनिषद् #भगवद्गीता #सनातनदर्शन #आध्यात्म #दर्शन #आत्मबोध #मकोहुँ #सनातन
