29/08/2026
CỜ, ĐÈN, CHÈN, PHÁO
Nếu dân công nghệ có laptop, dân bác sĩ có ống nghe, thì dân trưởng tàu có cả một bộ đồ nghề “đủ thứ trên đời”: Đồng hồ, còi, sổ sách, đèn tín hiệu, cờ hiệu, chèn, pháo…
Nhưng trong cả đống đồ nghề ấy, có một cái tên nghe vừa vần, vừa ngắn gọn vừa… sặc mùi khói lửa, được anh em nhắc đến nhiều nhất:
Cờ – Đèn – Chèn – Pháo!
Thực ra, đây là những dụng cụ phục vụ công tác chạy tàu. Anh em làm công việc liên quan đến chạy tàu, trực ban, dồn dịch, gác ghi, tuần đường,… đều có những dụng cụ nghiệp vụ theo vị trí công việc.
Nhưng cái thương hiệu “Cờ, Đèn, Chèn, Pháo” lại gắn chặt nhất với hình ảnh những ông Trưởng tàu hàng ngày xưa. Mỗi lần ra nhận tàu, ngoài đồng hồ, còi, sổ sách…, các ông còn xách theo cả bộ đồ nghề lỉnh kỉnh đi dọc sân ga ra tàu.
Nhìn từ xa đã nhận ra ngay: À, trưởng tàu đây rồi!
🚩 1. CỜ – BAN NGÀY
Cờ hiệu là tín hiệu tay dùng ban ngày, với hai màu đỏ và vàng. Nhớ kỹ nhé anh em: Không có cờ xanh hay trắng gì hết!
Trong chạy tàu hay dồn dịch, các động tác dùng cờ cũng trở thành một thứ “ngôn ngữ” riêng giữa người chỉ huy (trực ban, trưởng tàu, trưởng dồn, ghi-móc nối,...) và lái tàu.
Người ngoài nhìn vào có thể thấy chỉ là một chiếc cờ nhỏ phất qua phất lại. Nhưng với người trong nghề, mỗi động tác đều có ý nghĩa và phải chính xác.
🔦 2. ĐÈN – BAN ĐÊM
Ban đêm, hoặc khi điều kiện quan sát không bảo đảm, cờ được thay bằng đèn tín hiệu. Loại đèn tín hiệu tay truyền thống của Trưởng tàu có 4 mặt kính màu đỏ, vàng, xanh lục và trắng, mỗi màu mang một ý nghĩa theo quy định tín hiệu chạy tàu.
Ngày xưa là những chiếc đèn dầu, ánh sáng lập lòe giữa đêm. Sau này đèn hiện đại hơn, nhưng nguyên tắc sử dụng tín hiệu vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt.
Cũng như cờ, đèn không phải để “trang trí cho có”. Nhìn màu đèn là phải hiểu lệnh.
🧱 3. CHÈN – CHUYÊN TRỊ… TOA XE THÍCH ĐI LANG THANG
Nếu Cờ và Đèn thuộc về tín hiệu thì Chèn lại là một câu chuyện khác.
Nó là dụng cụ dùng để chống trôi xe, giữ cho toa xe hoặc đoàn tàu đứng yên khi dừng đỗ trong những đoạn đường dốc.
Nhìn một cục chèn chẳng có gì ghê gớm. Nhưng với dân đường sắt, đây là thứ không thể xem thường. Bởi toa xe nặng hàng chục tấn mà đã “muốn đi” thì chẳng cần ai lái!
Nói vui theo kiểu dân nghề: Toa xe, đoàn tàu muốn đứng yên thì phải có Chèn.
💣 4. PHÁO – “ĐOÀNG” MỘT TIẾNG, CẢ ĐƯỜNG SẮT PHẢI CHÚ Ý
Và đây chính là món có cái tên nghe “chiến đấu” nhất: Pháo hiệu.
Pháo hiệu có dạng tròn, được kẹp cố định lên ray. Khi bánh xe chạy qua, pháo phát ra tiếng nổ khá lớn, đanh.
Trong những trường hợp cần phòng vệ đoàn tàu theo quy định, tiếng pháo là tín hiệu cảnh báo để người lái tàu biết phía trước có tình huống nguy hiểm và thực hiện dừng tàu khẩn cấp.
Giữa khu gian vắng vẻ, chỉ cần nghe: “ĐOÀNG!… ĐOÀNG!” là anh em chạy tàu hiểu ngay: Có chuyện rồi!
🚂 KHI TRƯỞNG TÀU PHẢI “GÁNH TEAM”
Tàu chạy bình thường thì mọi người làm việc theo vị trí của mình: lái tàu lo đầu máy, nhân viên trên tàu lo phần việc của mình, trưởng tàu chỉ huy và tổ chức công tác chạy tàu.
Nhưng nếu chẳng may đoàn tàu gặp sự cố phải nằm lại giữa khu gian coi, lúc ấy mới thấy cái bộ Cờ – Đèn – Chèn – Pháo quan trọng thế nào.
Đặc biệt, nếu đen đủi mà tàu phải dừng ngay trên đoạn đường dốc, Trưởng tàu sẽ lập tức kích hoạt trạng thái "chiến thần":
1. Trước hết là phải giữ cho đoàn tàu đứng yên.
Tàu, xe dừng trên dốc là có xu hướng trôi tự do về phía chân dốc. Trưởng tàu phải chỉ đạo anh em vác ngay Chèn sắt ra khóa cứng các bánh xe ở phía cuối dốc, kết hợp siết hãm tay. Việc này là để giữ tàu đứng im, chống trôi tuyệt đối.
2. Triển khai tín hiệu phòng vệ 2 đầu: Khi xe đã được chống trôi an toàn, Trưởng tàu liền phân công nhân lực triển khai “trận pháp” phòng vệ để báo hiệu cho các tàu khác biết.
Người được phân công mang pháo hiệu chạy về phía cần phòng vệ, đặt pháo trên ray ở cự ly quy định; đồng thời đứng cảnh giới bằng tín hiệu phù hợp.
Lúc ấy chẳng còn chuyện “trưởng tàu xách đồ nghề đi cho oai” nữa. Một người chỉ huy, người đi phòng vệ… Mỗi người một việc, nhưng tất cả phải phối hợp chính xác.
Bởi trên đường sắt, một tín hiệu đúng lúc có thể bảo vệ cả một đoàn tàu.
🚂 MỘT BỘ ĐỒ NGHỀ, MỘT THỜI ĐI TÀU
Ngày nay, cùng với sự thay đổi trong tổ chức chạy tàu và phương thức tín hiệu, hình ảnh những trưởng tàu hàng ngày xưa xách bộ đồ nghề lỉnh kỉnh đi dọc sân ga đã dần trở thành chuyện của một thời.
Cờ, đèn, chèn, pháo… mỗi thứ một công dụng. Cộng thêm chiếc đồng hồ, cái còi, tập sổ sách và bao nhiêu thứ lỉnh kỉnh khác, tất cả tạo nên một hình ảnh rất riêng của người trưởng tàu ngày ấy.
Có thể bây giờ nhìn lại, chẳng ai còn thấy bộ đồ nghề ấy “oai” như ngày xưa. Nhưng với những người từng làm nghề, chỉ cần ngồi với nhau, nhắc một câu: “Cờ, đèn, chèn, pháo…” là cả một quãng đời chạy tàu lại ùa về.
Có sân ga, có đoàn tàu hàng, có những đêm xuyên khu gian…Và đâu đó... trong ký ức của những người từng đi tàu, vẫn còn vang lên: “ĐOÀNG!… ĐOÀNG!”
🚂🚃🚃🚃🚃🚃
