Medical information/طبی معلومات

08/05/2026

د ډېرو کلونو لپاره داسې انګېرل کېدل چې اپنډيکس (Appendix) یو بې‌ګټې پاتې شوی غړی دی چې د انسان د تکاملي (evolutionary) ماضي څخه راپاتې دی، لکه د بدن ویښتان یا د لکۍ هډوکی. خو نوې څېړنې ښيي چې ستا اپنډيکس ښایي بې‌ګټې نه وي. ساینسپوهان اوس باور لري چې اپنډيکس د معافیتي سیستم او د هاضمې روغتیا کې مهم رول لوبوي.
د بېلګې په توګه، د جنین د ودې پر مهال، اپنډيکس ځانګړي اندوکراین حجرې (endocrine cells) تولیدوي چې د بدن داخلي سیستمونه لکه د تودوخې درجه او د اکسیجن کچه په توازن کې ساتي. د ژوند په لومړیو کلونو کې، اپنډيکس ښایي ستا د معافیتي سیستم روزنه وکړي، ددې له لارې چې سپینې وینې حجرې (white blood cells) د کولمو له انتيجنونو (antigens) سره مخامخ کړي، څو ستا بدن د زیان رسوونکو مایکروبونو پر وړاندې پیاوړې دفاع جوړه کړي.

تر ټولو په زړه پورې خبره دا ده چې ساینسپوهان اوس اپنډيکس د ښه باکتریاوو د خوندي زېرمتون یا “safe house” په توګه ګڼي. کله چې ستا معده یا کولمې د نس‌ناستې (diarrhea) یا نورو ستونزو سره مخ شي او د ګټورو باکتریاوو ډېره برخه ووینځي، اپنډيکس ښایي ددې باکتریاوو د بیا زېرمه کولو مرکز په توګه عمل وکړي، څو ستا د کولمو طبیعي مایکروبیوم (microbiome) بیا اعاده کړي او د بدن توازن بیرته جوړ کړي. دا د انتاني ناروغیو وروسته د بدن د بیا رغېدو لپاره ډېر مهم رول لوبولی شي.

خو که اپنډيکس دومره ګټور وي، نو ولې ډېرو خلکو ته لاهم دا جراحي کېږي؟ ستونزه هغه وخت پیدا کېږي چې اپنډيکس التهاب وکړي، چې ډېری وخت د یوې انتانې یا بندښت له امله وي. دا حالت اپنډیسیټس (appendicitis) بلل کېږي. که دا پر وخت درملنه نه شي، اپنډيکس ښایي وچوي (burst) او د بدن دننه یو جدي انتان خپور کړي. له همدې امله، ډاکټران لاهم ډېری وخت اپنډيکتومي (appendectomy) یا د اپنډيکس لرې کولو جراحي کوي، خو په ځینو لږو پېښو کې یوازې انټي‌بیوټیکونه هم کافي وي.
نو، که څه هم انسان کولای شي پرته له اپنډيکس څخه ژوند وکړي، خو داسې ښکاري چې ستا اپنډيکس په پټه ستا لپاره یو څه ګټې هم ترسره کوي.

18/04/2026

🧬 د سپرم خراب شکلونه (S***m Abnormalities):
📌 ټول سپرمونه سالم نه وي، ځینې یې خراب شکل لري چې د حمل چانس کموي 👇
🔍 لومړۍ ډله (د سر او جوړښت ستونزې):
🔹 Small Acrosome 👉 کوچنی اکروزوم – هګۍ ته داخلېدل مشکل
🔹 Vacuoles 👉 دننه تشې – د سپرم کیفیت کموي
🔹 Conical Head 👉 تیز (مخروطي) سر – غیر نورمال شکل
🔹 Small Round Head 👉 کوچنی ګرد سر – کمزوری سپرم
🔍 دوهمه ډله (د غاړې ستونزې):
🔹 Thinned Neck 👉 نرۍ غاړه – ژر ماتیږي
🔹 Thick Neck 👉 غټه غاړه – حرکت اغېزمن کوي
🔹 Asymmetric Attachment 👉 کږه نښلېدنه – سم حرکت نه شي کولی
🔍 درېیمه ډله (د لکۍ ستونزې):
🔹 Broken Tail 👉 ماته لکۍ – حرکت نشته
🔹 Short Tail 👉 لنډه لکۍ – ورو حرکت
🔹 Twisted Tail 👉 تاو شوې لکۍ – ګډوډ حرکت
🔹 Double Tail 👉 دوه لکۍ – غیر نورمال
🔍 نور مهم خراب شکلونه:
🔹 Twisted Neck 👉 تاو شوې غاړه – حرکت خرابوي
🔹 Double Head 👉 دوه سرونه – القاح کموي
🔹 Small Head 👉 کوچنی سر – هګۍ ته نه داخلیږي
🔹 Pear-shaped Head 👉 د ناک په شکل سر – غیر نورمال
🔹 Amorphous Head 👉 بې‌شکله سر – ډېر کمزوری
⚠️ دا ولې مهم دي؟
❗ خراب سپرم:
▪️ سم حرکت نه شي کولی
▪️ هګۍ ته نه رسیږي
▪️ د اولاد پیدا کولو چانس کموي
💡 د ښه سپرم لپاره:
✔️ صحي غذا 🥗
✔️ سګریټ پرېښودل 🚭
✔️ ورزش 🏃‍♂️
✔️ کافي خوب 😴
📣 پایله:
صحتمند سپرم = د حمل زیات چانس 👶✨

02/03/2026

🚨 د هوايي بریدونو پر مهال څنګه ځان او کورنۍ وساتو؟
د هوايي بریدونو پر وخت ډېری ټپونه د چاودنې د څپې، د فلزي ټوټو، د ودانیو د نړېدو او سوځېدو له امله رامنځته کېږي. د څو ساده اصولو مراعت کول کولای شي ژوند وژغوري:
🏠 ۱. د پناه اخیستلو غوره ځای
که زیرزمین (بېسمېنټ) وي، هلته لاړ شئ.
که نه وي: د کور تر ټولو دننی خونه چې کړکۍ ونه لري غوره ده (لکه تشناب یا منځنی دهلیز).
له کړکیو، بالکن او بیروني دېوالونو لرې اوسئ.
د کور د قوي داخلي دېوال تر څنګ کښېنئ.
🛑 ۲. کله چې د جټ یا چاودنې غږ واورئ
سمدستي پر ځمکه پرېوځئ.
خوله لږه خلاصه وساتئ (د غوږ د پردې د ساتنې لپاره).
لاسونه پر سر او غاړه کېږدئ.
که بهر یاست، د کلک خنډ (کانکریټي دېوال یا ستغ چوکاټ) شا ته پناه واخلئ.
۳. تر ټولو مهم طبي اصل: د وینې بهېدلو مخنیوی
د چاودنو په پېښو کې ډېری د مخنیوي وړ مړینې د شدیدې وینې بهېدنې له امله وي.
✔ که شدید وینه بهېدل وي:
په پاک ټوکر یا لاس مستقیم فشار ورکړئ.
که لاس یا پښه وي، د زخم له پاسه کلک وتړئ (ابتدايي تورنیکه).
ټپي غړی پورته وساتئ.
🔥 ۴. د سوځېدو په صورت کې
سوځېدلی ځای لږ تر لږه ۲۰ دقیقې په عادي اوبو یخ کړئ.
د کریم، تېلو یا ناسم موادو استعمال مه کوئ.
زخم په پاک ټوکر پټ کړئ.
💨 ۵. د تنفسي زیان کمول
چاودنه د سږو زیان هم رامنځته کولای شي.
که څوک له چاودنې وروسته:
ساه تنګي
وینه لرونکی ټوخی
د سینې درد ولري
نو ژر یې روغتیايي مرکز ته ورسوی.
که لوګی وي، لمده ټوکر پر خوله او پزه کېږدئ.
🧠 ۶. د ماشومانو رواني ساتنه
ماشوم په غېږ کې ونیسئ او په ارامه ورسره خبرې وکړئ.
چاپېریال ارام او رڼا کمه وساتئ.
د وېرې غبرګونونه طبیعي دي.
🎒 ۷. بیړنی بکس ولرئ
بانډ او استریل ګاز
پاک ټوکر
د کورنۍ ضروري درمل
څراغ
د څښاک اوبه
د مهمو اسنادو کاپي
⚕️ د روغتیايي کارکوونکو لپاره پیغام:
په داسې حالاتو کې د لاندې حالتونو مدیریت ته چمتووالی ډېر مهم دی:
د وینې شدید ضایع کېدل
د چاودنې ټپونه
د سینې خطرناک هوا بندښت
د غړو د فشار سنډروم
🤲 الله تعالی دې ټول هېوادونه له جګړې او وینې تویېدو وساتي، خو پوهه، ارامي او چمتووالی کولای شي ژوندونه وژغوري.
مهرباني وکړئ دا معلومات له نورو سره هم شریک کړئ.

07/02/2026

27/01/2026

ستاسو هڅي به رنګ راوړي

16/01/2026

السلام علیکم ورحمت الله
خاکسار ښوونیز مرکز ته د انګلیسي یو با تجربه استاد پکار دی
0784860500
0700885980_watsapp

26/10/2025

#په افغانستان کې د واکسین رسمي مهال‌وېش (EPI Schedule):
د زيږون پر وخت (د زيږون له سمدستي وروسته):
‏ • BCG واکسین (د توبرکلوز یا سُل ضد):
ورکول کېږي جلدي (intradermal) د ښي اوږې پر سر.
‏ • OPV-0 (پوليو صفر دوز):
خوراکي قطرې، د پولیو مخنیوی کوي.
‏ • Hepatitis B – د لومړي ۲۴ ساعتونو دننه:
عضلي (intramuscular)، د ښي ران عضله.

په ۶ هفتو (۱ نیمه میاشت):
• پینټاوالینټ ۱ (Pentavalent 1):
دا واکسین پنځه اجزاء لري: DPT (Diptheria, Pertussis, Tetanus)، Hepatitis B، Hib.
عضلي، د کیڼ ران عضله.
‏ • OPV-1:
خوراکي، د پولیو لپاره.
‏ • PCV-1 (پیو نوموکاک واکسین):
د سینه بغل (pneumonia) او د غوږو انتان لپاره.
عضلي، د ښي ران عضله.
‏ • Rotavirus-1:
خوراکي، د نس ناستي لپاره.

په ۱۰ هفتو (۲ نیمه میاشت):
• پینټاوالینټ ۲
‏ • OPV-2
‏ • PCV-2
‏ • Rotavirus-2
یادونه: د تطبیق ځایونه او میتودونه هماغه دي لکه د ۶ هفتو د واکسینونو.

په ۱۴ هفتو (۳ نیمه میاشت):
• پینټاوالینټ ۳
‏ • OPV-3
‏ • PCV-3
‏ • IPV (Inactivated Polio Vaccine):
عضلي، معمولا د ښي ران عضله.

په ۹ میاشتو کې:
‏ • Measles 1 (شري اول دوز):
د پوست لاندې (subcutaneous)، د ښي بازو لاندې.
‏ • Vit A (ویټامین A – نیلا کپسول):
د معافیت لوړولو لپاره، خوراکي.

په ۱۸ میاشتو کې:
‏ • Measles 2 (شري دوهم دوز):
د پوست لاندې، د چپ بازو لاندې.
‏ • DPT-Booster (یادونې واکسین):
عضلي، د ښي ران عضله.
‏ • OPV-Booster
‏ • Vit A – دوهم دوز

د حمل پر وخت ښځو ته ورکړل کېدونکي واکسینونه:
‏ • TT1 (Tetanus Toxoid – د تشنج مخنیوی):
د حمل په لومړیو میاشتو کې ورکول کېږي.
‏ • TT2: له TT1 وروسته لږ تر لږه ۴ اونۍ وروسته.
‏ • TT3, TT4, TT5: د پوره خوندیتوب لپاره د حملونو تر منځ یا وروسته ټاکل شوې واټن سره ورکول کېږي.
عضلي، معمولا د ښۍ بازو عضله.

د واکسین تطبیق ناحیې په بدن کې:
• عضلي واکسینونه (IM):
تر ۲ کلنۍ کم عمره ماشومانو ته – ران ته ورکول کېږي
له ۲ کلنۍ پورته – د بازو د پاسنۍ عضلې (deltoid) ته ورکول کېږي
• جلدي واکسینونه (Intradermal):
لکه BCG – د ښی اوږې پوست ته
• د پوست لاندې واکسینونه (Subcutaneous):
لکه measles – د ښي یا چپ بازو لاندې پوست ته
• خوراکي واکسینونه:
لکه پولیو (OPV) یا روتا – د خولې له لارې قطرې ورکول کېږي

د ماشومانو واکسینونه د دوز اندازې سره:

‏۱. BCG (د تبرکلوز ضد واکسین):
• دوز اندازه: ۰.۰۵ ملي لیتر (ml) تر ۱ کال عمر لاندې ماشومانو ته
• طریقه: Intradermal (جلدي)
• ناحیه: ښی اوږه (shoulder)

‏۲. OPV (خوراکي پولیو واکسین):
• دوز اندازه: ۲ قطرې
• طریقه: Oral (د خولې له لارې)
• ناحیه: خوله

‏۳. Pentavalent واکسین (DPT + Hepatitis B + Hib):
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• طریقه: Intramuscular (عضلي)
• ناحیه: کیڼ ران (thigh)
• ددوزونو مهال‌وېش:
• ۱ دوز: ۶ هفتې
• ۲ دوز: ۱۰ هفتې
• ۳ دوز: ۱۴ هفتې

‏۴. PCV (د سینه بغل ضد – نوموکاک واکسین):
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ښی ران
• ددوزونو مهال‌وېش:
‏ • PCV-1: ۶ هفتې
‏ • PCV-2: ۱۰ هفتې
‏ • PCV-3: ۱۴ هفتې

‏۵. Rotavirus واکسین:
• دوز اندازه: ۱ ملي لیتر یا د تولید شرکت له خوا ټاکل شوی حجم
• طریقه: Oral (خوراکي)
• ناحیه: خوله
• ددوزونو مهال‌وېش:
‏ • Rotavirus-1: ۶ هفتې
‏ • Rotavirus-2: ۱۰ هفتې

‏۶. IPV (مړ شوی پولیو واکسین):
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ران
• وخت: ۱۴ هفتې

‏۷. Measles (د شري ضد واکسین):
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• طریقه: Subcutaneous (د پوست لاندې)
• ناحیه: ښی یا چپ بازو
• ددوزونو مهال‌وېش:
‏ • Measles 1: ۹ میاشتي
‏ • Measles 2: ۱۸ میاشتي

‏۸. DPT Booster (د سیاه سرفه، تشنج، او دیفتریا یادونې واکسین):
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ران یا بازو
• وخت: ۱۸ میاشتي

‏۹. OPV-Booster:
• دوز اندازه: ۲ قطرې
• وخت: ۱۸ میاشتي

‏۱۰. Vitamin A (نیلا کپسول):
• دوز اندازه:
• د ۶–۱۱ میاشتو ماشومانو ته: ۱۰۰،۰۰۰ IU
• له ۱۲ میاشتو پورته: ۲۰۰،۰۰۰ IU
• طریقه: Oral (خوراکي)
• وخت: ۹ میاشتي او ۱۸ میاشتي

د حامله مېرمنو لپاره د Tetanus واکسین (TT):
‏۱. TT1:
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ښی بازو
• وخت: کله چې حامله شي، ژر تر ژره

‏۲. TT2:
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• وخت: له TT1 څخه لږ تر لږه ۴ اونۍ وروسته

‏۳. TT3:
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• وخت: له TT2 څخه ۶ میاشتې وروسته

‏۴. TT4:
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• وخت: له TT3 څخه ۱ کال وروسته

‏۵. TT5:
• دوز اندازه: ۰.۵ ملي لیتر
• وخت: له TT4 څخه ۱ کال وروسته
• یادونه: دا پنځه دوزونه ټول عمر لپاره د مور او ماشوم ساتنه کوي.

دلته د افغانستان د ملي واکسین برنامې (EPI) د ټولو مهمو واکسینونو تفصیلي معلومات درته وړاندې شوي دا معلومات د واکسین نوم، هدف، عمر، دوز اندازه، تطبیق طریقه، تطبیق ناحیه، یادونې دوزونه، جانبي عوارض، او احتیاطونو سره دي:
‏۱. BCG واکسین (د تبرکلوز – سُل ضد)
• هدف: د ماشوم د تبرکلوز (TB) مخنیوی، په ځانګړې توګه د شدیدو بڼو لکه مننجيال TB ضد
• عمر: د زیږون پر وخت، یا ژر تر ژره مخکې له ۱ کال
• دوز: ۰.۰۵ ml تر ۱ کال عمر، ۰.۱ ml که له ۱ کال نه پورته وي
• طریقه: Intradermal (جلدي)
• ناحیه: ښی اوږه
‏ • Booster: نشته
• جانبي عوارض: کوچنی دانې، سوروالی، او کله ناکله پړسوب؛ یو کوچنی داغ پاتې کېدل عادي دي
• احتیاطونه: د HIV مثبت ماشوم یا شدید ناروغ ماشوم ته نه ورکول کېږي

‏۲. OPV (Oral Polio Vaccine – خوراکي پولیو)
• هدف: د پولیو یا ګوزڼ مخنیوی
• عمر: OPV-0 د زیږون پر وخت، OPV-1، 2، 3 د ۶، ۱۰، ۱۴ هفتو کې، OPV-Booster په ۱۸ میاشتو کې
• دوز: ۲ قطرې
• طریقه: Oral (د خولې له لارې)
• ناحیه: خوله
‏ • Booster: ۱۸ میاشتو کې
• جانبي عوارض: نادر دي؛ خو د کمزوري معافیت سیستم لرونکو ماشومانو لپاره یې خطر شته
• احتیاطونه: شدید اسهال یا استفراغ لرونکي ماشوم ته مه ورکوئ – باید وروسته ورکړل شي

‏۳. Pentavalent واکسین (DPT-HepB-Hib)
• هدف: د دیفتریا، ټيټانوس، سیاه سرفه، هیپاتیت B، او Hib (Haemophilus influenzae type b) مخنیوی
• عمر: ۶، ۱۰، ۱۴ هفتې
• دوز: ۰.۵ ml
• طریقه: Intramuscular (عضلي)
• ناحیه: کیڼ ران
‏ • Booster: DPT-Booster په ۱۸ میاشتو کې
• جانبي عوارض: تبه، ژړا، درد، سوروالی یا پړسوب د تطبیق پر ځای
• احتیاطونه: که د تیرو دوزونو نه وروسته شدید عکس العمل راغلی وي، بیا مه ورکوئ

‏۴. IPV (Inactivated Polio Vaccine – مړ شوی پولیو)
• هدف: د پولیو مخنیوی د مړ شوی ویروس له لارې
• عمر: ۱۴ هفتې
• دوز: ۰.۵ ml
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ران
‏ • Booster: نشته (خو ممکن په کمپاینونو کې ورکړل شي)
• جانبي عوارض: لږ درد، پړسوب
• احتیاطونه: که د انتي‌بایوټیکونو (neomycin, streptomycin) حساسیت وي، باید ونه‌ورکړل شي

‏۵. PCV واکسین (Pneumococcal Conjugate Vaccine)
• هدف: د سینه بغل، منځنی غوږ انتان، او نوموکاکي مننجيټس مخنیوی
• عمر: PCV-1، 2، 3 د ۶، ۱۰، ۱۴ هفتو کې
• دوز: ۰.۵ ml
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ښی ران
‏ • Booster: بعضي وخت په ۱۲–۱۵ میاشتو کې (اختیاري)
• جانبي عوارض: درد، تبه، پړسوب
• احتیاطونه: د شدید حساسیت سابقه لري، باید نه‌ورکول شي

‏۶. Rotavirus واکسین
• هدف: د شدیدو اسهالاتو (روتا وایرس) مخنیوی
• عمر: ۶ او ۱۰ هفتې (دوه دوزه)
• دوز: ۱ ml یا د تولید شرکت له خوا ټاکل شوی حجم
• طریقه: Oral (خوراکي)
• ناحیه: خوله
‏ • Booster: نشته
• جانبي عوارض: استفراغ، لږ اسهال، بې‌اشتهايي
• احتیاطونه: که ماشوم د کولمو جراحۍ سابقه (intussusception) ولري، مه ورکوئ

‏۷. Measles واکسین (شري)
• هدف: د شري مخنیوی
• عمر: Measles-1 په ۹ میاشتو کې، Measles-2 په ۱۸ میاشتو کې
• دوز: ۰.۵ ml
• طریقه: Subcutaneous (د پوست لاندې)
• ناحیه: بازو
‏ • Booster: ۱۸ میاشتو کې
• جانبي عوارض: لږ تبه، دانې، خو ډېر معمولي وي
• احتیاطونه: د شدید حساسیت لرونکو یا امیون‌کمپرومایز ماشومانو ته باید ونه‌ورکول شي

‏۸. DPT-Booster (یادونه د سیاه سرفه، دیفتریا، ټیټانوس لپاره)
• هدف: د لومړنیو دوزونو اثر اوږد ساتل
• عمر: ۱۸ میاشتو
• دوز: ۰.۵ ml
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: ران یا بازو
• جانبي عوارض: درد، تب، ځینې وخت ژړا
• احتیاطونه: که د مخکیني واکسین نه پس شدید عکس العمل راغلی وي، مه ورکوئ

‏۹. Vitamin A (ویټامین A کپسول)
• هدف: د معافیت لوړول، د سترګو د ناروغیو مخنیوی
• عمر: ۹ میاشتي (۱۰۰,۰۰۰ IU) او ۱۸ میاشتي (۲۰۰,۰۰۰ IU)
• دوز: کپسول (۱۰۰،۰۰۰ یا ۲۰۰،۰۰۰ IU)
• طریقه: Oral
• ناحیه: خوله
• جانبي عوارض: نادر – که زیات ورکړل شي، سرخوږی یا بې‌اشتهايي
• احتیاطونه: د ډیر استعمال نه باید ډډه وشي

‏۱۰. TT واکسین (Tetanus Toxoid) د حامله مېرمنو لپاره
• هدف: د مور او ماشوم د ټیټانوس مخنیوی
• دوز: ۰.۵ ml
• طریقه: Intramuscular
• ناحیه: بازو
• مهال‌وېش:
‏ • TT1: هر وخت په حمل کې
‏ • TT2: له TT1 څخه ۴ اونۍ وروسته
‏ • TT3: له TT2 څخه ۶ میاشتې وروسته
‏ • TT4: له TT3 څخه ۱ کال وروسته
‏ • TT5: له TT4 څخه ۱ کال وروسته
‏ • Booster: TT5 د ټول عمر ساتنه ورکوي
• جانبي عوارض: لږ درد، تبه
• احتیاطونه: د انټي‌بایوټیک حساسیت که موجود وي، باید وڅېړل شي

15/06/2025

د عامې روغتیا وزارت د ۴۶ اکمال تخصص خالي بستونو پایلې
نتایج ۴۶ بست خالی اکمال تخصص وزارت صحت عامه
نوټ : زمونږ بريالي ډاکټر صاحبان نتايج او یو قطعه عکس مو زمونږ واتسپ د لارې شريک يې کړئ .
په درنښت .