26/01/2026
سرطان ( Cancer )
سرطان به رشد غیر طبیعی و کنترول نشدهی حجرات در بدن گفته میشود که میتواند به انساج مجاور آسیب برساند و گاهی به دیگر اعضای بدن گسترش یابد. این مرض انواع مختلفی دارد و عوامل جنیتیکی، محیطی و سبک زندگی در بروز آن نقش دارند. تشخیص زودهنگام و تداوی مناسب میتواند تأثیر زیادی در کنترول آن داشته باشد.
تعریف سرطان
تعریف سرطان را میتوان از دو دیدگاه مهم بیان کرد:
⃣1. از لحاظ میکانیزم ایجاد (Pathogenesis)
⃣ 2. از لحاظ نوع تومور: خبیثه (بدخیم) و سلیم (خوشخیم)
⃣ 1. تعریف سرطان از لحاظ میکانیزم ایجاد
سرطان مرضی است که در آن، حجرات به علت تغییرات ژنتیکی (Mutation) کنترول طبیعی رشد، تقسیم، تمایز و مرگ برنامهریزیشده (Apoptosis) را از دست میدهند و بهطور غیرقابل مهار تکثیر میشوند.
میکانیزم اساسی ایجاد سرطان:
- فعال شدن Oncogenes (جنهای محرک رشد)
- غیر فعال شدن Tumor suppressor genes (مانند p53, RB)
- اختلال در DNA repair mechanisms
- فرار حجرات از Apoptosis ( مرگ برنامه ریزی شده حجروی )
- توانایی ایجاد Angiogenesis (ساخت رگ های خونی جدید)
- توانایی تهاجم (Invasion) و متاستاز (Metastasis)
📌 نتیجهٔ این تغییرات: تشکیل کتله ی از حجرات غیرطبیعی که رفتار بیولوژیکی غیرنورمال دارند.
⃣ 2. تعریف تومورها از لحاظ نوع: سلیم و خبیث
تومور سلیم (Benign tumor)
تعریف:
تراکم از حجرات که رشد آن آهسته، محدود و موضعی است و به انساج اطراف تهاجم نمیکند.
خصوصیات تومور سلیم:
- رشد آهسته
- معمولاً دارای کپسول
- عدم تهاجم به انساج مجاور
- عدم متاستاز
- شباهت زیاد به حجرات طبیعی (Well differentiated)
خطر حیاتی معمولاً ندارد (مگر بهدلیل فشار بر اعضای حیاتی)
📌 مثال:
- Lipoma
- Adenoma
- Fibroma
🔴 تومور خبیثه (Malignant tumor = Cancer)
تعریف:
تراکم یا توده ی از حجرات با رشد سریع، غیرقابل کنترول که قادر به تهاجم، تخریب انساج مجاور و متاستاز به سایر اعضای بدن میباشد.
خصوصیات تومور خبیثه:
- رشد سریع
- بدون کپسول
- تهاجم به انساج مجاور
- متاستاز از طریق مجاورت، خون، لمف یا مستقیم
تمایز کم حجروی (Poorly differentiated)
سبب مرگ در صورت عدم تداوی
📌 مثال:
- Carcinoma
- Sarcoma
- Leukemia
- Lymphoma
تفاوت بین حجرات سرطانی و حجرات طبیعی بدن
حجرات سرطانی از جهات مختلفی با حجرات طبیعی بدن تفاوت دارند. از جمله؛
- حجرات طبیعی تنها در صورت دریافت سیگنال تکثیر، شروع به رشد و تقسیم میکنند. اما حجرات سرطانی در غیاب این سیگنالها هم به رشد خود ادامه میدهند.
- حجرات سرطانی به نقاط مختلف بدن حمله کرده و در سایر نواحی گسترش پیدا میکنند. به این حالت متاستاز میگوییم. اما حجرات طبیعی زمانی که با حجرات دیگر روبرو میشوند، رشد خود را متوقف میکنند.
- سیستم معافیتی بدن به طور معمول حجرات آسیبدیده و غیرطبیعی را از بین میبرد. اما حجرات سرطانی خود را از سیستم معافیتی بدن پنهان میکنند. در این حالت سیستم معافیتی بدن فریبخورده و این موضوع به رشد و زنده ماندن حجرات سرطانی کمک میکند.
- در کروموزوم های حجرات سرطانی تغییرات و جهشهای زیادی وجود دارد. این تغییرات شامل تکرار و حذف قسمتهایی از کروموزوم است. برخی از حجرات سرطانی دو برابر حجرات طبیعی کروموزوم دارند.
در بسیاری از مواقع حجرات سرطانی بدون این رفتارهای غیرطبیعی نمیتوانند زنده بمانند. محققان با بررسی این رفتارها درمان هایی را توسعه دادهاند. این درمانها ویژگیهای غیرطبیعی حجرات سرطانی را هدف قرار میدهد.
انواع سرطان کدامند؟
سرطان انواع مختلفی دارد که بر اساس محل شروع رشد حجرات غیرطبیعی دستهبندی میشود. سرطان های کارسینوما از حجرات پوششی منشأ میگیرند و شایعترین نوع سرطانها هستند. سارکوما در انساج پیوندی مانند استخوان و عضله رشد میکند. لوکیمیا؛ سرطان خون و مغز استخوان است که بر حجرات خونی تأثیر میگذارد. لمفوما و میالوما سیستم معافیتی را درگیر کرده و در لمفوسیتها شکل میگیرند. سرطانهای مغز و نخاع نیز در سیستم عصبی مرکزی ایجاد میشوند.
سرطان چگونه ایجاد می شود؟
علت ایجاد سرطان تغییر در جنها است. این جن ها نحوه عملکرد حجرات بهویژه نحوه رشد و تقسیم آنها را کنترل میکنند. جهشهای جنیتیکی خطرناک از اثر عوامل زیر ایجاد میشوند:
- خطاهایی که در تقسیم حجرات رخ میدهد.
- آسیب به DNA ناشی از مواد مضر در محیط، مانند مواد کیمیاوی موجود در دود تنباکو یا اشعه ماوراء بنفش خورشید که این تغییرات ژنتیکی از والدین به ارث رسیده است.
- بدن به طور معمول حجرات دارای DNA آسیبدیده را از بین میبرد. اما با افزایش سن توانایی بدن در این کار کاهش مییابد. به همین دلیل خطر ابتلا به سرطان در سنین بالاتر بیشتر میشود.
عوامل خطر ابتلا به سرطان
عوامل زیادی در ابتلا به سرطان نقش دارد، از جمله سن، جنس، نژاد، عوامل محیطی، رژیم غذایی و جنیتیک. در مناطق مختلف جهان ممکن است انواع مختلفی از این مرض شیوع پیدا کند. بهعنوانمثال سرطان معده اغلب در جاپان مشاهده میشود. درحالیکه در آمریکا کمتر دیده میشود. دلیل آن میتواند ترکیبی از عوامل محیطی و جنیتیکی باشد.
هر چیزی ممکن است باعث رشد غیرطبیعی حجرات در بدن شود. برخی از این علل هنوز ناشناخته است. اما بسیاری از آنها به محرکهای طبیعی و سبک زندگی بستگی دارد. البته تعیین عامل اصلی این مرض در یک فرد بسیار دشوار است.
- قرارگرفتن در معرض ترکیبات کیمیاوی یا سمی: مانند؛ بنزین، آزبست، نیکل، دخانیات یا دود سیگار، آفلاتوکسین و وینیل کلراید
- تابش آیونایز کننده: یورانیم، رادون، اشعه ماوراء بنفش از نور خورشید، تابش آلفا، بتا و گاما و منابع پخش کننده اشعه ایکس
پتوجن: ویروس پاپیلومای انسانی (HPV)، ویروس هپاتیت، کاپوزی سارکوما به همراه تبخال و هلیکوباکترپیلوری
جنیتیک: برخی سرطانها با جنهای انسان در ارتباط هستند. مانند: ثدیه، تخمدان، روده بزرگ، پروستات، پوست و ملانوم.
علائم سرطان چیست؟
علائم اولیه سرطان بستگی به نوع سرطان، محل قرارگیری آن و گسترش حجرات سرطانی دارد. بهعنوان مثال سرطان ثدیه ممکن است بهصورت کتله در ثدیه یا با ایجاد ترشح از نوک ثدیه خود را نشان دهد. برخی از مریضان ممکن است تا زمان پیشرفت مرض هیچ نشانه یا علامتی از خود نشان ندهند. انجمن سلامت آمریکا چند علامت اولیه این مرض را به شرح زیر معرفی کرده است:
اعراض و علایم سرطانها متنوع است و بسته به نوع سرطان، محل درگیری و مرحلهٔ مرض فرق میکند. با این حال، بعضی علایم هشداردهندهٔ عمومی وجود دارد که در بسیاری از سرطانها دیده میشود:
🔴 علایم عمومی (سیستمیک) سرطان
این علایم در اکثر انواع سرطان ممکن است دیده شود:
- کاهش وزن غیرقابل توجیه
- بیاشتهایی
- خستگی و ضعف شدید و دوامدار
- تب دوامدار یا مکرر بدون علت مشخص
- تعریق شبانه شدید
- دردهای دوامدار و پیشرونده
- کمخونی (Anemia)
🔴 علایم موضعی (مرتبط به عضو درگیر)
سرطان ریه
- سرفهٔ دوامدار یا تغییر در سرفه
- تنگی نفس
- درد قفسه سینه
- سرفه همراه با خون (Hemoptysis)
- کاهش وزن
سرطانهای جوف دهن، سر و گردن
- زخم دهان یا زبان که خوب نشود
- گرفتگی صدا (بیش از ۲–۳ هفته)
- مشکل در بلع
- کتله در گردن
سرطان مغز
- سردردی های پیشرونده (خصوصاً از طرف صبح)
- تهوع و استفراغ
- تشنج جدید
- تغییرات رفتاری یا شخصیتی
- ضعف یا فلج اعضا
سرطان های خون (لوکیمیا، لمفوما)
- تب مکرر
- رنگپریدگی
- خونریزی یا کبودی آسان
- بزرگی عقدات لمفاوی
- عرق شبانه
🍽️ سرطان سیستم هضمی
- تغییر در bowel movement
- خون در مدفوع یا مدفوع سیاه
- درد شکم مداوم
- نفخ یا احساس پری زودرس
- مشکل در بلع
سرطان ثدیه
- کتله بدون درد در ثدیه
- تغییر شکل یا اندازه ثدیه
- ترشح غیرطبیعی از نوک ثدیه
- فرورفتگی پوست یا نوک ثدیه
🚻 سرطان های سیستم بولی تناسلی ( Genitourinary system )
سرطان پروستات:
- مشکل در شروع یا قطع ادرار
- جریان ضعیف ادرار
- تکرر ادرار شبانه
سرطان مثانه:
- خون در ادرار (بدون درد)
سرطان رحم و تخمدان:
- خونریزی غیرطبیعی
- درد ناحیه pelvis
- نفخ مزمن
سرطان پوست
- تغییر در اندازه، رنگ یا شکل خالها
- زخم پوستی که خوب نمیشود
- خونریزی یا خارش خال
⚠️ علایم هشداردهندهٔ مهم (علامات خطر)
در صورت دیدن این موارد، بررسی فوری لازم است:
- کتله جدید یا در حال بزرگشدن
- خونریزی غیرطبیعی از هر ناحیه
- زخمهایی که بیش از ۳ هفته خوب نمیشود
- تغییر ناگهانی صدا، بلع یا اجابت مزاج
- کاهش وزن سریع و بدون دلیل
✅ نکتهٔ بسیار مهم
وجود این علایم حتماً به معنی سرطان نیست و می تواند در امراض دیگر بصورت مشترک دیده شود اما اگر:
علایم بیش از ۲–۳ هفته ادامه داشته باشد
یا پیشرونده باشد
باید حتماً توسط داکتر بررسی شود.
راه های تشخیص سرطان
برخی از سرطانها در معاینات معمول Screening تشخیص داده میشود. این آزمایشها در سنین خاصی توصیه شده و در صورت انجام منظم Screening ، سرطان در مراحل اولیه تشخیص داده میشود. بسیاری از سرطانها زمانی تشخیص داده میشوند که فرد با علائم خاصی به داکتر مراجعه میکند. این مرض انواع بسیار مختلفی دارد که با وجود اینکه به همهی آنها یک عنوان میدهیم اما هر کدام از آنها مرض بسیار متفاوتی هستند، از این رو روش تشخیص آنها هم تا حد زیادی با هم تفاوت دارد و یک قاعده کلی در این مورد وجود ندارد.
تداوی سرطان چیست؟
درمان این مرض بر اساس نوع و مرحله پیشرفت مرض انتخاب میشود. در برخی مواقع ممکن است تشخیص و درمان هم زمان انجام شود. اما در بیشتر مواقع درمان شامل یک روش یا ترکیبی از روشهای زیر میشود.
- جراحی: هنگامی که شخص دارای تومور است، اغلب جراحی مناسبترین راه است. جراح ممکن است، برای کاهش یا جلوگیری از شیوع مرض قسمتی از نسج بدن را بردارد.
کیموتراپی: هدف از بینبردن حجرات مریض با دوا است. این دوا ها حجرات غیرطبیعی و تقسیمات آنها را هدف قرار میدهند. همچنین به کوچک شدن تومورها کمک میکنند. اما عوارض جانبی آنها میتواند شدید باشد.
شعاع درمانی: از اشعه در دوز بالا برای ازبینبردن حجرات مرضی استفاده میشود. داکتر ممکن است قبل از عمل از شعاع درمانی برای کوچک کردن تومورها استفاده کند.
هورمون درمانی: مصرف دوا های که نحوه عملکرد برخی هورمونها را تغییر میدهند یا توانایی بدن در تولید آنها را مختل میکنند. در اعضای مانند پروستات و ثدیه که هورمونها در آن نقش دارند، این درمان رایج است.
ایمیونوتراپی: از دوا ها و سایر روشها برای تقویت سیستم معافیتی بدن و تشویق به مبارزه با حجرات مریض استفاده میشود.
تداوی های ترکیبی: در بیشتر موراد برای تداوی کامل مرض، داکتر متخصص انکولوژی از چندین روش برای تداوی بهتر استفاده میکند.
معمولاً زمانی که مریض با روش جراحی تداوی نشود، از روشهای دیگر استفاده میشود. برخی تداوی ها هم فقط تسکینی بوده و تنها علائم و درد مریضان در حال مرگ را کاهش میدهند تا کیفیت زندگی مریض افزایش پیدا کند.
پیشگیری
چگونه می توان از سرطان جلوگیری کرد؟
اکثر متخصصان معتقدند که با انجام برخی کارها میتوان از ابتلا به این مریضی جلوگیری کرد یا خطر ابتلا به آنها را کاهش داد. برخی از مهمترین توصیهها عبارتاند از:
- سیگار را ترک کنید.
- در معرض نور خورشید از کرم ضدآفتاب استفاده کنید.
- دوری از مواد کیمیاوی و سموم
-اجتناب از تماس با وایرسها و سایر عوامل مریضی زا
انجام آزمایشهای ( Check-up )منظم.
Dr. Homayoon Ayoobi
