05/07/2026
1967 թվականին դպրոցականների հետ անցկացված հայտնի և աղմկահարույց գիտափորձը,որը կոչվում է «Երրորդ ալիք» (The Third Wave):
Այն իրականացրել է պատմության ուսուցիչ Ռոն Ջոնսը ԱՄՆ-ի Կալիֆոռնիա նահանգի Պալո Ալտո քաղաքի Քաբերլի (Cubberley) ավագ դպրոցում՝ 10-րդ դասարանի աշակերտների հետ:
Գիտափորձի նպատակը` ցույց տալ, թե որքան հեշտ էր մարդկանց կառավարելը։
Երբ դասարանում ուսումնասիրում էին ֆաշիստական Գերմանիան, աշակերտները չէին կարողանում հասկանալ, թե ինչպես է սովորական գերմանացի ժողովուրդը թույլ տվել ֆաշիզմի և Հոլոքոստի վայրագությունները և հետո պնդել, թե ոչինչ չի իմացել: Ուսուցիչը որոշեց տեսականորեն բացատրելու փոխարեն գործնականում ցույց տալ, թե որքան հեշտ է հասարակությանը ենթարկել տոտալիտար ռեժիմին:
👉Ինչպե՞ս ընթացավ գիտափորձը
Ջոնսը ստեղծեց մի շարժում, որն անվանեց «Երրորդ ալիք»։ Գիտափորձը տևեց ընդամենը 5 օր և զարգացավ հետևյալ կերպ.
Օր 1 (Կարգապահություն): Ուսուցիչը ներմուծեց խիստ կարգապահություն։
Օր 2 (Համախմբվածություն): Ձևավորվեց խմբային ինքնություն: Ուսուցիչը հորինեց հատուկ ողջույնի ձև (նման նացիստականին) և կարգախոս՝ «Ուժը կարգապահության մեջ է»: Աշակերտները սկսեցին կուրորեն ենթարկվել:
Օր 3 (Գործողություն): Շարժմանը կամավոր միացան այլ դասարանների աշակերտներ, և մասնակիցների թիվը 30-ից հասավ դպրոցի տասնյակ աշակերտների: Տրվեցին անդամատոմսեր: Ուսուցիչը որոշ աշակերտների նշանակեց որպես «գաղտնի ոստիկանություն», ովքեր սկսեցին մատնել այն ընկերներին, ովքեր չէին հետևում կանոններին: Ընկերների միջև վստահությունը կորավ:
Օր 4 (Հպատակություն): Գիտափորձն արդեն դուրս էր եկել վերահսկողությունից: Աշակերտներն անվերապահորեն պաշտպանում էին խումբը և ագրեսիվ էին նրանց հանդեպ, ովքեր չէին կիսում իրենց գաղափարները: Ջոնսը հայտարարեց, որ այս շարժումը համազգային է, և հաջորդ օրը հեռուստացույցով ելույթ է ունենալու իրենց առաջնորդը:
Օր 5 (Ավարտ): Աշակերտները հավաքվեցին դահլիճում: Ջոնսը միացրեց հեռուստացույցը, որտեղ միայն ալիքի խշշոց էր: Դրանից հետո նա բացահայտեց ճշմարտությունը և ցուցադրեց Նացիստական Գերմանիայի վավերագրական կադրերը՝ ապացուցելով, թե նրանք որքան հեշտությամբ հրաժարվեցին սեփական ազատությունից և վերածվեցին ֆաշիստական ամբոխի:
Հիմնական եզրակացություն. Փորձը ցույց տվեց, որ նույնիսկ ազատ և ժողովրդավարական հասարակության մեջ մեծամասնությունը հակված է կուրորեն ենթարկվել հեղինակություններին (ադապտացվել ամբոխին)՝ հանուն խմբային պատկանելության զգացման:
Այս փորձի հիման վրա հետագայում գրվել են գրքեր, թատերական ներկայացումներ և նկարահանվել է հանրահայտ գերմանական «Ալիքը» (Die Welle, 2008) գեղարվեստական ֆիլմը։
