16/05/2026
Episode 300 กดนวดท้ายทอย ไม่ตรงไปตรงมาอย่างที่คิด
ขอมอบเป็นวิทยาทานแก่ทุกวิขาชีพ เพื่อนำไปใช้ให้เกิดกุศลสูงสุดแก่คนไข้นะคะ ทุกวิชาชีพดีหมดค่ะ ขอให้คนใช้ยืนบนความจริงและปลอดภัย
ใครที่อยู่ในวงการหัตถบำบัด เชื่อว่าท่านคงเคยได้ยินคำว่า กล้ามเนื้อ Suboccipital กันมาบ้างแล้ว sub คือใต้ occiput คือท้ายทอย ดังนั้นเขาเป็นกล้ามเนื้อกลุ่มลึกและเล็กมากที่เกาะระหว่างท้ายทอย กระดูกสันหลังบริเวณคอชิ้นที่ 1หรือ C1 และ C2
“ลึกและเล็ก” ทำให้นักหัตถบำบัดหรืออาชีพในสายวิทยาศาสตร์การแพทย์ต้องเข้าใจเขาให้ลึกซึ้ง แม้ว่าเขาจะมีขนาดเล็ก แต่หน้าที่เขายิ่งใหญ่มากนะคะ ในทางประสาทวิทยาศาสตร์ เราถือว่ากล้ามเนื้อท้ายทอยเป็น “precision muscles”
คำว่า Precision แปลให้เข้าใจง่าย ๆ คือ ความคุมด้วยความละเอียดแม่นยำ ดังนั้น การหดตัวของกล้ามเนื้อกลุ่มนี้แม้ได้แรง้อยแต่ควบคุมการเคลื่อนไหวที่ละเอียดมาก เพียงแค่คุณปรับศีรษะเอียงเล็กน้อยเขาจะหดตัวทันที
หากคุณลองหันหัว เดิน วิ่ง หรือส่ายหน้า ถ้าคุณไม่มีกล้ามเนื้อ suboccipital คุณจะมองภาพไม่ชัดค่ะ ความพิเศษของกล้ามเนื้อมัดนี้คือ ช่วยให้สายตานิ่งและโฟกัสภาพได้ชัดแม้ร่างกายหรือหัวกำลังเคลื่อนไหว เรียกว่า Gaze Stabilization เท่ากับว่ากล้ามเนื้อกลุ่มนี้ช่วยรักษาสมดุลศีรษะ ยิ่งไปกว่านั้นเขามีตัวรับรู้การเคลื่อนไหวหรือ proprioceptor เยอะมากในใยกล้ามเนื้อ เขาจึงควบคุมตำแหน่งหัว ช่วยการทรงตัว รับรู้ตำแหน่งคอ ดังนั้นใครปวดคอ บ่า ไหล่ นาน ๆ อาจทำให้หน้าที่ของเขาลดลง และยังพบว่าในกลุ่มอาการปวดหัวและปวดคอแล้วมาปวดหัว (tension headache และ cervicogenic headache) ก็เกี่ยวกับกล้ามเนื้อ suboccipital เช่นกัน
การกดนวดกล้ามเนื้อกลุ่มนี้ไม่ได้ง่ายอย่างที่คิดนะคะ เพราะว่าเรามี upper trapezius และกล้ามเนื้อกลุ่ม splenius cervicis และ capitis คลุมอยู่อีกหลายชั้น ถ้าเราติดตามเหตุผลเชิงวิทยาศาสตร์ แสดงว่า เขาต้องซ่อนความลับอะไรบางอย่างแน่นอนค่ะ
อย่างไรก็ตาม ตัวละครของกล้ามเนื้อ suboccipital มีด้านละ 4 มัดย่อย วิธีจดจำชื่อก็ไม่ยากนะ
มัดแรกคือ Re**us (ตรง) Capitis (หัว) Posterior (หลัง) Major (ใหญ่) (RCP major) เกาะจากล่างคือ C2 ขึ้นไปที่ท้ายทอยบริเวณ inferior nuchal line ของ occipital bone ถ้าหดตัวจากจุดเกาะปลายมาหาจุดเกาะต้น ทำให้หัวของเราเหยียดไปด้านหลัง
มัดที่สองคือ Re**us Capitis Posterior Minor(เล็ก) (RCP minor) เกาะจากปุ่มด้านหลังของ C1 ไปยังส่วนด้านในของ inferior nuchal line แม้ว่าเขาจะทำหน้าเหยียดหัว และควบคุมการทรงท่า แต่สิ่งที่น่าสนใจคือเขามีส่วนเชื่อมต่อกับเยื่อบุสมองชั้นนอกหรือ dura mater ทำให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า myodural bridge หรือสะพานเชื่อมกล้ามเนื้อและเยื่อบุสมอง นี่อาจเป็นอีกเหตุผลหนึ่งว่า ปวดคอทำไมปวดหัวได้
มัดที่สาม Obliquus(เฉียง) Capitis Superior(บน) เกาะจากแง่งตามขวางของ C1 ไปยังท้ายทอย หน้าที่นอกจากเหยียดหัวแล้วยังช่วย ยังช่วยเอียงหัวไปด้านข้างด้วย และ
มัดสุดท้าย Obliquus Capitis Inferior(ล่าง) เกาะจาก spine ของ C2 ไปเกาะที่แง่งตามขวางของ C1 เป็นมัดเดียวที่ไม่เกาะไปยังท้ายทอย จึงทำหน้าที่หมุน C1 แบบ ipsilateral นั่นคือ หากกล้ามเนื้อมัดนี้ด้านขวาทำงานจะเกิดการหมุนหัวไปด้านขวาด้วยเช่นกัน
การรักษาด้วยหัตถบำบัดกล้ามเนื้อใต้ท้ายทอย Therapists จะต้องรู้จักสามเหลี่ยมใต้ท้ายทอยหรือ Suboccipital Triangle นะคะ เป็นพื้นที่สำคัญทางคลินิกค่ะ เราต้องหารั้วบ้านของสามเหลี่ยมนี้ก่อนซึ่ง ขอบเขตคือ Re**us capitis posterior major, Obliquus capitis superior และ Obliquus capitis inferior เวลาเรากดลงไปยังสามเหลี่ยมนี้ แรงกดของเราจะลงไปโดย เส้นเลือดแดง vertebral ส่วนที่สาม และเส้นประสาทใต้ท้ายทอย หรือ Suboccipital nerve (C1 dorsal ramus)
และเราต้องรู้อย่างลึกซึ้งว่า ทำไมถ้าเราใช้แรงกดลงไปในสามเหลี่ยมนี้รุนแรง หรือดัดคออย่างไม่ระมัดระวัง ลูกค้าหรือผู้ป่วยอาจหมดสติหรือเสียชีวิตได้ค่ะ (ศึกษาข้อบ่งชี้และข้อห้ามให้ดีนะคะ สำคัญมาก น้อง ๆ กายภาพบำบัดเขาจะตรวจตรงนี้มากหากการทดสอบ VBI ได้ผลบวก หรือมีข้อห้ามแม้แต่เพียงข้อเดียว เขาจะไม่ทำต่อ และถ้าเป็น VBI ผลบวก ต้องส่งปรึกษาคุณหมอทันทีค่ะ)
หลักการทางประสาทวิทยาศาสตร์ที่ต้องรู้สำหรับนักหัตถบำบัด
1.กล้ามเนื้อ Suboccipital ทั้งหมดเลี้ยงด้วย dorsal ramus ของ C1 หรือ suboccipital nerve จึงถือว่าเป็น true back muscle จงจำไว้ว่า แม้กล้ามเนื้อจะเกาะด้านหลัง แต่เลี้ยงด้วย ventral rami หรือเส้นประสาทสมองคู่ที่ 11 ก็ไม่ถือว่าเป็นกล้ามเนื้อหลังที่แท้จริงค่ะ เส้นประสาทที่เลี้ยงเกือบทั้งหมดเป็น motor และช่วยควบคุมการเคลื่อนไหวของหัวเป็นหลัก
2.เขามี proprioceptor หรือตัวรับรู้การเคลื่อนที่สูงมาก และนักกายวิภาคศาสตร์พบว่า เขามีความหนาแน่นของ muscle spindle หนาแน่นที่สุดในร่างกาย และนั่นแหละค่ะ หากเรานั่งก้มคอ หรือหัวเอียงหรือหมุนนิดเดียว กล้ามเนื้อกลุ่มนี้จะหดตัวทำงานทันที การทำงานที่มหัศจรรย์ของเขาคือ เขาจะทำงานช่วยการทรงตัวกับระบบ vestibular และช่วยประสานงานการกลอกลูกตา ดังนั้น อ่านหนังสือหรือจ้องมือถือ จ้องจอคอมนาน ๆ กล้ามเนื้อใต้ท้ายทอยจะตึงและถ้าเป็นมากอาจปวดร้าวไปยังเบ้าตา ร่วมกับการปวดหัว และบางรายเวียนหัวได้ด้วยค่ะ หลักการจำง่าย ๆ สำหรับนักกายภาพบำบัด เราต้องตรวจแยกให้ได้ว่า คนไข้มีเวียนศีรษะ มีอาการปวดตึงกล้ามเนื้อเมื่อใช้สายตาม หรือปวดคอแล้วปวดหัว (cervicogenic headache) หรือมีการทรงตัวผิดปกติหรือไม่ สำคัญมาก ๆ จากการศึกษาวิจัยพบว่า คนที่ก้มคอเล่นมือถือ หรือมี forward head posture นาน ๆ อาจพบอาการดังที่กล่าวมาได้
3. หากใครเรียนด้าน Neurophysiology หรือประสาทสรีวิทยา ต้องเข้าใจคำว่า Myodural Bridge เพราะว่ากล้ามเนื้อ Re**us capitis posterior minor และ major เชื่อมกับเยื่อบุสมองชั้นนอกหรือ dura mater ด้วยเนื้อเยื่อเกี่ยวพัน เรียกว่า: Myodural Bridge
ผลคือ: ถ้ากล้ามเนื้อมัดนี้ตึงมากจะเกิดแรงดึงต่อ dura mater ได้ และนี่เป็นหนึ่งในสาเหตุของการเกิดอาการปวดหัว และอาจสัมพันธ์กับ migraine และ occipital neuralgia และนักหัตถบำบัดจะรู้ดีว่าหากกล้ามเนื้อมัดนี้เกิด trigger point เวลาท่านกดจะทำให้ลูกค้าหรือผู้ป่วยปวดร้าวไปยังกระบอกตาและขมับได้
ตอนนี้เราเริ่มปูพื้นฐานกันก่อนนะคะ ตอนต่อไปจะสนุกเข้มข้นขึ้น และแน่นอนค่ะ ก่อนจะไปถึงเทคนิคการคลายกล้ามเนื้อ ที่มีงานวิจัยรองรับ คุณต้องเข้าใจองค์ความรู้ในตอนแรกก่อน หวังว่าจะมีความสุขในการอ่านนะคะ
เคารพจากหัวใจ
วีเรศวร
15 พค 2569
บรรณานุกรม
George T, Tadi P. Anatomy, Head and Neck, Suboccipital Muscles. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023.
Graefe SB, Jozsa F. Neuroanatomy, Suboccipital Nerve. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024.
O'Leary C, Lalama M. Suboccipital muscles. Kenhub. 2023.
Osteopathic Manipulative Treatment: Suboccipital Release. StatPearls Publishing; 2023.
Hack GD, Koritzer RT, Robinson WL, Hallgren RC, Greenman PE. Anatomic relation between the re**us capitis posterior minor muscle and the dura mater. Spine (Phila Pa 1976). 1995;20(23):2484-6.
Fernández-de-Las-Peñas C, Cuadrado ML, Pareja JA. Myofascial trigger points, neck mobility and forward head posture in unilateral migraine. Cephalalgia. 2006;26(9):1061-70.
Travell JG, Simons DG. Myofascial Pain and Dysfunction: The Trigger Point Manual. Vol 1. 2nd ed. Baltimore: Williams & Wilkins; 199
