Dr. Papakonstantinos Gedeon

17/04/2025

05/01/2023

12/12/2022

Απουσιάζει η ζώνη πολιτισμού από την εκπαίδευση. Οι μαθητές θα έπρεπε να έρχονται σε επαφή από μικρή ηλικία με τον κινηματογράφο, τα εικαστικά, τη λογοτεχνία και τη ...

16/06/2021

Οι αναφερόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες από τα εμβόλια έναντι της COVID-19 είναι ήπιες, διαρκούν για βραχύ χρονικό διάστημα, ενώ παρατηρούνται κατά 80% με την πρώτη δόση των εμβολίων εκτιμούν οι ειδικοί σύμφωνα με το ΕΚΠΑ.

Συγκεκριμένα αναφέρουν πως περιλαμβάνουν πυρετό, καταβολή, πονοκέφαλο, μυϊκά άλγη, πόνος και ερυθρότητα στο σημείο της ένεσης, ρίγος, διάρροια, ναυτία. Με τα εμβόλια που βασίζονται στην τεχνολογία του mRNA έχουν αναφερθεί αλλεργικές αντιδράσεις αμέσως μετά τον εμβολιασμό που σε σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να είναι και σοβαρές και να χρειάζονται εξειδικευμένη αντιμετώπιση. Τα εμβόλια βρίσκονται υπό κατάσταση συνεχούς επιτήρησης για την ανίχνευση σπάνιων ανεπιθύμητων ενεργειών (φαρμακοεπαγρύπνηση). Το τελευταίο διάστημα οι ρυθμιστικές αρχές σε διάφορες χώρες όπου έχει επιτευχθεί ευρεία εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού, αναφέρουν σπάνια περιστατικά μυοκαρδίτιδας και περικαρδίτιδας που ενδεχομένως να σχετίζονται με τα εμβόλια mRNA BNTb162b (Pfizer vaccine) and mRNA-1273 (Moderna vaccine). Αντίστοιχη συσχέτιση δεν έχει παρατηρηθεί με το εμβόλιο Ad26.COV2.S (Janssen/Johnson & Johnson vaccine).

Οι Ιατροί της Θεραπευτικής Κλινικής της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Αλέξανδρος Μπριασούλης (Επίκουρος Καθηγητής Καρδιολογίας) και Θάνος Δημόπουλος (Πρύτανης ΕΚΠΑ) συνοψίζουν τα νεότερα δεδομένα σχετικά με τις σπάνιες περιπτώσεις μυοκαρδίτιδας/περικαρδίτιδας που έχουν καταγραφεί σε νέους μετά τον εμβολιασμό με το εμβόλιο BNT162b2 έναντι του SARS-CoV-2.

Τα διαθέσιμα δεδομένα από την βάση καταγραφής ανεπιθύμητων ενεργειών εμβολίων (VAERS) των ΗΠΑ που συγκεντρώνουν αναφορές ιατρών αλλά και ασθενών, κατέδειξαν 216 περιστατικά μυοκαρδίτιδας/περικαρδίτιδας μετά την πρώτη δόση εμβολίου mRNA και 573 μετά την 2η δόση έως τη 31η Μαίου. Η διάμεση ηλικία των περιστατικών ήταν 30 μετά την πρώτη δόση και 24 μετά τη 2η δόση. Το 75% των περιστατικών αναφέρεται σε άρρενες ενώ στις ηλικίες 16-24 ο αριθμός περιστατικών υπερβαίνει τον αναμενόμενο για την ηλικιακή ομάδα. Η ανάλυση των δεδομένων υπολογίζει την επίπτωση μυοκαρδίτιδας/περικαρδίτιδας μετά τη 2η δόση εμβολίου mRNA στην ηλικιακή ομάδα 16 έως 39 ετών σε 16.1 περιστατικά ανά εκατομμύριο. Μεταξύ των αναφερόμενων περιστατικών, σχεδόν όλα ήταν ήπια, με έναρξη πόνου στο στήθος εντός μίας εβδομάδας από τη 2η δόση και ταχεία αποδρομή των συμπτωμάτων εντός μιας εβδομάδας και βελτίωση των καρδιακών δεικτών εντός τριών εβδομάδων μετά από έναρξη υοπστηρικτικής αγωγής η οποία περιλαμβάνει μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα σε περιπτώσεις περικαρδίτιδας και συνδυασμούς κορτικοστεροειδών και ανοσοσφαιρίνης σε περιπτώσεις μυοκαρδίτιδας (δημοσίευση Pediatrics 2021 Jun 4;e2021052478. doi: 10.1542/peds.2021-052478). Όλοι οι ασθενείς στη συγκεκριμένη δημοσίευση είχαν χαρακτηριστικές ηλεκτροκαρδιογραφικές αλλοιώσεις ( ανάσπαση του διαστήματος ST), αύξηση τροπονίνης στο αίμα, διαγνωστική μαγνητική καρδιάς για τα κριτήρια μυοκαρδίτιδας χωρίς οξεία λοίμωξη με COVID19 ή πολυσυστημικό φλεγμονώδες σύνδρομο.

Η μυοκαρδίτιδα είναι συνήθως αποτέλεσμα λοίμωξης από συγκεκριμένους ιούς και αφού το συγκεκριμένο εμβόλιο δεν περιέχει ιό η αιτιολογική σύνδεση του με περιστατικά μυοκαρδίτιδας παραμένει υπό διερεύνηση. Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων μυοκαρδίτιδας ανεξαρτήτως αιτιολογίας, η φλεγμονή του μυοκαρδίου είναι ασυμπτωματική. Σε μια μειοψηφία ασθενών, η μυοκαρδίτιδα εκδηλώνεται ως καρδιακή ανεπάρκεια σε συνδυασμό με αρρυθμίες ή και αιφνίδιο καρδιακό θάνατο. Δεν έχουν αναφερθεί τέτοια σοβαρά περιστατικά συνδεόμενα με το εμβόλιο BNT162b2 (Pfizer-BioNTech) μέχρι σήμερα. Συμπτώματα όπως πόνος στο στήθος, δύσπνοια ή και αίσθημα παλμών πρέπει να εγείρουν την υποψία πιθανώς σχετιζόμενης με το εμβόλιο μυοκαρδίτιδας/περικαρδίτιδας αλλά και τον αποκλεισμό άλλων αιτιών μυοκαρδίτιδας/περικαρδίτιδας. Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι και η COVID-19 μπορεί να προκαλέσει μυοκαρδίτιδα. Μέχρι σήμερα πάνω από 2.2 εκατομμύρια έφηβοι ηλικίας 16-17 έχουν λάβει τις δύο δόσεις του BNT162b2 και πάνω από 3 εκατομμύρια παιδιά έχουν λάβει τουλάχιστον μια δόση του εμβολίου. Οι ρυθμιστικές αρχές επιβεβαιώνουν το όφελος του εμβολίου, το οποίο υπερβαίνει κατά πολύ τον αμφισβητούμενο κίνδυνο σπάνιων ανεπιθύμητων παρενεργειών. Συνολικά, αυτά τα δεδομένα υποστηρίζουν τη συνέχιση του εμβολιαστικού προγράμματος σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες. Δεδομένη και επιτακτική κρίνεται η συνεχής φαρμακοεπαγρύπνηση με κύριο άξονα τις αναφορές των επαγγελματιών του τομέα της υγείας και με μοναδικό γνώμονα την ορθή και επιστημονική ανάλυση όλων των διαθέσιμων δεδομένων.

31/03/2021

Pfizer/BionTech (BNT162b2): Διατηρείται 5 ημέρες σε απλή ψύξη
Είναι το πρώτο που πήρε έγκριση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ) και το πρώτο που ήρθε στην Ελλάδα.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο των Pfizer/BionTech είναι ο πρώτος εκπρόσωπος της της mRNA τεχνολογίας και όταν χορηγείται στον άνθρωπο μιμείται αυτό που συμβαίνει κατά τη λοίμωξη Covid αλλά χωρίς την παρουσία ιού. Το mRNA εμβόλιο των Pfizer/BionTech εισάγει στα κύτταρα τον κώδικα δημιουργίας της πρωτεϊνικής ακίδας του κορονοϊού και οδηγεί τα ανθρώπινα κύτταρα στο να παράγουν την πρωτεΐνη της ακίδας, μέσω της οποίας ο ιός εισβάλλει στον οργανισμό μας. Σε αντίθεση με τα «συμβατικά» εμβόλια της παλιάς τεχνολογίας, το mRNA εμβόλιο δεν περιέχει κανένα πραγματικό μέρος του ιού.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Το εμβόλιο των Pfizer/BionTech χορηγείται σε δύο δόσεις, οι οποίες απέχουν μεταξύ τους 21 ημέρες.

Η πρώτη δόση πυροδοτεί το ανοσοκύτταρα του οργανισμού και η δεύτερη τα οδηγεί σε δράση, ώστε να παραχθούν οι τίτλοι αντισωμάτων (δηλαδή η προστασία). Η δεύτερη δόση είναι πολύ σημαντική γιατί προκαλεί μνήμη, ενεργοποιώντας τα Τ λεμφοκύτταρα και γι αυτό ονομάζεται «αναμνηστική» δόση.

Εφόσον γίνουν και οι δύο δόσεις, τότε το εμβόλιο προσφέρει 95% προστασία από τον ιό, ενώ αποδείχθηκε και κατά 94% αποτελεσματικό σε ηλικιωμένους άνω των 65 ετών, που θεωρούνται η πλέον ευπαθής πληθυσμιακή ομάδα.

Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι 7 ημέρες μετά την 2η δόση, το εμβόλιο των Pfizer/BionTech είναι 92% αποτελεσματικό έναντι της σοβαρής λοίμωξης Covid, η οποία οδηγεί τον ασθενή στη ΜΕΘ.

Μέχρι στιγμής το εμβόλιο των Pfizer/BionTech έχει φανεί αποτελεσματικό έναντι των μεταλλάξεων του κορονοϊού και ειδικότερα έναντι της πολύ διαδεδομένης Βρετανικής μετάλλαξης. Αν και ο εμβολιασμός δεν καθιστά τους ανθρώπους μη μεταδοτικούς, έχει διαπιστωθεί με έρευνα πως η χορήγηση του εμβολίου των Pfizer/BionTech μειώνει τόσο το ιικό φορτίο του κορονοϊού στον ρινοφάρυγγα, που ελαχιστοποιεί τις πιθανότητες μετάδοσης. Χορηγείται σε άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω.

Αποθήκευση: Το εμβόλιο των Pfizer/BionTech πρέπει να διατηρείται στους -70ο C, σε ειδικούς καταψύκτες και εφόσον βγει από την βαθιά κατάψυξη, μπορεί να διατηρηθεί σε απλή ψύξη (2ο C έως 8οC) για 5 μόλις ημέρες. Αυτή η δυσκολία καθιστά δυσκολότερη την διανομή του και υποχρεώνει την Πολιτεία να δημιουργήσει μηχανισμό αναπλήρωσης, ώστε να μην χάνονται οι δόσεις που περισσεύουν από τα ραντεβού που ακυρώνονται.

Αντενδείξεις: Σύμφωνα με τις επίσημες ισχύουσες οδηγίες, όποιος έχει αλλεργία στα συστατικά των εμβολίων δεν πρέπει να κάνει το εμβόλιο, που μπορεί να του προκαλέσει αλλεργική αντίδραση. Από την εκκίνηση των εμβολιασμών με το εμβόλιο των Pfizer/BionTech αναφέρθηκαν μεμονωμένα περιστατικά αναφυλαξίας σε άτομα που τους είχε χορηγηθεί. Η αναφυλαξία εκδηλώνεται με εξάνθημα, πτώση της αρτηριακής πίεσης, δύσπνοια και ταχυκαρδία. Μπορεί να παρατηρηθεί μετά από οποιοδήποτε εμβόλιο και είναι μια πολύ σπάνια αντίδραση, που συμβαίνει μια φορά ανά 1 εκατ. εμβολιασθέντων. Στο mRNA εμβόλιο των Pfizer/BionTech οι σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις μπορεί να οφείλονται σε ένα συστατικό που χρησιμοποιείται ως μέσο μεταφοράς του mRNA, το οποίο ονομάζεται πολυαιθυλένογλυκόλη και είναι πιο γνωστό με το ακρωνύμιο PEG. Επειδή η αλλεργική αντίδραση εκδηλώνεται λίγη ώρα μετά τον εμβολιασμό, έχει ζητηθεί στα άτομα με ιστορικό αλλεργιών να παραμένουν στο εμβολιαστικό κέντρο για μισή ώρα (30 λεπτά) μετά την χορήγηση της δόσης ώστε να αποσοβείται ο κίνδυνος. Αν παρατηρηθεί αναφυλλακτικό σοκ, χορηγείται ένεση αδρεναλίνης.

Moderna (mRNA-1273) : Διατηρείται 1 μήνα στο οικιακό ψυγείο
Είναι το 2ο Covid εμβόλιο που αδειοδοτήθηκε στην Ευρώπη αλλά παράγεται και διανέμεται σε μικρότερο αριθμό δόσεων, σε σύγκριση με τα εμβόλια των Pfizer/BionTech και Astra Zeneca, καθώς η εταιρία έχει μικρότερη παραγωγική δυνατότητα.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο της Moderna είναι ο 2ος εκπρόσωπος της mRNA τεχνολογίας, η οποία διαθέτει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: Αν στο μέλλον προκύψει μια μετάλλαξη του κορονοϊού, στην οποία τα εμβόλια έχουν χαμηλή αποτελεσματικότητα, τότε με μια μικρή τροποποίηση της πλατφόρμας που τα παράγει, τα εμβόλια μπορούν να τροποποιηθούν-εντός 6 εβδομάδων-ώστε να «πιάνουν» τη μετάλλαξη. Κατά τα άλλα, το εμβόλιο της Moderna μοιάζει πολύ με το εμβόλιο των Pfizer/BionTech.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Το εμβόλιο της Moderna χορηγείται (κι αυτό) σε δύο δόσεις, με διαφορά 28 ημερών ή 4 εβδομάδων. Μετά την ολοκλήρωση των δύο δόσεων παρέχει προστασία 95% και τα εμβολιασμένα άτομα θεωρούνται προστατευμένα 7 ημέρες. Το εμβόλιο της Moderna αποδεικνύεται αποτελεσματικό έναντι των μεταλλάξεων του κορονοϊού και είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό έναντι της Νοτιοαφρικανικής μετάλλαξης, χάρη στον μηχανισμό της «κυτταρικής» ανοσίας. Χορηγείται σε άτομα ηλικίας από 18 ετών κι άνω.

Αποθήκευση: Το εμβόλιο της Moderna είναι πιο εύκολο να αποθηκευτεί από αυτό των Pfizer/BionTech, καθώς παραμένει σταθερό στους -20ο C για 6 μήνες (αυτή είναι η θερμοκρασία κοινού καταψύκτη) και μπορεί να διατηρηθεί έως και 30 ημέρες σε οικιακό ψυγείο και για 12 ώρες σε θερμοκρασία δωματίου. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά του δίνουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα στην διατήρηση και τη διανομή του.

Αντενδείξεις: Το εμβόλιο της Moderna περιέχει και αυτό σαν μεταφορέα του mRNA το συστατικό πολυαιθυλενογλυκόλη (PEG), οπότε ενέχει κι αυτό κίνδυνο αλλεργικής αντίδρασης-σαν της Pfizer, αλλά θυμίζουμε ότι αυτά τα περιστατικά είναι πολύ σπάνια.
Dr.Gedeon
AstraZeneca: Χορηγείται σε άτομα ηλικίας έως 64 ετών
Το εμβόλιο που ανέπτυξε η AstraZeneca σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης είναι το 3ο που πήρε έγκριση από τον Ευρωπαϊκό ΕΟΦ, αλλά ήρθε 2ο κατά σειρά στην Ελλάδα και διανέμεται σε άλλα εμβολιαστικά κέντρα, καθώς χορηγείται σε συγκεκριμένες ηλικίες-όχι στους ηλικιωμένους 65 ετών κι άνω.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο της AstraZeneca διαφέρει από τα προηγούμενα δύο, καθώς είναι της «κλασικής» τεχνολογίας. Περιέχει έναν αδενοϊό από πίθηκο, τον οποίο χρησιμοποιεί σαν φορέα ώστε να εισάγει «λαθραία» γονίδιο του κορονοϊού στα ανθρώπινα κύτταρα και με αυτόν τον τρόπο τα κύτταρα δημιουργούν το mRNA και τελικά την πρωτεϊνη ακίδα.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Το εμβόλιο της AstraZeneca χορηγείται κι αυτό σε δύο δόσεις, αλλά εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά καθώς η 2η δόση απέχει 12 εβδομάδες (3 μήνες) από την 1η. Η αποτελεσματικότητα του μετά και την 2η δόση είναι άνω του 90% και είναι το εμβόλιο που έδωσε τα θεαματικότερα αποτελέσματα στην μείωση του κινδύνου μετάδοσης της λοίμωξης.

Το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα του ωστόσο που το διακρίνει από τα υπόλοιπα είναι πως έχει μειωμένη ανοσο-απόκριση στους ηλικιωμένους και γι αυτό στην χώρα μας και σε πολλά άλλα κράτη της ΕΕ έλαβε έγκριση να χορηγείται σε άτομα από 18 ετών έως 64 ετών. Έχουν δηλαδή αποκλεισθεί οι ηλικιωμένοι και οι υπερήλικες. Επίσης δεν είναι αποτελεσματικό έναντι της Νοτιοαφρικάνικης μετάλλαξης του κορονοϊού.

Αποθήκευση: Το εμβόλιο της AstraZeneca είναι το πιο εύκολο στην αποθήκευση από τα τρία εμβόλια που έχουμε αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα. Διατηρείται σε θερμοκρασίες μεταξύ 2οC-8o C (απλό ψυγείο) κι επειδή είναι πολύ πιο φθηνό από τα εμβόλια των Pfizer/BionTech και Moderna αποτελεί μια πιθανή μακροπρόθεσμη επιλογή για τις φτωχότερες χώρες.

Αντενδείξεις: Σε αντίθεση με τα δύο προαναφερθέντα εμβόλια, το εμβόλιο της AstraZeneca δεν περιέχει το συστατικό PEG που ενοχοποιείται για τις σπάνιες σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις. Ωστόσο προκαλεί συμπτώματα που μοιάζουν με αυτά της γρίπης, το λεγόμενο flu like syndrome, και γι αυτό δεν χορηγήθηκε στις μελέτες σε ηλικιωμένα άτομα. Τα συμπτώματα υποχωρούν μετά από 3 ημέρες.

Johnson & Johnson : Το μόνο που χορηγείται σε 1 δόση
Πρόκειται για το 4ο εμβόλιο που θα ενισχύσει την φαρέτρα, έχει καταθέσει αίτηση για έγκριση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων και αναμένεται τον Απρίλιο στην Ελλάδα.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο της Johnson & Johnson είναι κι αυτό κλασικής τεχνολογίας. Ανήκει στα εμβόλια ιικού φορέα-σαν της AstraZeneca- και χρησιμοποιεί έναν άλλο αβλαβή ιό για τη μεταφορά οδηγιών στα ανθρώπινα κύτταρα.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Είναι το μοναδικό Covid εμβόλιο που χορηγείται σε μια δόση κι αυτό του παρέχει ένα σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Έχει αποτελεσματικότητα 90% και είναι αποτελεσματικό έναντι των μεταλλάξεων και ειδικότερα έναντι της νοτιοαφρικανικής μετάλλαξης. Χορηγείται κι αυτό σε άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω.

Αποθήκευση: Είναι εύκολο στην αποθήκευση και σε συνδυασμό με το γεγονός που είναι μονοδοσικό είναι πολύ πιθανό να δοθεί στα φαρμακεία ώστε να γίνονται εκεί οι εμβολιασμοί και να επιταχυνθεί η εμβολιαστική διαδικασία, καθώς έτσι θα πολλαπλασιαστούν τα εμβολιαστικά κέντρα.

Αντενδείξεις: Θεωρείται από τα εμβόλια με τις λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες, κάτι που ενισχύει πολύ το φιλικό κι αξιόπιστο προφίλ του.

Στο μέλλον, περιμένουμε κι άλλα εμβόλια, διαφορετικής τεχνολογίας όπως αυτά που περιέχουν που περιέχουν υπομονάδες πρωτεϊνών κι αναπτύσσονται από τη Sanofi και τη Novavax, τα οποία έχουν πλεονεκτήματα στην αποθήκευση καθώς μπορούν να διατηρηθούν σε θερμοκρασίες ψυγείου για μήνες.

01/03/2021

Εμβόλια: Οι διαφορές ανάμεσα σε Pfizer, Moderna, AstraZeneca, Johnson & Johnson 0
28 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2021 | 10:39CoronaVirus
Έχοντας ήδη στο «οπλοστάσιο» τρία εμβόλια κατά του κορονοϊού, των Pfizer/BioNtech, της Moderna και της AstraZeneca και αναμένοντας τον Απρίλιο την άφιξη του τέταρτου εμβολίου, της Johnson & Johnson, η ερώτηση που κρέμεται από τα χείλη όλων είναι «σε τι όλα αυτά διαφέρουν μεταξύ τους;».

Των Pfizer/BionTech διατηρείται επί 5 ημέρες σε απλή ψύξη, της Moderna διατηρείται μέχρι και ένα μήνα στο οικιακό ψυγείο, της AstraZeneca χορηγείται μόνο σε άτομα ηλικίας έως 64 ετών, ενώ της Johnson & Johnson είναι το μοναδικό το οποίο χορηγείται σε μία μόνο δόση. Το Liberal επιχειρεί μέσα από ένα χρηστικό οδηγό να καταγράψει τις πιο βασικές διαφορές ανάμεσα στα παραπάνω εμβόλια, όσον αφορά την τεχνολογία, την δοσολογία, την αποτελεσματικότητα, την αποθήκευση και φυσικά τις αντενδείξεις.

Pfizer/BionTech (BNT162b2): Διατηρείται 5 ημέρες σε απλή ψύξη

Είναι το πρώτο που πήρε έγκριση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΜΑ) και το πρώτο που ήρθε στην Ελλάδα.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο των Pfizer/BionTech είναι ο πρώτος εκπρόσωπος της της mRNA τεχνολογίας και όταν χορηγείται στον άνθρωπο μιμείται αυτό που συμβαίνει κατά τη λοίμωξη Covid αλλά χωρίς την παρουσία ιού. Το mRNA εμβόλιο των Pfizer/BionTech εισάγει στα κύτταρα τον κώδικα δημιουργίας της πρωτεϊνικής ακίδας του κορονοϊού και οδηγεί τα ανθρώπινα κύτταρα στο να παράγουν την πρωτεΐνη της ακίδας, μέσω της οποίας ο ιός εισβάλλει στον οργανισμό μας. Σε αντίθεση με τα «συμβατικά» εμβόλια της παλιάς τεχνολογίας, το mRNA εμβόλιο δεν περιέχει κανένα πραγματικό μέρος του ιού.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Το εμβόλιο των Pfizer/BionTech χορηγείται σε δύο δόσεις, οι οποίες απέχουν μεταξύ τους 21 ημέρες.

Η πρώτη δόση πυροδοτεί το ανοσοκύτταρα του οργανισμού και η δεύτερη τα οδηγεί σε δράση, ώστε να παραχθούν οι τίτλοι αντισωμάτων (δηλαδή η προστασία). Η δεύτερη δόση είναι πολύ σημαντική γιατί προκαλεί μνήμη, ενεργοποιώντας τα Τ λεμφοκύτταρα και γι αυτό ονομάζεται «αναμνηστική» δόση.

Εφόσον γίνουν και οι δύο δόσεις, τότε το εμβόλιο προσφέρει 95% προστασία από τον ιό, ενώ αποδείχθηκε και κατά 94% αποτελεσματικό σε ηλικιωμένους άνω των 65 ετών, που θεωρούνται η πλέον ευπαθής πληθυσμιακή ομάδα.

Πρόσφατη έρευνα έδειξε ότι 7 ημέρες μετά την 2η δόση, το εμβόλιο των Pfizer/BionTech είναι 92% αποτελεσματικό έναντι της σοβαρής λοίμωξης Covid, η οποία οδηγεί τον ασθενή στη ΜΕΘ.

Μέχρι στιγμής το εμβόλιο των Pfizer/BionTech έχει φανεί αποτελεσματικό έναντι των μεταλλάξεων του κορονοϊού και ειδικότερα έναντι της πολύ διαδεδομένης Βρετανικής μετάλλαξης. Αν και ο εμβολιασμός δεν καθιστά τους ανθρώπους μη μεταδοτικούς, έχει διαπιστωθεί με έρευνα πως η χορήγηση του εμβολίου των Pfizer/BionTech μειώνει τόσο το ιικό φορτίο του κορονοϊού στον ρινοφάρυγγα, που ελαχιστοποιεί τις πιθανότητες μετάδοσης. Χορηγείται σε άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω.

Αποθήκευση: Το εμβόλιο των Pfizer/BionTech πρέπει να διατηρείται στους -70ο C, σε ειδικούς καταψύκτες και εφόσον βγει από την βαθιά κατάψυξη, μπορεί να διατηρηθεί σε απλή ψύξη (2ο C έως 8οC) για 5 μόλις ημέρες. Αυτή η δυσκολία καθιστά δυσκολότερη την διανομή του και υποχρεώνει την Πολιτεία να δημιουργήσει μηχανισμό αναπλήρωσης, ώστε να μην χάνονται οι δόσεις που περισσεύουν από τα ραντεβού που ακυρώνονται.

Αντενδείξεις: Σύμφωνα με τις επίσημες ισχύουσες οδηγίες, όποιος έχει αλλεργία στα συστατικά των εμβολίων δεν πρέπει να κάνει το εμβόλιο, που μπορεί να του προκαλέσει αλλεργική αντίδραση. Από την εκκίνηση των εμβολιασμών με το εμβόλιο των Pfizer/BionTech αναφέρθηκαν μεμονωμένα περιστατικά αναφυλαξίας σε άτομα που τους είχε χορηγηθεί. Η αναφυλαξία εκδηλώνεται με εξάνθημα, πτώση της αρτηριακής πίεσης, δύσπνοια και ταχυκαρδία. Μπορεί να παρατηρηθεί μετά από οποιοδήποτε εμβόλιο και είναι μια πολύ σπάνια αντίδραση, που συμβαίνει μια φορά ανά 1 εκατ. εμβολιασθέντων. Στο mRNA εμβόλιο των Pfizer/BionTech οι σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις μπορεί να οφείλονται σε ένα συστατικό που χρησιμοποιείται ως μέσο μεταφοράς του mRNA, το οποίο ονομάζεται πολυαιθυλένογλυκόλη και είναι πιο γνωστό με το ακρωνύμιο PEG. Επειδή η αλλεργική αντίδραση εκδηλώνεται λίγη ώρα μετά τον εμβολιασμό, έχει ζητηθεί στα άτομα με ιστορικό αλλεργιών να παραμένουν στο εμβολιαστικό κέντρο για μισή ώρα (30 λεπτά) μετά την χορήγηση της δόσης ώστε να αποσοβείται ο κίνδυνος. Αν παρατηρηθεί αναφυλλακτικό σοκ, χορηγείται ένεση αδρεναλίνης.

Moderna (mRNA-1273) : Διατηρείται 1 μήνα στο οικιακό ψυγείο

Είναι το 2ο Covid εμβόλιο που αδειοδοτήθηκε στην Ευρώπη αλλά παράγεται και διανέμεται σε μικρότερο αριθμό δόσεων, σε σύγκριση με τα εμβόλια των Pfizer/BionTech και Astra Zeneca, καθώς η εταιρία έχει μικρότερη παραγωγική δυνατότητα.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο της Moderna είναι ο 2ος εκπρόσωπος της mRNA τεχνολογίας, η οποία διαθέτει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: Αν στο μέλλον προκύψει μια μετάλλαξη του κορονοϊού, στην οποία τα εμβόλια έχουν χαμηλή αποτελεσματικότητα, τότε με μια μικρή τροποποίηση της πλατφόρμας που τα παράγει, τα εμβόλια μπορούν να τροποποιηθούν-εντός 6 εβδομάδων-ώστε να «πιάνουν» τη μετάλλαξη. Κατά τα άλλα, το εμβόλιο της Moderna μοιάζει πολύ με το εμβόλιο των Pfizer/BionTech.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Το εμβόλιο της Moderna χορηγείται (κι αυτό) σε δύο δόσεις, με διαφορά 28 ημερών ή 4 εβδομάδων. Μετά την ολοκλήρωση των δύο δόσεων παρέχει προστασία 95% και τα εμβολιασμένα άτομα θεωρούνται προστατευμένα 7 ημέρες. Το εμβόλιο της Moderna αποδεικνύεται αποτελεσματικό έναντι των μεταλλάξεων του κορονοϊού και είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό έναντι της Νοτιοαφρικανικής μετάλλαξης, χάρη στον μηχανισμό της «κυτταρικής» ανοσίας. Χορηγείται σε άτομα ηλικίας από 18 ετών κι άνω.

Αποθήκευση: Το εμβόλιο της Moderna είναι πιο εύκολο να αποθηκευτεί από αυτό των Pfizer/BionTech, καθώς παραμένει σταθερό στους -20ο C για 6 μήνες (αυτή είναι η θερμοκρασία κοινού καταψύκτη) και μπορεί να διατηρηθεί έως και 30 ημέρες σε οικιακό ψυγείο και για 12 ώρες σε θερμοκρασία δωματίου. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά του δίνουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα στην διατήρηση και τη διανομή του.

Αντενδείξεις: Το εμβόλιο της Moderna περιέχει και αυτό σαν μεταφορέα του mRNA το συστατικό πολυαιθυλενογλυκόλη (PEG), οπότε ενέχει κι αυτό κίνδυνο αλλεργικής αντίδρασης-σαν της Pfizer, αλλά θυμίζουμε ότι αυτά τα περιστατικά είναι πολύ σπάνια.

AstraZeneca: Χορηγείται σε άτομα ηλικίας έως 64 ετών

Το εμβόλιο που ανέπτυξε η AstraZeneca σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης είναι το 3ο που πήρε έγκριση από τον Ευρωπαϊκό ΕΟΦ, αλλά ήρθε 2ο κατά σειρά στην Ελλάδα και διανέμεται σε άλλα εμβολιαστικά κέντρα, καθώς χορηγείται σε συγκεκριμένες ηλικίες-όχι στους ηλικιωμένους 65 ετών κι άνω.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο της AstraZeneca διαφέρει από τα προηγούμενα δύο, καθώς είναι της «κλασικής» τεχνολογίας. Περιέχει έναν αδενοϊό από πίθηκο, τον οποίο χρησιμοποιεί σαν φορέα ώστε να εισάγει «λαθραία» γονίδιο του κορονοϊού στα ανθρώπινα κύτταρα και με αυτόν τον τρόπο τα κύτταρα δημιουργούν το mRNA και τελικά την πρωτεϊνη ακίδα.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Το εμβόλιο της AstraZeneca χορηγείται κι αυτό σε δύο δόσεις, αλλά εδώ υπάρχει μια σημαντική διαφορά καθώς η 2η δόση απέχει 12 εβδομάδες (3 μήνες) από την 1η. Η αποτελεσματικότητα του μετά και την 2η δόση είναι άνω του 90% και είναι το εμβόλιο που έδωσε τα θεαματικότερα αποτελέσματα στην μείωση του κινδύνου μετάδοσης της λοίμωξης.

Το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα του ωστόσο που το διακρίνει από τα υπόλοιπα είναι πως έχει μειωμένη ανοσο-απόκριση στους ηλικιωμένους και γι αυτό στην χώρα μας και σε πολλά άλλα κράτη της ΕΕ έλαβε έγκριση να χορηγείται σε άτομα από 18 ετών έως 64 ετών. Έχουν δηλαδή αποκλεισθεί οι ηλικιωμένοι και οι υπερήλικες. Επίσης δεν είναι αποτελεσματικό έναντι της Νοτιοαφρικάνικης μετάλλαξης του κορονοϊού.

Αποθήκευση: Το εμβόλιο της AstraZeneca είναι το πιο εύκολο στην αποθήκευση από τα τρία εμβόλια που έχουμε αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα. Διατηρείται σε θερμοκρασίες μεταξύ 2οC-8o C (απλό ψυγείο) κι επειδή είναι πολύ πιο φθηνό από τα εμβόλια των Pfizer/BionTech και Moderna αποτελεί μια πιθανή μακροπρόθεσμη επιλογή για τις φτωχότερες χώρες.

Αντενδείξεις: Σε αντίθεση με τα δύο προαναφερθέντα εμβόλια, το εμβόλιο της AstraZeneca δεν περιέχει το συστατικό PEG που ενοχοποιείται για τις σπάνιες σοβαρές αλλεργικές αντιδράσεις. Ωστόσο προκαλεί συμπτώματα που μοιάζουν με αυτά της γρίπης, το λεγόμενο flu like syndrome, και γι αυτό δεν χορηγήθηκε στις μελέτες σε ηλικιωμένα άτομα. Τα συμπτώματα υποχωρούν μετά από 3 ημέρες.

Johnson & Johnson : Το μόνο που χορηγείται σε 1 δόση

Πρόκειται για το 4ο εμβόλιο που θα ενισχύσει την φαρέτρα, έχει καταθέσει αίτηση για έγκριση από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων και αναμένεται τον Απρίλιο στην Ελλάδα.

Τεχνολογία: Το εμβόλιο της Johnson & Johnson είναι κι αυτό κλασικής τεχνολογίας. Ανήκει στα εμβόλια ιικού φορέα-σαν της AstraZeneca- και χρησιμοποιεί έναν άλλο αβλαβή ιό για τη μεταφορά οδηγιών στα ανθρώπινα κύτταρα.

Δοσολογία και αποτελεσματικότητα: Είναι το μοναδικό Covid εμβόλιο που χορηγείται σε μια δόση κι αυτό του παρέχει ένα σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Έχει αποτελεσματικότητα 90% και είναι αποτελεσματικό έναντι των μεταλλάξεων και ειδικότερα έναντι της νοτιοαφρικανικής μετάλλαξης. Χορηγείται κι αυτό σε άτομα ηλικίας 18 ετών και άνω.

Αποθήκευση: Είναι εύκολο στην αποθήκευση και σε συνδυασμό με το γεγονός που είναι μονοδοσικό είναι πολύ πιθανό να δοθεί στα φαρμακεία ώστε να γίνονται εκεί οι εμβολιασμοί και να επιταχυνθεί η εμβολιαστική διαδικασία, καθώς έτσι θα πολλαπλασιαστούν τα εμβολιαστικά κέντρα.

Αντενδείξεις: Θεωρείται από τα εμβόλια με τις λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες, κάτι που ενισχύει πολύ το φιλικό κι αξιόπιστο προφίλ του.

Στο μέλλον, περιμένουμε κι άλλα εμβόλια, διαφορετικής τεχνολογίας όπως αυτά που περιέχουν που περιέχουν υπομονάδες πρωτεϊνών κι αναπτύσσονται από τη Sanofi και τη Novavax, τα οποία έχουν πλεονεκτήματα στην αποθήκευση καθώς μπορούν να διατηρηθούν σε θερμοκρασίες ψυγείου για μήνες.

ΠΗΓΗ.

Καθημερινές είναι πλέον οι συσκέψεις στο Μέγαρο Μαξίμου προκειμένου να καθοριστούν οι κινήσεις της κυβέρνησης με στόχο την επόμενη μέρα της πανδημίας. Στο πρωθυπο...

09/02/2021

Από τότε που πρωτοδιαβάστηκε το γονιδίωμα αναφοράς του ανθρώπου στις αρχές του αιώνα μας, οι περισσότεροι γενετιστές χρησιμοποιούν την αναλογία με τη γλώσσα για να εξηγήσουν το γονιδίωμα στο μη μυημένο ακροατήριο. Λέγονται, κατά κανόνα, τα εξής: το γονιδίωμα είναι ένα τεράστιο αλλά πεπερασμένο κείμενο βιολογικής πληροφορίας, γραμμένο με τέσσερα μόνο γράμματα: A, C, G και T. Το σύνολο του κειμένου αυτού στον άνθρωπο είναι περίπου 6,4 δισ. γράμματα· τα μισά προέρχονται από τον πατέρα και τα άλλα μισά από τη μητέρα. Εχουμε δηλαδή δύο αντίγραφα του γονιδιώματος σε κάθε ένα από τα κύτταρά μας. Το γονιδίωμα είναι χωρισμένο σε 23 ζεύγη βιβλίων που τα λέμε χρωμοσώματα. Είναι φανερό πως η σύγκριση του γονιδιώματος με τον γραπτό λόγο ταιριάζει άριστα και βοηθάει στην κατανόησή του. Ομως η αναλογία δεν σταματά εδώ. Η φύση του γονιδιώματος έχει και άλλες πολλές και θαυμαστές ομοιότητες με τον γραπτό και προφορικό λόγο. Η γλώσσα δηλαδή και το γονιδίωμα έχουν «βίους παράλληλους». Στη συνέχεια θα εξηγήσουμε μερικές από αυτές τις ομοιότητες.

Το γονιδίωμα αντιγράφεται κάθε φορά που δημιουργείται ένα θυγατρικό κύτταρο. Η αντιγραφή αυτή είναι εξαιρετικά ακριβής και η πιθανότητα λάθους είναι περίπου ένα σε εκατό εκατομμύρια γράμματα. Ετσι κάθε αντίγραφο περιέχει ένα ποσό λαθών που τα λέμε μεταλλαγές. Το ίδιο συμβαίνει και με τα γραπτά κείμενα. Οταν αντιγράφουμε κάνουμε κι εμείς λάθη, έτσι κάθε νέο αντίγραφο ενός εκτενούς κειμένου δεν είναι πανομοιότυπο με το αρχικό.

Το γονιδίωμα εξελίσσεται. Αν συγκρίνουμε το γονιδίωμα του ανθρώπου με αυτό του ποντικού, για παράδειγμα, θα δούμε εκτεταμένες ομοιότητες των δύο αυτών γονιδιωμάτων κυρίως στις περιοχές των γονιδίων. Αυτό συμβαίνει γιατί ο άνθρωπος και ο ποντικός είχαν έναν κοινό πρόγονο περίπου 70 εκατ. χρόνια πριν. Κάτι ανάλογο παρατηρούμε και στη γλώσσα. Εάν συγκρίνουμε τα Γαλλικά με τα Ισπανικά, θα δούμε πως έχουν πολλές ομοιότητες στο λεξιλόγιο και τη δομή τους και έτσι οι γλωσσολόγοι δέχονται πως οι δύο αυτές γλώσσες έχουν έναν κοινό πρόγονο, τη δημώδη Λατινική (η Γαλλική διαμορφώθηκε πλήρως τον 9ο-10ο αιώνα, η δε Ισπανική τον 11ο αιώνα). Με τον τρόπο αυτό, όπως ισχύει και με τα γονιδιώματα, μπορούμε να συγκροτήσουμε εξελικτικά δέντρα των γλωσσών, τα οποία περιλαμβάνουν την πλειονότητα των σημερινών γλωσσών.

Στο γονιδίωμα υπάρχουν γονίδια ή άλλες λειτουργικές περιοχές που «γεννιούνται» (με μεταλλαγές ή αναδιάρθρωση μιας περιοχής ή με άλλους μηχανισμούς), επιζούν εάν επιτελούν μια σαφή λειτουργία και πεθαίνουν εάν μεταλλαγούν εκτεταμένα ή περιπέσουν σε αχρηστία γιατί έχουν αντικατασταθεί από άλλα τμήματα του γονιδιώματος. Και στη γλώσσα νέες λέξεις γεννιούνται από την ανάγκη να εκφραστούν νέες έννοιες ή νέα αντικείμενα ή νέες πράξεις. Οι νέες αυτές λέξεις έχουν κι αυτές μια διάρκεια ζωής και μπορεί άλλες να «πεθάνουν» (να παύσουν δηλαδή να χρησιμοποιούνται, γιατί δεν πληρούν επικοινωνιακές ανάγκες ή γιατί αντικαταστάθηκαν) και άλλες να επιζήσουν.

Το γονιδίωμα είναι ποικιλόμορφο, δηλαδή ένα κάθε χίλια γράμματα διαφέρει από έναν άνθρωπο στον άλλον. Επίσης μικρά ή μεγάλα τμήματα του κειμένου (παράγραφοι ή κεφαλαία – προφανής πάλι η αναλογία με τη γλώσσα) διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το κάθε άτομο να έχει το δικό του «ιδιωτικό», μοναδικό γονιδίωμα! Και στη γλώσσα όμως ισχύει κάτι ανάλογο. Υπάρχει τεράστια ποικιλία μέσα στην ίδια γλώσσα: διάλεκτοι, ιδιώματα, κοινόλεκτοι, ιδιόλεκτοι. Επιπρόσθετα, οι επιλογές που επιτρέπει η γλώσσα σε όλα τα επίπεδα (λεξιλογικό, φωνητικό, γραμματικό, συντακτικό) κάνει ώστε κάθε άτομο να επιλέγει τα στοιχεία που χρησιμοποιεί στον λόγο του, οι δε επιλογές του αυτές συνιστούν το λεγόμενο γλωσσικό «ύφος» καθενός μας. (Ενίοτε μάλιστα χρησιμοποιεί λέξεις και φράσεις που έχει πλάσει το ίδιο το άτομο στα παιδικά του χρόνια, στα παιχνίδια και στις συναναστροφές του, νεολογισμούς που μπορεί να είναι κατανοητοί μόνο από το συγκεκριμένο άτομο ή την παρέα του.) Θα μπορούσαμε, τελικά, να πούμε ότι κάθε ομιλητής έχει τη δική του «προσωπική γλώσσα», την ιδιόλεκτό του.

Το γονιδίωμα (μέσω των χαρακτηριστικών που προκαλεί) προσαρμόζεται εξελικτικά στο περιβάλλον του. Αυτό σημαίνει πως οι μεταλλαγές επιζούν ή εξαφανίζονται ανάλογα με τη χρησιμότητά τους στο διαρκώς μεταβαλλόμενο περιβάλλον ή εντελώς από τύχη. Ο Δαρβίνος κατάλαβε πως δεν επιζεί ο πιο δυνατός ή ο πιο έξυπνος, αλλά ο πιο ευπροσάρμοστος. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με τη γλώσσα. Οι λέξεις και οι ποικίλες δομές της γλώσσας αλλάζουν ανάλογα με το περιβάλλον και μάλιστα χωρίς να έχουν συνείδηση οι ομιλητές. Μπορούμε δηλαδή να ισχυριστούμε ότι και η γλώσσα αλλάζει ανάλογα με το περιβάλλον στο οποίο λειτουργεί εκάστοτε η επικοινωνία των μελών μιας γλωσσικής κοινότητας.

Το γονιδίωμα υφίσταται χημικές μεταβολές που τις ονομάζουμε συλλήβδην επιγενετικές. Αυτές μπορούν να αλλάξουν την έκφραση, δηλαδή τη λειτουργία του γονιδιώματος σε διαφορά κύτταρα ή ιστούς του σώματος. Και η γλώσσα όμως υπό την επίδραση της παιδείας, της λογοτεχνίας, της τεχνολογίας ή άλλων πολιτισμικών παραγόντων διαφοροποιείται ανάλογα με την περίσταση. Η ομιλία του ατόμου λειτουργεί διαφορετικά (λεξιλογικά, γραμματικά, συντακτικά) σε διαφορετικές επικοινωνιακές περιστάσεις· αλλιώς θα μιλήσει ή θα γράψει κάποιος όταν απευθύνεται σε φίλο ή στο δικαστήριο ή στο ακροατήριο μιας διάλεξης ή σε μια παρέα στον χώρο εργασίας.

Το γονιδίωμα έχει ρυθμιστικές περιοχές που διαφοροποιούν την έκφραση των γονιδίων. Με τον όρο «έκφραση των γονιδίων» εννοούμε τη χρονική, ποιοτική και ποσοτική λειτουργία των γονιδίων (πότε, πού, πόσο, τι είδος). Αν παρομοιάσουμε τα γονίδια με τα ρήματα λ.χ. της γλώσσας, κι αυτά εξειδικεύονται χρονικά, τοπικά, ποσοτικά, ποιοτικά όπως τα γονίδια. Ομοίως εξειδικεύονται και τα ουσιαστικά στη γλώσσα, με διάφορες ιδιότητες, χαρακτηριστικά και ταξινομήσεις που επιτελούνται από τα επίθετα, τις επιθετικές αντωνυμίες ή τις εμπρόθετες φράσεις.

Το γονιδίωμα χρησιμοποιεί δομικές μονάδες που κωδικοποιούν μια λειτουργία (όπως ένα ψαλίδι που κόβει ή ένα χέρι που φορτώνει) και τις συνδυάζει με άλλες δομικές μονάδες για μια ποικιλία εντολών/εργασιών που είναι διαφορετικές μεταξύ τους. Και η γλώσσα επίσης χρησιμοποιεί συνδυαστικά διάφορες γλωσσικές μονάδες (φθόγγους, συλλαβές, λέξεις, φράσεις) για να σχηματίσει ποικίλες γλωσσικές δομές: φθόγγους για να σχηματίσει συλλαβές, συλλαβές για να σχηματίσει λέξεις, λέξεις για φράσεις και προτάσεις, προτάσεις για να σχηματίσει προτασιακές ενότητες και αυτές για να απαρτίσει κείμενο.

Τελικά, είναι εντυπωσιακό πώς η γλώσσα και κυρίως το γραπτό κείμενο μοιάζει με το γονιδίωμα. Πολλά προγράμματα υπολογιστών για τη μελέτη και ανάλυση του γονιδιώματος έχουν επίσης εφαρμογή και στην ανάλυση γραπτών κειμένων (το λεγόμενο «parsing» από το «partes orationis» που είναι τα «μέρη του λόγου»). Και χωρίς υπερβολή, η κατανόηση του γονιδιώματος από τον ανθρώπινο εγκέφαλο εν πολλοίς διευκολύνεται από τη γλώσσα.

Ποια είναι λοιπόν η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο γονιδίωμα και στη γλώσσα; Η γλώσσα, πέρα από ορισμένες γενικές γλωσσικές καταβολές είναι ένα περιβαλλοντικό εξελικτικό δημιούργημα που διδάσκεται και μπορεί ακόμη και να εκλείψει μια φυσική γλώσσα αν (για οποιονδήποτε λόγο) εκλείψουν αυτοί που τη μιλούν. Ιστορικά έχουν εκλείψει μερικές χιλιάδες γλώσσες! Απεναντίας το γονιδίωμα είναι ουσιώδες συστατικό της ανθρώπινης φύσης μας και θα εξαφανιστεί όταν εξαφανιστεί το είδος του Homo Sapiens. Αξίζει όμως να αναρωτηθούμε: χωρίς γλώσσα θα ήταν δυνατόν να ανακαλύψουμε, να διαβάσουμε και να καταλάβουμε το γονιδίωμά μας; Και, εντέλει, χωρίς γλώσσα είναι δυνατόν να σας δώσουμε να καταλάβετε τι είναι αυτό το γονιδίωμα και ποια η σημασία του στην υγεία και στην αρρώστια;