Ψυχολόγος Μαρία Φρατζή

10/07/2026

Τα κείμενα παρέχουν μια προσιτή εισαγωγή στη σχιζοφρένεια και τον αντίκτυπο της ψυχικής ασθένειας στην οικογένεια του πάσχοντα. Στόχος τους είναι να συμβάλλουν στην κατανόηση πέρα από τα σχετικά στερεότυπα.

Mental disorder does not affect only the person who suffers; it also enters the family, changes relationships, and evokes fear, anger and guilt. In these two short texts, I try to present schizophrenia and the place of the family in mental disorder in a way that is accessible to non-specialists. The...

17/09/2025

Ιπποκράτης, Επιστήμη και Ψυχολογία: εισαγωγή για παιδιά και νέους
Ποιος ήταν;
Ο Ιπποκράτης έζησε τον 5ο αιώνα π.Χ. στο νησί της Κω και ήταν ο πιο γνωστός γιατρός στην αρχαία Ελλάδα. Μεγάλωσε σε οικογένεια γιατρών και από μικρός έμαθε την τέχνη της Ιατρικής, τότε που δεν υπήρχαν πανεπιστήμια όπως σήμερα.
Ο Ιπποκράτης θεωρείται ο «πατέρας» της σύγχρονης επιστημονικής Ιατρικής. Για τη ζωή του γνωρίζουμε ελάχιστα. Έχουν διασωθεί μερικές δεκάδες έργα που αποδίδονται στον ίδιο και μερικά στον ίδιο ή μαθητές του. Επίσης τον συναντάμε σε θεατρικά έργα και φιλοσοφικούς διαλόγους της εποχής του σαν παράδειγμα σπουδαίου, ξακουστού γιατρού.
Φανταζόμαστε ότι σαν άνθρωπος θα πρέπει να ήταν πολύ έξυπνος και εργατικός, και ταυτόχρονα μεγάλωσε σε περιβάλλον (οικογένεια, εποχή) που τον βοήθησε να αναπτύξει τα ταλέντα του. Έτσι δημιούργησε Σχολή, όπου εκπαίδευε νέους γιατρούς, έβαλε κανόνες για το πώς πρέπει να ασκούν την Ιατρική, και οργάνωσε τις εμπειρίες και τις ιδέες του σε ένα σύστημα μεθόδων και τεχνικών.
Από την πλευρά της Ψυχολογίας, σημαντικές είναι οι ιδέες του για τη θεραπευτική σχέση, η οποία χρειάζεται να βασίζεται στην επικοινωνία, τον σεβασμό και την εμπιστοσύνη.
Τι είναι η επιστήμη;
Η λέξη «επιστήμη» προέρχεται από το ρήμα ἐπίσταμαι που σημαίνει «γνωρίζω καλά». Η επιστήμη ξεκίνησε από την προσπάθεια των ανθρώπων να καταλάβουν τον κόσμο, τη φύση και τον εαυτό τους. Περιλαμβάνει τις γνώσεις που έχουν συγκεντρωθεί μέσα στους αιώνες αλλά και τις μεθόδους με τις οποίες αποκτούμε νέες γνώσεις.
Μέθοδος σημαίνει σχέδιο, ένα μονοπάτι που ακολουθούμε για να πετύχουμε κάτι. Για παράδειγμα, όταν μαγειρεύουμε ακολουθούμε μια συνταγή βήμα-βήμα. Ο Ιπποκράτης τόνισε τη σημασία της παρατήρησης: να βλέπουμε και να ακούμε με προσοχή τον κόσμο γύρω μας, έτσι μπορούμε να μάθουμε πολλά για τους ανθρώπους.
Η επιστημονική μέθοδος ακολουθεί συνήθως τέσσερα βήματα:
1. Παρατήρηση (π.χ. γιατί πέφτει ένα μήλο;)
2. Σκέψη – Υπόθεση (π.χ. το μήλο το τραβάει η γη)
3. Πείραμα – Έλεγχος της υπόθεσης, διαπιστώνουμε αν ισχύει
4. Επαλήθευση – Δοκιμή ξανά και ξανά για να βεβαιωθούμε.
Με αυτόν τον τρόπο εργάζονται σήμερα οι επιστήμονες, στα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά κέντρα.
Ο Ιπποκράτης πρότεινε και τεχνικές που χρησιμοποιούνται ακόμα, όπως η ακρόαση. Στην αρχαιότητα, οι γιατροί έβαζαν το αυτί τους κοντά στο σώμα του ασθενούς. Σήμερα οι γιατροί χρησιμοποιούν το στηθοσκόπιο για να ακούσουν την αναπνοή και τη λειτουργία της καρδιάς.
Βέβαια, κάποιες ιδέες του Ιπποκράτη ξεπεράστηκαν, όπως η θεωρία των τεσσάρων χυμών (αίμα, φλέγμα, κίτρινη και μαύρη χολή), που εξηγούσε την υγεία και τον χαρακτήρα στους ανθρώπους. Σήμερα ξέρουμε ότι αυτό δεν ισχύει. Όμως είχε και ιδέες πολύ προχωρημένες για την εποχή του, οι οποίες θεωρούνται αυτονόητες σήμερα.
Μία από τις σημαντικότερες ιδέες του ήταν ότι η υγεία επηρεάζεται από το περιβάλλον: τον τόπο, τον καιρό, την ποιότητα του νερού και τον αέρα. Ίσως να έφτασε σε αυτό το συμπέρασμα αφού ταξίδεψε πολύ στον τότε γνωστό κόσμο, αφού μελέτησε το αν και πώς μπορεί να συνδέονται οι ασθένειες με τις συνθήκες ζωής των ανθρώπων.
Υποστήριξε επίσης ότι οι αρρώστιες έχουν φυσικές αιτίες και δεν προέρχονται από τους θεούς, όπως πίστευαν εκείνη την εποχή. Ακόμα έλεγε ότι η σωματική και ψυχική υγεία συνδέονται, αλληλεπιδρούν και στηρίζονται στην ισορροπία, μέσα μας και με το περιβάλλον μας. Πίστευε τέλος ότι το ανθρώπινο σώμα έχει μηχανισμούς άμυνας και αυτό-θεραπείας.
Ιπποκράτης και Ψυχολογία
Η Ψυχολογία ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους και τις σχέσεις τους. Ο Ιπποκράτης δημιούργησε έναν νέο τρόπο θεραπευτικής σχέσης, δηλαδή της σχέσης ανάμεσα σε έναν άνθρωπο που υποφέρει και τον γιατρό ή θεραπευτή που τον βοηθά. Αυτή η σχέση έχει κανόνες και βασίζεται σε αξίες όπως ο σεβασμός και η εμπιστοσύνη.
Ο Ιπποκράτης πίστευε ότι ο καλός γιατρός δεν πρέπει μόνο να γνωρίζει την επιστήμη του, αλλά και να αγαπά και τον άνθρωπο. Έλεγε ότι ο γιατρός χρειάζεται να είναι και λίγο φιλόσοφος, να μελετά και να προσπαθεί να κατανοήσει τον άνθρωπο συνολικά, όχι μόνο την αρρώστια του. Επίσης να προσπαθεί συνέχεια για να γίνεται καλύτερος, και να έχει κάποιες βασικές αρχές, αξίες.
Με αυτή την λογική δημιούργησε τον «Όρκο», ένα μικρό κείμενο που περιέχει κανόνες για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι γιατροί, που διαβάζεται ακόμα και σήμερα σε πανεπιστήμια, όταν οι νέοι γιατροί τελειώνουν τις σπουδές τους.
Ο Όρκος μιλάει για: - Σεβασμό προς την επιστήμη, τους συναδέλφους και τους ασθενείς - Φροντίδα για το καλό του ασθενούς - Ισότιμη αντιμετώπιση όλων, ανεξάρτητα από φύλο, ηλικία, θέση, μόρφωση, χρώμα - Εμπιστευτικότητα, απόρρητο: ο γιατρός πρέπει να κρατά μυστικά όσα μαθαίνει για τον ασθενή.
Το απόρρητο είναι βασικό για μια καλή συνεργασία. Έτσι ο ασθενής νιώθει άνετα, χωρίς άγχος να μιλήσει ειλικρινά στον γιατρό του, κάτι που βοηθά στη σωστή διάγνωση και θεραπεία. Όπως σε κάθε σχέση υπάρχουν υποχρεώσεις και για τις δύο πλευρές: ο γιατρός να κρατά το απόρρητο και ο ασθενής να λέει την αλήθεια.
Ο Ιπποκράτης μίλησε για μια σχέση συνεργασίας. Ο γιατρός και ο ασθενής χρειάζεται να συζητούν, να σκέφτονται και να αποφασίζουν μαζί, με αμοιβαίο σεβασμό. Οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι η συνεργατική σχέση βοηθά στη βελτίωση της υγείας του ασθενούς.
Επίσης, ο Ιπποκράτης έδινε μεγάλη σημασία στην πρόληψη. Συμβούλευε για σωστή διατροφή και άσκηση (η κατάλληλη κάθε φορά διατροφή και άσκηση ήταν και μέρος της θεραπείας), και μάλλον έγραφε βιβλία και για απλούς ανθρώπους, όχι μόνο για γιατρούς.
Χρησιμοποιούσε ακόμα τη «δύναμη των λέξεων»: ανακούφιση όταν μοιραζόμαστε κάτι που μας δυσκολεύει ή μας πονάει, ενθάρρυνση όταν ακούμε μια καλή κουβέντα. Για αυτό ο Ιπποκράτης έκανε πολλές ερωτήσεις στους ασθενείς του, όχι μόνο για την υγεία αλλά και για τη ζωή και τις σχέσεις τους. Έτσι τους γνώριζε καλύτερα, ολιστικά, και τους βοηθούσε να νιώσουν άνετα για να μιλήσουν για την υγεία τους, θέμα που είναι πολύ προσωπικό και σοβαρό για όλους τους ανθρώπους.
Κυρίως όμως ήξερε να ακούει, με σεβασμό και προσοχή.
Ο Ιπποκράτης σήμερα
Οι ιδέες του μας διδάσκουν ακόμα και σήμερα την πρόληψη, το ότι η καλή σχέση με τον γιατρό, η καλή διατροφή, η άσκηση και η ισορροπία στη ζωή (σχέσεις με οικογένεια και φίλους, σχολείο/δουλειά, ξεκούραση, διασκέδαση) βοηθούν στο να έχουμε καλή υγεία.
Μας διδάσκουν επίσης ότι η φροντίδα χρειάζεται σχέση και η σχέση φροντίδα.
Ο Ιπποκράτης πίστευε ότι ο κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός, ίσος με όλους τους άλλους και άξιος σεβασμού. Πίστευε επίσης ότι οι άνθρωποι συνδέονται και αλληλεπιδρούν συνεχώς μεταξύ τους, όπως και με το φυσικό και πολιτιστικό τους περιβάλλον.
Θα ήταν ενδιαφέρον να σκεφτούμε γύρω από το πώς θα μπορούσαμε να εφαρμόσουμε αυτές τις ιδέες στη ζωή μας. Ίσως μας βοηθήσουν να ζήσουμε λίγο καλύτερα, και να κατανοήσουμε περισσότερο τη θέση μας στον κόσμο και τις σχέσεις μας με τους άλλους.
Μαρία Φρατζή, Ψυχολόγος
Κως, 2025

10/05/2025

Τα τελευταία 10 χρόνια ο αριθμός των παιδιών που ζουν με μια διαταραχή ψυχικής υγείας αυξάνεται σταθερά στην Ελλάδα, ενώ ένας στους τέσσερις εφήβους

19/09/2024

Η πρόληψη της βίας και τα όρια στην εκπαίδευση
Σήμερα ορισμένα παιδιά κακοποιούνται από την οικογένεια τους, δέχονται βία με διάφορες μορφές: σωματική, ψυχολογική, σεξουαλική, παραμέληση. Επίσης κάποιοι γονείς χρησιμοποιούν συστηματικά τη βία σαν μέσο διαπαιδαγώγησης. Για το παιδί είναι ένα τραυματικό, οδυνηρό βίωμα, με επιπτώσεις στην τωρινή και τη μελλοντική του ανάπτυξη και υγεία, σωματική και ψυχική.
Η βία απαγορεύεται από το νόμο, αντίθετα οι γονείς είναι υποχρεωμένοι να προστατεύουν και να φροντίζουν το παιδί τους. Επομένως όταν ένα παιδί δέχεται βία χρειάζεται παρέμβαση του Κράτους, μέσα από φορείς και υπηρεσίες που επιτρέπουν στους γονείς να λάβουν οι ίδιοι φροντίδα και να πάψουν να χρησιμοποιούν τη βία στη σχέση με το παιδί τους. Εάν το παιδί συνεχίζει να κακοποιείται χρειάζεται να απομακρυνθεί από την οικογένεια του και να τοποθετηθεί σε ένα ασφαλές πλαίσιο διαβίωσης.
Οι γονείς οι οποίοι ασκούν βία ενάντια στο παιδί τους μερικές φορές την έχουν υποστεί κι οι ίδιοι και διαιωνίζουν ένα φαύλο κύκλο. Επιπλέον η θέση του γονιού έχει αρκετές δυσκολίες καθώς η διαπαιδαγώγηση είναι απαιτητική, περιλαμβάνει άγχος και ανακινεί ερωτήματα. Επομένως είναι καλό οι γονείς να υποστηρίζονται στο ρόλο τους, να έχουν δυνατότητες να λάβουν βοήθεια όταν νιώθουν πως δεν τα βγάζουν πέρα με την εκπαίδευση του παιδιού τους.
Οι γονείς είναι οι κύριοι παιδαγωγοί. Σημαντικό μέρος του έργου τους είναι η οριοθέτηση που γίνεται στο πλαίσιο της σχέσης με το παιδί, από τα πρώτα χρόνια της ζωής του, και περιλαμβάνει ένα σύνολο από απαγορεύσεις, κανόνες, βασικές αρχές και συμπεριφορές που βοηθούν το παιδί να ωριμάσει σταδιακά και να ενταχθεί στον κόσμο των ανθρώπων. Είναι χρήσιμο για το παιδί να γνωρίζει ότι η παράβαση των κανόνων έχει συνέπειες, για όλους.
Στην εκπαίδευση η συνέπεια ή τιμωρία που θέτουν οι γονείς βοηθά το παιδί να καταλάβει ότι οι πράξεις του παράγουν αποτελέσματα, θετικά ή αρνητικά. Το βοηθά να αρχίσει σταδιακά να αναλαμβάνει ευθύνη για τις επιλογές του, έτσι τα λάθη του επιτρέπουν να βελτιωθεί. Χρειάζεται τέλος η συνέπεια να είναι όσο γίνεται σχετική με την πράξη, ανάλογης βαρύτητας και ανάλογη με την ηλικία του παιδιού.
Εάν ο γονιός δυσκολεύεται πολύ στη σχέση του με το νόμο, εάν ο ίδιος δεν έχει όρια (δεν τηρεί κανόνες και νόμους, δεν σέβεται το παιδί του σαν ξεχωριστό, μοναδικό άτομο, το τιμωρεί αυθαίρετα ή δεν το τιμωρεί καθόλου), τότε δεν μπορεί να τα μεταδώσει στο παιδί του.
Ένα παιδί χωρίς όρια είναι πιθανό να δυσκολευτεί στη σχέση με τον εαυτό του και τους άλλους. Επίσης μπορεί να δυσκολευτεί στην προσαρμογή του στο σχολείο και να εκδηλώσει βίαιες συμπεριφορές ή γίνει θύμα επιθέσεων από συμμαθητές του (ή και τα δυο). Ίσως αντίθετα το σχολείο λειτουργήσει θετικά, σαν ένα σταθερό πλαίσιο που δίνει στο παιδί αίσθημα ασφάλειας - η αντίδραση του εξαρτάται κυρίως από την υποκειμενικότητα, την προσωπικότητα του.
Όταν ένα παιδί αρχίζει τη φοίτηση του στο σχολείο, όταν αναλαμβάνει τον ρόλο του μαθητή μπορεί να αντιμετωπίσει διάφορες δυσκολίες, όπως η διαχείριση των σχέσεων με τους άλλους, η σχέση με τους κανόνες και την εξουσία, ο φόβος της κριτικής και της αποτυχίας.
Οι συμπεριφορές βίας των μαθητών είναι πιθανό μερικές φορές να εκτονώνουν εντάσεις, πιέσεις και άγχη που τα παιδιά βιώνουν σαν ανυπόφορα. Όμως όπως κι αν έχει, σε κάθε περίπτωση εκδήλωσης βίας ανάμεσα σε παιδιά χρειάζεται άμεση παρέμβαση από τους ενήλικες, γονείς και εκπαιδευτικούς, και στη συνέχεια ψύχραιμη αντιμετώπιση και διάλογος, διερεύνηση της κατάστασης και επίλυση της.
Εάν δεν υπάρξει καμιά αντίδραση από τους ενήλικες σε μια βίαιη ή παραβατική συμπεριφορά του παιδιού, είναι σαν να του λένε ότι μπορεί να την επαναλάβει, ότι δεν ήταν κάτι σοβαρό. Το παιδί ενδέχεται έτσι να θεωρήσει τη βία σαν ένα θεμιτό μέσο επίλυσης των διαφορών του με τους άλλους.
Χρειάζεται επομένως διάλογος, κατανόηση της κατάστασης και συνέπειες ώστε να προληφθεί η εκδήλωση μεγαλύτερων προβλημάτων. Χρειάζεται τέλος μια όσο γίνεται καλύτερη συνεργασία ανάμεσα στους γονείς και το σχολείο ώστε να βρεθεί η ωφελιμότερη λύση για το παιδί.
Το σχολείο είναι δυνατόν να συμβάλει στην πρόληψη της βίας, μέσω ευαισθητοποίησης μαθητών και εκπαιδευτικών σε θέματα όπως ενδοοικογενειακή βία, ισότητα των φύλων και σχολικός εκφοβισμός. Χρήσιμη ίσως είναι και η εφαρμογή προγραμμάτων για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων στους μαθητές, όπως επικοινωνία και ενσυναίσθηση, η δυνατότητα του παιδιού να βρεθεί στη θέση του άλλου.
Τέλος ο πολιτισμός της κάθε εποχής επηρεάζει τους γονείς και τον τρόπο διαπαιδαγώγησης τους, και διατρέχει τις μικρές κοινωνίες των σχολείων. Στις μέρες μας κυκλοφορούν πολλές σκηνές βίας στα ΜΜΕ, το διαδίκτυο και τα ηλεκτρονικά παιχνίδια. Η εικόνα της βίας επηρεάζει τα παιδιά εντονότερα σε σχέση τους ενήλικες, και όσο μικρότερα είναι τα παιδιά τόσο περισσότερο, επειδή διαθέτουν λιγότερες ψυχικές άμυνες για να την αντέξουν. Όμως το ζήτημα είναι να αντέχουμε ή να συνηθίζουμε τέτοιες σκηνές; Πως διαχειρίζονται οι γονείς, το σχολείο και η Πολιτεία την προστασία των παιδιών από τη βία;