Σταύρος Μπουφίδης Ψυχίατρος- Ψυχοθεραπευτής

21/10/2026

Κάθε χρόνο, στις 21 Οκτωβρίου, η διεθνής κοινότητα τιμά τη Διεθνή Ημέρα Δράσης για την Αποπαθολογικοποίηση των Τρανς Ταυτοτήτων.

29/09/2026

Η παρουσίαση του βιβλίου «ΦΥΛΑ ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ» από την ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΟΓΚΙΔΟΥ, Ομότιμη Καθηγήτρια ΑΠΘ, Συντονίστρια του Δικτύου των Επιτροπών Ισότητας των Φύλων στα ΑΕΙ.

Πριν από το θεραπευτικό δωμάτιο: πώς η κοινωνία παράγει το τραύμα που αργότερα καλείται να επεξεργαστεί η ψυχοθεραπεία

☂️ Παρά τον χαρακτηρισμό του ως «εγχειριδίου», το βιβλίο δεν είναι απλώς ένα τεχνικό εγχειρίδιο ψυχοθεραπείας Gestalt και Focusing για επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Είναι ταυτόχρονα ένα βιβλίο για την αποπαθολογιοποίηση της έμφυλης και σεξουαλικής ποικιλομορφίας, για την εξουσία των κοινωνικών κανόνων πάνω στο σώμα και στον εαυτό, για το πώς η κοινωνική καταπίεση μπορεί να μετατραπεί σε εσωτερικευμένο στίγμα και ψυχικό πόνο. Είναι ένας πρακτικός οδηγός επιβεβαιωτικής ψυχοθεραπείας, αλλά και ένα σαφώς πολιτικό κείμενο για τον αυτοπροσδιορισμό, την κοινωνική δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

💜 Το βιβλίο ξεκινά ιστορικά από την εξέλιξη της συμπεριληπτικής ψυχοθεραπείας στην Ελλάδα και ειδικότερα από το έργο του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών. Είναι αφιερωμένο στη μνήμη και στο έργο της Μαρίνας Γαλανού, που υπήρξε η ψυχή του ΣΥΔ και συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση του δημόσιου διαλόγου γύρω από τα τρανς και φυλοδιαφορετικά ζητήματα στην Ελλάδα. Ως ενδεικτικό παράδειγμα του τι σημαίνει επιβεβαιωτική φροντίδα στην πράξη αξίζει να αναφερθεί η δεκαπενταετής λειτουργία της Ομάδας Ψυχοθεραπείας και Επιβεβαιωτικής Φροντίδας του ΣΥΔ, από το 2010 έως το 2025. Παρακολούθησα αυτή την πορεία καθώς είχαμε αρκετές φορές την ευκαιρία να συνεργαστούμε με τον ΣΥΔ.
Διαβάζοντας, όμως, το βιβλίο, με απασχόλησε ιδιαίτερα ένα ερώτημα που βρίσκεται, κατά κάποιον τρόπο, πριν από το θεραπευτικό δωμάτιο.

☂️ Το βιβλίο μάς προσκαλεί να σκεφτούμε τι μπορεί να κάνει η ψυχοθεραπεία όταν ένα πρόσωπο έχει πληγωθεί από τις έμφυλες και σεξουαλικές κανονικότητες. Για μένα ανοίγει ταυτόχρονα ένα προηγούμενο ερώτημα: τι μπορούμε να κάνουμε στην οικογένεια, στο σχολείο, στο πανεπιστήμιο και στους θεσμούς ώστε να παράγουμε λιγότερες από αυτές τις πληγές; Η επιβεβαιωτική θεραπεία είναι αναγκαία. Αλλά εξίσου αναγκαίο είναι ένα επιβεβαιωτικό κοινωνικό περιβάλλον. Δεν μπορούμε να κατανοήσουμε όσα εμφανίζονται στη θεραπευτική διαδικασία απομονώνοντας το πρόσωπο από το κοινωνικό πεδίο μέσα στο οποίο έμαθε να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του. Το πώς κατανοούμε το σώμα μας, την επιθυμία μας, την ταυτότητά μας και τις σχέσεις μας συνδέεται με το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε. Το κοινωνικό πεδίο μάς παρέχει τις έννοιες και τη γλώσσα μέσα από τις οποίες μπορούμε να νοηματοδοτήσουμε τον εαυτό μας. Ταυτόχρονα, όμως, θέτει και τα όρια αυτής της νοηματοδότησης: ορίζει ποιες ταυτότητες γίνονται εύκολα αναγνωρίσιμες και ποιες παραμένουν αόρατες, αμφισβητούμενες ή περιθωριοποιημένες.

☂️ Σε ένα σημείο όπου το βιβλίο αναφέρεται στην εκπαίδευση των θεραπευτών/τριών, προτείνει να τίθεται το ερώτημα:«Τι νιώθεις ότι φέρνει το κοινωνικό περιβάλλον του πελάτη στη θεραπεία;» Θα ήθελα να αντιστρέψω για λίγο το βλέμμα: πριν εξετάσουμε τι φέρνει το κοινωνικό περιβάλλον μέσα στη θεραπεία, ας δούμε τι έχει συμβεί έξω από αυτήν. Χρειάζεται, βέβαια, μια διευκρίνιση. Όταν μιλώ για το πώς η κοινωνία μπορεί να παράγει τραύμα, δεν εννοώ ότι κάθε ψυχική δυσφορία ή κάθε τραυματική εμπειρία ενός ΛΟΑΤΚΙ+ προσώπου έχει αποκλειστικά κοινωνικά αίτια. Τα ΛΟΑΤΚΙ+ πρόσωπα, όπως όλοι οι άνθρωποι, μπορεί να βιώσουν απώλειες, οικογενειακές δυσκολίες, ασθένεια, βία ή άλλες εμπειρίες που δεν συνδέονται άμεσα με την ταυτότητα φύλου ή τον σεξουαλικό προσανατολισμό τους.

🟣 Εκείνο που θέλω να αναδείξω είναι κάτι πιο συγκεκριμένο: ότι η ετεροκανονικότητα, η cis-κανονικότητα, το στίγμα, η απόρριψη και οι διακρίσεις αποτελούν κοινωνικές συνθήκες που μπορούν να παράγουν ή να εντείνουν την ψυχική οδύνη.Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν το κοινωνικό περιβάλλον εξηγεί τα πάντα. Είναι αν μπορούμε να κατανοήσουμε επαρκώς την ψυχική οδύνη ενός ΛΟΑΤΚΙ+ προσώπου αγνοώντας όσα το περιβάλλον αυτό τού έχει μάθει για το ποιο επιτρέπεται να είναι.

Η έμφυλη κοινωνικοποίηση ως το πρώτο πεδίο κανονικοποίησης

🟣 Ας ξεκινήσουμε πριν ακόμη εμφανιστεί οποιοδήποτε «σύμπτωμα», οποιαδήποτε «δυσφορία» ή οποιοδήποτε αίτημα ψυχοθεραπείας. Το παιδί γεννιέται μέσα σε έναν κόσμο που έχει ήδη αποφασίσει πολλά για λογαριασμό του. Πριν ακόμη αποκτήσει τις λέξεις για να μιλήσει για το φύλο ή τη σεξουαλικότητά του, έχει ήδη αρχίσει να μαθαίνει ποια φύλα αναγνωρίζονται, πώς «πρέπει» να εκφράζονται, ποιοι έρωτες θεωρούνται αυτονόητοι και ποιες ‘’αποκλίσεις’’ αντιμετωπίζονται ως κάτι που χρειάζεται διόρθωση, απόκρυψη ή απόρριψη.

🟣 Η ετεροκανονικότητα, οι κατηγορίες του φύλου και οι πολιτισμικές προσδοκίες για τα φύλα δεν υπάρχουν σε κοινωνικό κενό. Συγκροτούνται και αναπαράγονται μέσα από θεσμούς: την οικογένεια, το σχολείο, τη θρησκεία, την επιστήμη, τα μέσα ενημέρωσης. Μέσα από αυτούς παράγονται οι κυρίαρχες αφηγήσεις για το τι θεωρείται φυσιολογικό, αποδεκτό ή επιθυμητό σε σχέση με το φύλο και τη σεξουαλικότητα.
Η οικογένεια, το παιχνίδι, η γλώσσα, το σχολείο, η παιδική λογοτεχνία, οι συνομήλικοι και τα ΜΜΕ παρέχουν από πολύ νωρίς μικρά, καθημερινά μαθήματα φύλου:
«Τα αγόρια δεν κλαίνε».«Αυτό είναι κοριτσίστικο».«Τα κορίτσια δεν κάθονται έτσι».
«Όταν μεγαλώσεις θα βρεις έναν άντρα/μια γυναίκα».«Είσαι αγόρι — γιατί θέλεις να φορέσεις αυτό;»
Καθένα από αυτά, απομονωμένο, μπορεί να φαίνεται μικρό ή ασήμαντο. Η συσσώρευσή τους, όμως, συγκροτεί το πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί μαθαίνει τι μπορεί να είναι χωρίς να διακινδυνεύει την αποδοχή του.

☂️ Εδώ βρίσκεται ένα πολύ σημαντικό σημείο συνάντησης της έμφυλης κοινωνικοποίησης με όσα αναπτύσσονται στο βιβλίο. Οι κοινωνικές νόρμες δεν παραμένουν εξωτερικές. Μπορούν να γίνουν ενδοβολές. Αναφέρεται στο βιβλίο:«οι κοινωνικές ενδοβολές δεν περιορίζονται απλώς σε εσωτερικευμένες ιδέες», αλλά αντανακλούν και τις άμεσες πιέσεις που δέχονται τα τρανς άτομα να ανταποκριθούν σε έναν ρόλο που δεν τους εκφράζει. Αμέσως μετά εισάγει τον «εσωτερικό κριτή», τον οποίο περιγράφει ως σχεσιακό φαινόμενο, αποτέλεσμα:«ενδοβολών και εσωτερικευμένων κοινωνικών όρων αξίας». Έτσι, οι εξωτερικοί κανόνες μπορούν σταδιακά να γίνουν εσωτερική φωνή. Το κοινωνικό μήνυμα «δεν επιτρέπεται να είσαι έτσι» μπορεί να μετατραπεί σε «δεν πρέπει να είμαι έτσι» και, ακόμη βαθύτερα, σε:«Κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Αυτό ακριβώς είναι το σημείο στο οποίο η κοινωνική κανονικότητα παύει να βρίσκεται μόνο «έξω» από το πρόσωπο. Έχει αρχίσει να αποκτά εσωτερική ζωή.

Από την κοινωνική κανονικότητα στην εσωτερικευμένη ομοφοβία και τρανσφοβία

☂️ Το κοινωνικό περιβάλλον δεν μεταδίδει απλώς πληροφορίες για το φύλο και τη σεξουαλικότητα αλλά δημιουργεί και μια ιεραρχία νομιμοποιημένων και μη νομιμοποιημένων ταυτοτήτων.
Ορισμένες ταυτότητες θεωρούνται αυτονόητες. Άλλες πρέπει διαρκώς να εξηγούνται. Κάποιες φορές τα πρόσωπα που αποκλίνουν από τις κυρίαρχες νόρμες καλούνται όχι μόνο να εξηγήσουν ποια είναι, αλλά ακόμη και να υπερασπιστούν τη νομιμότητα της ίδιας τους της ύπαρξης. Μιλώντας για την ομοφοβία, το βιβλίο αναφέρει ότι αυτή μπορεί να εκδηλώνεται ως: «ρητορικό μίσος, κοινωνικός αποκλεισμός, βία ή διακρίσεις».Το κρίσιμο, όμως, είναι τι συμβαίνει όταν αυτή η εξωτερική απόρριψη μεταφέρεται μέσα στο πρόσωπο.

☂️ Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που δίνει το βιβλίο αφορά έναν γκέι έφηβο με εσωτερικευμένη ομοφοβία. Η θεραπευτική εργασία μπορεί να τον βοηθήσει να: «τροποποιήσει τις ενδοβολές του στίγματος».Θεωρώ εξαιρετικά εύγλωττη αυτή τη διατύπωση: το στίγμα έχει κοινωνική προέλευση, αλλά μπορεί να αποκτήσει ενδοψυχική ζωή. Στην περίπτωση των τρανς προσώπων στο βιβλίο αναφέρεται:«η εσωτερική σύγκρουση προκύπτει από τη διαφορά ανάμεσα στην πραγματική τους ταυτότητα και στο φύλο που τους αποδίδει η κοινωνία».

☂️ Εδώ προστίθεται μια ακόμη σημαντική διάσταση: η εμπειρία της μη αναγνώρισης. Όταν μια έμφυλη ταυτότητα δεν διαθέτει επαρκή γλωσσική, κοινωνική ή θεσμική αναγνώριση, δημιουργείται ένα χάσμα ανάμεσα στην εσωτερική εμπειρία του προσώπου και στον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτό από το περιβάλλον. Αυτή η εμπειρία μπορεί να συνοδεύεται από ντροπή, εσωτερικευμένο στίγμα και αίσθηση αποξένωσης από το σώμα ή την επιθυμία. Υπάρχει ακόμη ένα κόστος: η διαρκής επαγρύπνηση.Πού μπορώ να μιλήσω; Σε ποιον μπορώ να αποκαλυφθώ; Πού είμαι ασφαλής; Πώς θα αντιδράσουν οι άλλοι; Αυτή η συνεχής εκτίμηση του περιβάλλοντος καταναλώνει ψυχική ενέργεια και μπορεί να συνδέεται με χρόνια ένταση, άγχος και κόπωση.

☂️ Όταν, λοιπόν, ένα ΛΟΑΤΚΙ+ πρόσωπο φτάνει στη θεραπεία με ντροπή, άγχος, χαμηλή αυτοεκτίμηση, φόβο απόρριψης ή αμφιβολία για τον εαυτό του, πού ακριβώς βρίσκεται το «πρόβλημα»; Μόνο μέσα στο ίδιο το πρόσωπο;Ή χρειάζεται να στρέψουμε το βλέμμα και προς τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες αυτή η ψυχική οδύνη διαμορφώθηκε και απέκτησε νόημα; Εδώ βρίσκεται, για μένα, η ουσία της αποπαθολογιοποίησης. Η θεραπεία δεν καλείται να «διορθώσει» την ταυτότητα. Καλείται, μεταξύ άλλων, να βοηθήσει το πρόσωπο να διακρίνει τη δική του φωνή από τις κοινωνικές φωνές που έχουν εγκατασταθεί μέσα του. Και έτσι αλλάζει και η ερώτηση. Όχι:«Τι συμβαίνει με εσένα και είσαι έτσι;» αλλά:«Τι σου συνέβη ζώντας ως αυτό που είσαι μέσα σε ένα περιβάλλον που δυσκολεύεται να σε αναγνωρίσει;»

Από την ατομική ανθεκτικότητα στην ευθύνη του περιβάλλοντος και των θεσμών.

☂️ Το βιβλίο αναγνωρίζει την αξία της ανθεκτικότητας. Η Gestalt, όπως αναφέρει, αντί να βλέπει τον θεραπευόμενο ως “σπασμένο” που πρέπει να “διορθωθεί”», τον προσεγγίζει ως ένα δημιουργικό σύνολο με εγγενή τάση προς αυτορρύθμιση και υγεία. Επίσης, όταν το φυσικό περιβάλλον είναι «άκαμπτο ή απορριπτικό», η θεραπευτική διαδικασία αναζητά εναλλακτικά υποστηρικτικά περιβάλλοντα. Το βιβλίο υπογραμμίζει:«Η μετάβαση από τη μοναξιά στην αίσθηση του “ανήκειν” είναι θεμελιώδης». Ιδιαίτερα σημαντική θεωρώ τη μετατόπιση από μια αποκλειστικά ατομική αντίληψη της ανθεκτικότητας προς την κοινοτική φροντίδα και τη συλλογική ανθεκτικότητα. Οι οικογένειες επιλογής, οι φίλοι, οι συλλογικότητες, οι ομάδες αλληλοϋποστήριξης και οι ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητες μπορούν να αποτελέσουν πηγές φροντίδας, αναγνώρισης και θεραπείας. Η ίαση, επομένως, δεν είναι αποκλειστικά ατομική διαδικασία.

🟣 Αλλά θα ήθελα να προχωρήσω αυτό το επιχείρημα ένα ακόμη βήμα. Η ανθεκτικότητα είναι ασφαλώς πολύτιμη. Υπάρχει όμως ένας κίνδυνος όταν μετατρέπεται σε ατομική υποχρέωση: όταν ζητάμε από το πρόσωπο που υφίσταται τον αποκλεισμό να μάθει να τον αντιμετωπίζει, να αποκτήσει περισσότερη αυτοπεποίθηση, να διαχειριστεί τον εκφοβισμό, να ξεπεράσει τη ντροπή, να βρει μηχανισμούς προσαρμογής, να γίνει, με άλλα λόγια, περισσότερο «ανθεκτικό». Τότε μπορεί, ακόμη και χωρίς να το επιδιώκουμε, να μεταφέρουμε και πάλι την ευθύνη στο ίδιο το πρόσωπο. Γι' αυτό θα ήθελα να θέσω ένα διαφορετικό ερώτημα: γιατί ζητάμε τόσο συχνά από τα ΛΟΑΤΚΙ+ πρόσωπα να γίνουν περισσότερο ανθεκτικά και πολύ λιγότερο από τους θεσμούς να πάψουν να τα τραυματίζουν; Δεν αρκεί να βοηθούμε το παιδί να «αντέξει» τον εκφοβισμό. Χρειάζεται να αλλάξει η σχολική κουλτούρα που επιτρέπει τον ομοφοβικό και τρανσφοβικό εκφοβισμό. Δεν αρκεί να βοηθούμε τον/την έφηβο/η να διαχειριστεί την απόρριψη. Δεν αρκεί να ζητούμε από το τρανς πρόσωπο να αναπτύξει στρατηγικές επιβίωσης απέναντι στο misgendering. Χρειάζεται να αλλάξουν τα περιβάλλοντα που παράγουν την ανάγκη για αυτές τις στρατηγικές. Το σχολείο δεν μπορεί απλώς να στέλνει στον/στην ψυχολόγο το παιδί που υφίσταται ομοφοβικό ή τρανσφοβικό εκφοβισμό. Οφείλει να κάνει κάτι και για την κουλτούρα που επιτρέπει τον εκφοβισμό.

🟣 Το πανεπιστήμιο δεν μπορεί να ζητά από τα τρανς πρόσωπα να διαχειρίζονται καθημερινά το misgendering. Οφείλει να αλλάζει τις διοικητικές και εκπαιδευτικές πρακτικές που το παράγουν και να εφαρμόζει τον νόμο. Η οικογένεια δεν μπορεί να θεωρεί ότι το ζήτημα είναι απλώς πώς το παιδί «θα προσαρμοστεί καλύτερα», όταν η ίδια δυσκολεύεται να αποδεχθεί την ταυτότητά του.

☂️ Το βιβλίο συνδέει την κοινωνική αναγνώριση της πραγματικής ταυτότητας και του ονόματος των τρανς προσώπων με:«το ζήτημα του σεβασμού και της αξιοπρέπειας». Η θεραπεία μπορεί να ενδυναμώνει το πρόσωπο. Δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει την υποχρέωση της κοινωνίας και των θεσμών να αλλάξουν. Το ερώτημα, συνεπώς, δεν είναι μόνο πώς θα δημιουργήσουμε πιο ανθεκτικά ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά και ενήλικα πρόσωπα. Είναι πώς θα δημιουργήσουμε οικογένειες, σχολεία, πανεπιστήμια και θεσμούς μέσα στους οποίους δεν θα χρειάζεται να είναι τόσο ανθεκτικά για να μπορούν απλώς να υπάρχουν.«Πώς θα κάνουμε τα περιβάλλοντά τους λιγότερο τραυματικά;» Δεν πρόκειται για υποτίμηση της ανθεκτικότητας. Πρόκειται για μετατόπιση της ευθύνης εκεί όπου επίσης ανήκει.

Από την επιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία στον μετασχηματισμό του κοινωνικού περιβάλλοντος

🟣 Η επιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία επιχειρεί να δημιουργήσει μέσα στο θεραπευτικό δωμάτιο έναν χώρο όπου το πρόσωπο δεν χρειάζεται να απολογείται για το ποιο είναι, δεν χρειάζεται να αποδεικνύει την ταυτότητά του και δεν αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο διόρθωσης. Το βιβλίο μιλά χαρακτηριστικά για «μια ψυχοθεραπεία που θεραπεύει χωρίς να πληγώνει, που συνοδεύει χωρίς να διορθώνει». Θα ήθελα να μεταφέρω αυτή την αρχή έξω από το θεραπευτικό δωμάτιο. Τι σημαίνει «συνοδεύω χωρίς να διορθώνω» στην εκπαίδευση; Και τι θα σήμαινε ένα σχολείο που δεν αρκείται στο να συμπεριλαμβάνει όσα παιδιά αποκλίνουν από τις κυρίαρχες έμφυλες και σεξουαλικές νόρμες, αλλά εξετάζει κριτικά και τις ίδιες τις νόρμες που παράγουν τον αποκλεισμό; Εδώ η επιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία συναντά την αντισεξιστική και συμπεριληπτική εκπαίδευση.

🟣 Ένα τέτοιο σχολείο δεν προσπαθεί να «διορθώσει» το παιδί που αποκλίνει από τις έμφυλες προσδοκίες. Δεν περιμένει, όμως, ούτε να εμφανιστεί ένα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδί για να αρχίσει να σκέφτεται τη συμπερίληψη. Γιατί η συμπερίληψη δεν μπορεί να σημαίνει απλώς ότι δημιουργούμε λίγο περισσότερο χώρο για εκείνα τα πρόσωπα που δεν χωρούν στις κυρίαρχες κατηγορίες. Χρειάζεται να εξετάζουμε κριτικά και τις ίδιες τις κατηγορίες, τους κανόνες και τις πρακτικές που καθορίζουν εξαρχής ποιος χωρά και ποιος μένει στο περιθώριο. Δεν αρκεί, για παράδειγμα, να λέμε: «έχουμε και παιδιά που δεν ταιριάζουν στο δίπολο». Χρειάζεται να αναρωτιόμαστε με ποιους τρόπους το ίδιο το σχολείο παράγει και αναπαράγει αυτό το δίπολο: μέσα από τη γλώσσα, τα σχολικά βιβλία, τα παραδείγματα οικογένειας, τον διαχωρισμό δραστηριοτήτων, τις προσδοκίες για τα κορίτσια και τα αγόρια, ακόμη και μέσα από όσα θεωρεί τόσο αυτονόητα ώστε δεν χρειάζεται ποτέ να τα ονομάσει.

🟣 Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, η διαφορά ανάμεσα στη συμπερίληψη και στον μετασχηματισμό. Άλλο ένα σχολείο που αποδέχεται ένα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδί και άλλο ένα σχολείο που εξετάζει κριτικά την ετεροκανονικότητα και την cis-κανονικότητα που διαπερνούν την καθημερινότητά του. Το πρώτο είναι αναγκαίο. Το δεύτερο πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα: δεν ρωτά μόνο πώς θα χωρέσουν περισσότερα πρόσωπα στον υπάρχοντα κόσμο, αλλά τι χρειάζεται να αλλάξει στον ίδιο τον κόσμο ώστε να μη δημιουργεί διαρκώς ανθρώπους που δεν χωρούν.

🟣 Και αυτό δεν αφορά μόνο το σχολείο. Αφορά το πανεπιστήμιο, το σύστημα υγείας, τις κοινωνικές υπηρεσίες και τη δημόσια διοίκηση. Αφορά κάθε θεσμό που, μέσα από τη γλώσσα, τις κατηγορίες, τις διαδικασίες και τις καθημερινές πρακτικές του, μπορεί είτε να αναγνωρίζει τα πρόσωπα είτε να τα υποχρεώνει διαρκώς να εξηγούν, να αποδεικνύουν ή να υπερασπίζονται αυτό που είναι. Και εδώ επιστρέφω στο «πριν από το θεραπευτικό δωμάτιο». Η επιβεβαιωτική ψυχοθεραπεία συναντά το πρόσωπο μετά από πολλές εμπειρίες. Μετά την οικογένεια. Μετά το παιχνίδι. Μετά το σχολείο. Μετά τις παρέες. Μετά τα αστεία και τις προσβολές. Μετά τις σιωπές. Μετά από όσα ειπώθηκαν αλλά και από όσα δεν επιτρεπόταν να ειπωθούν.

💜 Γι’ αυτό η ερώτηση που γεννά για μένα αυτό το βιβλίο δεν αφορά μόνο την ψυχοθεραπεία. Αφορά και ό,τι έχει προηγηθεί. Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ένα πρόσωπο να επεξεργαστεί τις πληγές του. Δεν μπορεί, όμως, να αναλάβει μόνη της να θεραπεύει επ’ αόριστον πληγές που οι κοινωνικές και θεσμικές συνθήκες εξακολουθούν να παράγουν. Το βιβλίο μιλά για μια ψυχοθεραπεία που «συνοδεύει χωρίς να διορθώνει». Νομίζω ότι το ίδιο αίτημα χρειάζεται να απευθύνουμε και έξω από το θεραπευτικό δωμάτιο: στην οικογένεια, στην εκπαίδευση, στο πανεπιστήμιο, στους θεσμούς. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι μόνο να δημιουργούμε ασφαλέστερους χώρους για εκείνα τα πρόσωπα που δεν χωρούν στις κυρίαρχες κανονικότητες. Είναι να αναρωτηθούμε γιατί πρέπει να αγωνίζονται για να χωρέσουν.

🎯 Δεν αρκεί, τελικά, να θεραπεύουμε καλύτερα όσους και όσες πληγώνονται επειδή δεν χωρούν στην κανονικότητα. Χρειάζεται να αλλάξουμε την κανονικότητα που τους πληγώνει.

28/09/2026

Η τοποθέτηση μου στην παρουσίαση του βιβλίου «ΦΥΛΑ ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ» της Parvy Palmou
Καλησπέρα σας.
🔥 Σήμερα παρουσιάζουμε ένα εργαλείο επιστημονικό, θεραπευτικό, πολιτικό και βαθιά ηθικό. Ένα εγχειρίδιο που έρχεται να υπενθυμίσει κάτι που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο, αλλά δυστυχώς δεν είναι: ότι η ψυχική υγεία δεν είναι προνόμιο. Είναι δικαίωμα.
🔥 Και για τα ΛΟΑΤΚΙ+ πρόσωπα, ιδίως για τα τρανς, μη δυαδικά και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα, αυτό το δικαίωμα τίθεται συνεχώς υπό αμφισβήτηση. Δεν είναι πάντα με κραυγές. Συχνά με ήρεμο τόνο και με επιστημονικοφανείς διατυπώσεις. Με ερωτήματα που μοιάζουν αθώα και με μια γλώσσα που δεν λέει ευθέως «δεν έχεις δικαίωμα να υπάρχεις», αλλά δημιουργεί συνθήκες όπου η ύπαρξη γίνεται όλο και δυσκολότερη.
🔥 Εδώ χρειάζεται να έχουμε ξεκάθαρη στάση. Τα εργαζόμενα πρόσωπα στον χώρο της ψυχικής υγείας έχουν συγκεκριμένη ευθύνη. Οφείλουν να εφαρμόζουν την αρχή της ίσης μεταχείρισης, ανεξάρτητα από φύλο, ταυτότητα φύλου, χαρακτηριστικά φύλου, σεξουαλικό προσανατολισμό, αναπηρία, καταγωγή, θρησκεία, ηλικία ή κοινωνική κατάσταση. Αυτό δεν είναι ζήτημα προσωπικής ευαισθησίας και δεν είναι θέμα καλής πρόθεσης. Είναι δεοντολογία και επιστημονική υποχρέωση. Είναι το όριο ανάμεσα στη φροντίδα και στην κακοποίηση.
🔥 Οι ψυχοθεραπείες, όποια σχολή κι αν υπηρετούν, έχουν έναν κοινό πυρήνα: την κίνηση, την πρόοδο, τη δυνατότητα του ανθρώπου να υπάρξει με όσο γίνεται μεγαλύτερη αλήθεια. Δεν μπορούν να γίνονται μηχανισμοί συμμόρφωσης και πειθάρχησης, δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για να επαναφέρουν το άτομο σε μια δήθεν «φυσική τάξη», όταν αυτή η τάξη δεν είναι τίποτε άλλο από κοινωνική προκατάληψη με βιολογικό λεξιλόγιο.
Η θεραπεία δεν υπάρχει για να μικραίνει τον άνθρωπο μέχρι να χωρέσει στον φόβο της κοινωνίας. Υπάρχει για να τον βοηθά να σταθεί, να αναπνεύσει, να αποκτήσει γλώσσα, σχέση, σώμα, συνέχεια. Υπάρχει για να μειώνει τη βία, όχι για να τη μεταφράζει σε τεχνική ορολογία.
🔥 Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε διεθνώς μια οργανωμένη επίθεση στα δικαιώματα των τρανς ανθρώπων. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε αρκετές πολιτείες, περιορίζεται ή απαγορεύεται η πρόσβαση ανήλικων τρανς προσώπων σε επιβεβαιωτική φροντίδα φύλου. Στην Ευρώπη βλέπουμε αντίστοιχες πιέσεις, με παραδείγματα από χώρες όπου τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα αντιμετωπίζονται ως απειλή για την κοινωνική τάξη. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, πρόσφατες θεσμικές και δικαστικές εξελίξεις έχουν δημιουργήσει μεγάλη ανασφάλεια στην τρανς κοινότητα. Τα τρανς πρόσωπα παρουσιάζονται ξανά και ξανά όχι ως άνθρωποι, αλλά ως «ιδεολογία». Ως κίνδυνος για την οικογένεια, για τα παιδιά, για τις γυναίκες, για την κοινωνική συνοχή.
‼️ Αυτός ο λόγος έχει συνέπειες. Δεν μένει στα τηλεοπτικά πάνελ. Δεν μένει στα σχόλια των κοινωνικών δικτύων. Μετατρέπεται σε νόμους. Μετατρέπεται σε αποκλεισμούς. Μετατρέπεται σε φόβο στο σχολείο, στην εργασία, στο ιατρείο, στην οικογένεια, στον δρόμο.
❓ Η πολιτική δεν είναι αφηρημένη έννοια. Αποκρυσταλλώνεται σε πολύ απλά ερωτήματα: Μπορεί ένα τρανς παιδί να πάει στο σχολείο χωρίς να φοβάται; Μπορεί ένας τρανς ενήλικας να εργαστεί χωρίς να εξηγεί διαρκώς την ύπαρξή του; Μπορεί ένα μη δυαδικό πρόσωπο να επισκεφθεί γιατρό χωρίς να παθολογικοποιηθεί; Μπορεί ένα φυλοδιαφορετικό άτομο να μιλήσει για τον εαυτό του χωρίς να του ζητηθεί πρώτα να αποδείξει ότι υπάρχει;
🔥 Εδώ μπαίνει η ευθύνη των επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Γιατί ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να κανονικοποιηθεί η άρνηση της τρανς ταυτότητας είναι να περάσει μέσα από τη γλώσσα της ψυχολογίας, της ψυχιατρικής, της ψυχοθεραπείας. Να εμφανιστεί ως «ανησυχία» ή ως «διερεύνηση», «προστασία». ή «θεραπευτική ουδετερότητα».
‼️ Αλλά η ουδετερότητα απέναντι στην ανισότητα δεν είναι ουδετερότητα. Είναι θέση.
🔥 Αυτό δεν σημαίνει ότι ο θεραπευτής δεν ακούει και δεν διερευνά και ότι δεν συνοδεύει το άτομο με προσοχή, σοβαρότητα και κλινική ευθύνη. Σημαίνει όμως ότι δεν αντιμετωπίζει την ταυτότητα φύλου ως σύμπτωμα που πρέπει να εξαφανιστεί και δεν ψάχνει πίσω από κάθε τρανς ταυτότητα ένα τραύμα που δήθεν την εξηγεί. Δεν προτείνει στην οικογένεια να πιέσει το άτομο να γίνει κάτι άλλο. Δεν μετατρέπει τη θεραπευτική σχέση σε χώρο αμφισβήτησης του αυτοπροσδιορισμού.
🔥 Σε αυτό το σημείο χρειάζεται ειδική αναφορά στο λεγόμενο Διερευνητικό Μοντέλο Φύλου, ή Gender Exploratory Therapy. Η λέξη «διερεύνηση» ακούγεται ήπια, σχεδόν αυτονόητη. Και πράγματι, η καλή ψυχοθεραπεία διερευνά το άγχος, τη ντροπή, την επιθυμία, τις σχέσεις, το τραύμα, την ιστορία του σώματος, τη σχέση με την οικογένεια και την κοινωνία. Όμως άλλο πράγμα είναι η κλινική διερεύνηση μέσα σε ένα ασφαλές, επιβεβαιωτικό πλαίσιο και άλλο πράγμα είναι ένα θεραπευτικό μοντέλο που ξεκινά από την καχυποψία απέναντι στην τρανς ταυτότητα.
Το Διερευνητικό Μοντέλο Φύλου δεν είναι επιβεβαιωτική φροντίδα φύλου. Δεν γίνεται επιβεβαιωτικό επειδή χρησιμοποιεί ήπιες λέξεις. Δεν γίνεται ουδέτερο επειδή λέει ότι «απλώς ρωτά». Όταν η διερεύνηση έχει ως σκοπό την καθυστέρηση, την αποθάρρυνση ή την αναίρεση του αυτοπροσδιορισμού, τότε δεν λειτουργεί ως φροντίδα. Λειτουργεί ως επιτήρηση.
❓ Το κρίσιμο ερώτημα είναι: ποιος είναι ο σκοπός της διερεύνησης; Να βοηθήσει το άτομο να καταλάβει τον εαυτό του με μεγαλύτερη ελευθερία; Ή να το οδηγήσει πίσω σε μια ταυτότητα που το περιβάλλον θεωρεί πιο αποδεκτή; Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για θεραπεία. Στη δεύτερη, μιλάμε για μια μορφή κανονικοποίησης που πλησιάζει επικίνδυνα τη λογική των θεραπειών μεταστροφής.
🔥 Το πρόβλημα δεν είναι να συζητήσουμε με ένα παιδί, έναν έφηβο ή έναν ενήλικα για το φύλο του. Το πρόβλημα είναι να θεωρήσουμε εξαρχής ότι η τρανς ταυτότητα είναι κάτι ύποπτο, κάτι που πρέπει να εξηγηθεί, κάτι που πρέπει να αναχθεί σε τραύμα, οικογενειακή δυσλειτουργία, κοινωνικό μιμητισμό ή ψυχοπαθολογία. Εκεί η θεραπεία παύει να ακούει. Αρχίζει να ανακρίνει.
🔥 Υπάρχει χώρος για επιστημονική συζήτηση και για προσεκτική αξιολόγηση, κλινική σκέψη, αναστοχασμό, εξατομικευμένη φροντίδα. Δεν υπάρχει όμως χώρος για διαπραγμάτευση της αξιοπρέπειας. Το φύλο είναι κάτι που βιώνεται. Δεν είναι ιδιοτροπία και δεν είναι μόδα, ούτε κοινωνικός μιμητισμός. Σίγουρα δεν είναι απειλή. Είναι μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Και όταν ένα τρανς ή φυλοδιαφορετικό πρόσωπο ζητά φροντίδα, δεν ζητά ειδικό προνόμιο, μας ζητά αυτό που θα έπρεπε να παρέχεται σε κάθε άνθρωπο: σεβασμό, ακρόαση, ασφάλεια, πρόσβαση, αναγνώριση.
🔥 Σε αυτό το σημείο, η επιστήμη έχει μια κρίσιμη ευθύνη: να μη γίνεται το άλλοθι της προκατάληψης. Η προκατάληψη σπάνια εμφανίζεται πια με το παλιό της πρόσωπο. Δεν λέει πάντα «μισώ». Συχνά λέει «ανησυχώ». Δεν λέει πάντα «αποκλείω». Συχνά λέει «προστατεύω». Δεν λέει πάντα «δεν σε αναγνωρίζω». Συχνά λέει «ας το διερευνήσουμε λίγο ακόμη», ενώ στην πραγματικότητα αναβάλλει επ’ αόριστον το δικαίωμα του ανθρώπου να υπάρξει.
🔥 Και εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή από εμάς, ιδίως από όσους εργαζόμαστε θεραπευτικά. Γιατί μπορούμε, χωρίς να το καταλάβουμε, να γίνουμε μέρος της βλάβης. Μπορούμε να αναπαράγουμε στίγμα μέσα από τη γλώσσα μας και μέσα από τα ερωτήματα που κάνουμε, από αυτά που θεωρούμε αυτονόητα, από την ανάγκη μας να εξηγήσουμε το φύλο του άλλου ανθρώπου πριν το σεβαστούμε.
🔥 Δεν είναι όλα προς ερμηνεία και δεν είναι κάθε ταυτότητα γρίφος για να λυθεί. Δεν είναι κάθε δήλωση αυτοπροσδιορισμού άμυνα, σύμπτωμα ή αποτέλεσμα τραύματος. Βέβαια, το τραύμα υπάρχει όπως και η βία, η απόρριψη υπάρχει. Αλλά πολύ συχνά το τραύμα δεν βρίσκεται στην τρανς ταυτότητα, βρίσκεται στην κοινωνική της τιμωρία.
❗️ Γι’ αυτό θεωρώ σημαντικό το βιβλίο που παρουσιάζουμε σήμερα. Γιατί δεν μένει σε μια αφηρημένη θεωρία αποδοχής. Προσφέρει γλώσσα, πλαίσιο, εργαλεία, βιωματικές ασκήσεις, θεραπευτική κατεύθυνση. Βασισμένο στις αρχές της Gestalt και του Focusing, έρχεται να καλύψει ένα πραγματικό κενό στην εκπαίδευση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας.
❗️ Η Gestalt μάς θυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν υπάρχει αποκομμένος από το πεδίο του. Δεν υπάρχει ένα άτομο μόνο του, σαν εργαστηριακό αντικείμενο, έξω από σχέσεις, εξουσίες, βλέμματα, αποκλεισμούς, γλώσσες. Το τρανς πρόσωπο δεν έρχεται στη θεραπεία μόνο με την προσωπική του ιστορία. Έρχεται και με την ιστορία του κοινωνικού βλέμματος πάνω του. Έρχεται με το βάρος του να έχει χρειαστεί να εξηγήσει ξανά και ξανά αυτό που οι άλλοι θεωρούν αδιανόητο.
❗️ Το Focusing, από την άλλη, μάς επαναφέρει στο σώμα ως τόπο εμπειρίας. Όχι στο σώμα ως αστυνομικό μητρώο. Όχι στο σώμα ως βιολογική μοίρα. Αλλά στο σώμα ως βιωμένο πεδίο, ως αίσθηση, ως αλήθεια που αναδύεται, ως λεπτή εσωτερική γνώση που χρειάζεται χώρο για να ακουστεί. Αυτό έχει τεράστια σημασία στην εργασία με τρανς, μη δυαδικά και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα. Γιατί η θεραπεία δεν πρέπει να γίνεται ανάκριση της ταυτότητας. Πρέπει να γίνεται χώρος όπου το άτομο μπορεί να ακούσει τον εαυτό του χωρίς φόβο.
‼️ Το βιβλίο αυτό, λοιπόν, μας βοηθά να περάσουμε από την καλή πρόθεση στην επαρκή πρακτική. Από το «δεν έχω πρόβλημα με τα τρανς άτομα» στο «ξέρω πώς να μη γίνομαι μέρος του προβλήματος». Από τη γενική αποδοχή στην ειδική κλινική ευθύνη. Από το σύνθημα στη δεξιότητα.
🔥 Και αυτό είναι κρίσιμο. Γιατί η βλάβη δεν προκαλείται μόνο από τους ανοιχτά εχθρικούς. Προκαλείται και από τους ανεπαρκώς εκπαιδευμένους. Από εκείνους που νομίζουν ότι βοηθούν, ενώ αναπαράγουν στίγμα. Από εκείνους που μιλούν για «φροντίδα», αλλά αμφισβητούν τον πυρήνα της ύπαρξης του άλλου ανθρώπου. Από εκείνους που λένε «σε ακούω», αλλά στην πραγματικότητα ακούν μόνο τη δική τους θεωρία.
🔥 Η επιβεβαιωτική προσέγγιση δεν σημαίνει άκριτη προσέγγιση. Αυτό πρέπει να το λέμε καθαρά. Σημαίνει ότι ξεκινώ από τον σεβασμό και ότι δεν βάζω το άτομο στο εδώλιο. Σημαίνει ότι δεν χρησιμοποιώ την επιστήμη ως ασπίδα για την προκατάληψή μου και ότι αναγνωρίζω πως η θεραπευτική σχέση πρέπει πρώτα να είναι ασφαλής για να μπορέσει να είναι αληθινή.
🔥 Δεν υπάρχει θεραπεία χωρίς ασφάλεια και όταν ο άνθρωπος φοβάται ότι θα ακυρωθεί. Δεν υπάρχει θεραπεία όταν η πρώτη του εμπειρία είναι ότι πρέπει να υπερασπιστεί το όνομά του, το σώμα του, την αντωνυμία του, την ίδια του την ύπαρξη.
❗️ Κλείνοντας, θα ήθελα να πω το εξής: σε μια εποχή όπου τα δικαιώματα παρουσιάζονται ως υπερβολή και η ισότητα ως απειλή, η εκπαίδευση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας γίνεται πράξη αντίστασης και οχι ρητορικής αντίστασης, πρακτικής, καθημερινής. Στο γραφείο, στη συνεδρία, στο σχολείο, στο νοσοκομείο, στην ομάδα, στην οικογένεια.
‼️ Το βιβλίο αυτό μας ζητά να σταθούμε με καθαρότητα. Όχι πάνω από τα τρανς πρόσωπα. Όχι αντί για αυτά. Δίπλα τους. Με σεβασμό στην εμπειρία τους, με εμπιστοσύνη στον αυτοπροσδιορισμό τους, με επίγνωση της δικής μας ευθύνης.
Γιατί η ψυχική υγεία δεν μπορεί να υπάρξει εκεί όπου η ταυτότητα του ανθρώπου τίθεται υπό επιτήρηση.
Και γιατί καμία θεραπεία δεν είναι θεραπεία, αν πρώτα δεν αναγνωρίζει το δικαίωμα του ανθρώπου να υπάρχει.

Η τοποθέτηση του Stavros Boufidis στην παρουσίαση του βιβλίου «ΦΥΛΑ ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕΙΣ» της Parvy Palmou

Καλησπέρα σας.
🔥 Σήμερα παρουσιάζουμε ένα εργαλείο επιστημονικό, θεραπευτικό, πολιτικό και βαθιά ηθικό. Ένα εγχειρίδιο που έρχεται να υπενθυμίσει κάτι που θα έπρεπε να είναι αυτονόητο, αλλά δυστυχώς δεν είναι: ότι η ψυχική υγεία δεν είναι προνόμιο. Είναι δικαίωμα.

🔥 Και για τα ΛΟΑΤΚΙ+ πρόσωπα, ιδίως για τα τρανς, μη δυαδικά και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα, αυτό το δικαίωμα τίθεται συνεχώς υπό αμφισβήτηση. Δεν είναι πάντα με κραυγές. Συχνά με ήρεμο τόνο και με επιστημονικοφανείς διατυπώσεις. Με ερωτήματα που μοιάζουν αθώα και με μια γλώσσα που δεν λέει ευθέως «δεν έχεις δικαίωμα να υπάρχεις», αλλά δημιουργεί συνθήκες όπου η ύπαρξη γίνεται όλο και δυσκολότερη.

🔥 Εδώ χρειάζεται να έχουμε ξεκάθαρη στάση. Τα εργαζόμενα πρόσωπα στον χώρο της ψυχικής υγείας έχουν συγκεκριμένη ευθύνη. Οφείλουν να εφαρμόζουν την αρχή της ίσης μεταχείρισης, ανεξάρτητα από φύλο, ταυτότητα φύλου, χαρακτηριστικά φύλου, σεξουαλικό προσανατολισμό, αναπηρία, καταγωγή, θρησκεία, ηλικία ή κοινωνική κατάσταση. Αυτό δεν είναι ζήτημα προσωπικής ευαισθησίας και δεν είναι θέμα καλής πρόθεσης. Είναι δεοντολογία και επιστημονική υποχρέωση. Είναι το όριο ανάμεσα στη φροντίδα και στην κακοποίηση.

🔥 Οι ψυχοθεραπείες, όποια σχολή κι αν υπηρετούν, έχουν έναν κοινό πυρήνα: την κίνηση, την πρόοδο, τη δυνατότητα του ανθρώπου να υπάρξει με όσο γίνεται μεγαλύτερη αλήθεια. Δεν μπορούν να γίνονται μηχανισμοί συμμόρφωσης και πειθάρχησης, δεν μπορούν να χρησιμοποιούνται για να επαναφέρουν το άτομο σε μια δήθεν «φυσική τάξη», όταν αυτή η τάξη δεν είναι τίποτε άλλο από κοινωνική προκατάληψη με βιολογικό λεξιλόγιο.
Η θεραπεία δεν υπάρχει για να μικραίνει τον άνθρωπο μέχρι να χωρέσει στον φόβο της κοινωνίας. Υπάρχει για να τον βοηθά να σταθεί, να αναπνεύσει, να αποκτήσει γλώσσα, σχέση, σώμα, συνέχεια. Υπάρχει για να μειώνει τη βία, όχι για να τη μεταφράζει σε τεχνική ορολογία.

🔥 Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε διεθνώς μια οργανωμένη επίθεση στα δικαιώματα των τρανς ανθρώπων. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, σε αρκετές πολιτείες, περιορίζεται ή απαγορεύεται η πρόσβαση ανήλικων τρανς προσώπων σε επιβεβαιωτική φροντίδα φύλου. Στην Ευρώπη βλέπουμε αντίστοιχες πιέσεις, με παραδείγματα από χώρες όπου τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα αντιμετωπίζονται ως απειλή για την κοινωνική τάξη. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, πρόσφατες θεσμικές και δικαστικές εξελίξεις έχουν δημιουργήσει μεγάλη ανασφάλεια στην τρανς κοινότητα. Τα τρανς πρόσωπα παρουσιάζονται ξανά και ξανά όχι ως άνθρωποι, αλλά ως «ιδεολογία». Ως κίνδυνος για την οικογένεια, για τα παιδιά, για τις γυναίκες, για την κοινωνική συνοχή.

‼️ Αυτός ο λόγος έχει συνέπειες. Δεν μένει στα τηλεοπτικά πάνελ. Δεν μένει στα σχόλια των κοινωνικών δικτύων. Μετατρέπεται σε νόμους. Μετατρέπεται σε αποκλεισμούς. Μετατρέπεται σε φόβο στο σχολείο, στην εργασία, στο ιατρείο, στην οικογένεια, στον δρόμο.

❓ Η πολιτική δεν είναι αφηρημένη έννοια. Αποκρυσταλλώνεται σε πολύ απλά ερωτήματα: Μπορεί ένα τρανς παιδί να πάει στο σχολείο χωρίς να φοβάται; Μπορεί ένας τρανς ενήλικας να εργαστεί χωρίς να εξηγεί διαρκώς την ύπαρξή του; Μπορεί ένα μη δυαδικό πρόσωπο να επισκεφθεί γιατρό χωρίς να παθολογικοποιηθεί; Μπορεί ένα φυλοδιαφορετικό άτομο να μιλήσει για τον εαυτό του χωρίς να του ζητηθεί πρώτα να αποδείξει ότι υπάρχει;

🔥 Εδώ μπαίνει η ευθύνη των επαγγελματιών ψυχικής υγείας. Γιατί ο πιο αποτελεσματικός τρόπος να κανονικοποιηθεί η άρνηση της τρανς ταυτότητας είναι να περάσει μέσα από τη γλώσσα της ψυχολογίας, της ψυχιατρικής, της ψυχοθεραπείας. Να εμφανιστεί ως «ανησυχία» ή ως «διερεύνηση», «προστασία». ή «θεραπευτική ουδετερότητα».

‼️ Αλλά η ουδετερότητα απέναντι στην ανισότητα δεν είναι ουδετερότητα. Είναι θέση.

🔥 Αυτό δεν σημαίνει ότι ο θεραπευτής δεν ακούει και δεν διερευνά και ότι δεν συνοδεύει το άτομο με προσοχή, σοβαρότητα και κλινική ευθύνη. Σημαίνει όμως ότι δεν αντιμετωπίζει την ταυτότητα φύλου ως σύμπτωμα που πρέπει να εξαφανιστεί και δεν ψάχνει πίσω από κάθε τρανς ταυτότητα ένα τραύμα που δήθεν την εξηγεί. Δεν προτείνει στην οικογένεια να πιέσει το άτομο να γίνει κάτι άλλο. Δεν μετατρέπει τη θεραπευτική σχέση σε χώρο αμφισβήτησης του αυτοπροσδιορισμού.

🔥 Σε αυτό το σημείο χρειάζεται ειδική αναφορά στο λεγόμενο Διερευνητικό Μοντέλο Φύλου, ή Gender Exploratory Therapy. Η λέξη «διερεύνηση» ακούγεται ήπια, σχεδόν αυτονόητη. Και πράγματι, η καλή ψυχοθεραπεία διερευνά το άγχος, τη ντροπή, την επιθυμία, τις σχέσεις, το τραύμα, την ιστορία του σώματος, τη σχέση με την οικογένεια και την κοινωνία. Όμως άλλο πράγμα είναι η κλινική διερεύνηση μέσα σε ένα ασφαλές, επιβεβαιωτικό πλαίσιο και άλλο πράγμα είναι ένα θεραπευτικό μοντέλο που ξεκινά από την καχυποψία απέναντι στην τρανς ταυτότητα.
Το Διερευνητικό Μοντέλο Φύλου δεν είναι επιβεβαιωτική φροντίδα φύλου. Δεν γίνεται επιβεβαιωτικό επειδή χρησιμοποιεί ήπιες λέξεις. Δεν γίνεται ουδέτερο επειδή λέει ότι «απλώς ρωτά». Όταν η διερεύνηση έχει ως σκοπό την καθυστέρηση, την αποθάρρυνση ή την αναίρεση του αυτοπροσδιορισμού, τότε δεν λειτουργεί ως φροντίδα. Λειτουργεί ως επιτήρηση.

❓ Το κρίσιμο ερώτημα είναι: ποιος είναι ο σκοπός της διερεύνησης; Να βοηθήσει το άτομο να καταλάβει τον εαυτό του με μεγαλύτερη ελευθερία; Ή να το οδηγήσει πίσω σε μια ταυτότητα που το περιβάλλον θεωρεί πιο αποδεκτή; Στην πρώτη περίπτωση μιλάμε για θεραπεία. Στη δεύτερη, μιλάμε για μια μορφή κανονικοποίησης που πλησιάζει επικίνδυνα τη λογική των θεραπειών μεταστροφής.

🔥 Το πρόβλημα δεν είναι να συζητήσουμε με ένα παιδί, έναν έφηβο ή έναν ενήλικα για το φύλο του. Το πρόβλημα είναι να θεωρήσουμε εξαρχής ότι η τρανς ταυτότητα είναι κάτι ύποπτο, κάτι που πρέπει να εξηγηθεί, κάτι που πρέπει να αναχθεί σε τραύμα, οικογενειακή δυσλειτουργία, κοινωνικό μιμητισμό ή ψυχοπαθολογία. Εκεί η θεραπεία παύει να ακούει. Αρχίζει να ανακρίνει.

🔥 Υπάρχει χώρος για επιστημονική συζήτηση και για προσεκτική αξιολόγηση, κλινική σκέψη, αναστοχασμό, εξατομικευμένη φροντίδα. Δεν υπάρχει όμως χώρος για διαπραγμάτευση της αξιοπρέπειας. Το φύλο είναι κάτι που βιώνεται. Δεν είναι ιδιοτροπία και δεν είναι μόδα, ούτε κοινωνικός μιμητισμός. Σίγουρα δεν είναι απειλή. Είναι μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Και όταν ένα τρανς ή φυλοδιαφορετικό πρόσωπο ζητά φροντίδα, δεν ζητά ειδικό προνόμιο, μας ζητά αυτό που θα έπρεπε να παρέχεται σε κάθε άνθρωπο: σεβασμό, ακρόαση, ασφάλεια, πρόσβαση, αναγνώριση.

🔥 Σε αυτό το σημείο, η επιστήμη έχει μια κρίσιμη ευθύνη: να μη γίνεται το άλλοθι της προκατάληψης. Η προκατάληψη σπάνια εμφανίζεται πια με το παλιό της πρόσωπο. Δεν λέει πάντα «μισώ». Συχνά λέει «ανησυχώ». Δεν λέει πάντα «αποκλείω». Συχνά λέει «προστατεύω». Δεν λέει πάντα «δεν σε αναγνωρίζω». Συχνά λέει «ας το διερευνήσουμε λίγο ακόμη», ενώ στην πραγματικότητα αναβάλλει επ’ αόριστον το δικαίωμα του ανθρώπου να υπάρξει.

🔥 Και εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή από εμάς, ιδίως από όσους εργαζόμαστε θεραπευτικά. Γιατί μπορούμε, χωρίς να το καταλάβουμε, να γίνουμε μέρος της βλάβης. Μπορούμε να αναπαράγουμε στίγμα μέσα από τη γλώσσα μας και μέσα από τα ερωτήματα που κάνουμε, από αυτά που θεωρούμε αυτονόητα, από την ανάγκη μας να εξηγήσουμε το φύλο του άλλου ανθρώπου πριν το σεβαστούμε.

🔥 Δεν είναι όλα προς ερμηνεία και δεν είναι κάθε ταυτότητα γρίφος για να λυθεί. Δεν είναι κάθε δήλωση αυτοπροσδιορισμού άμυνα, σύμπτωμα ή αποτέλεσμα τραύματος. Βέβαια, το τραύμα υπάρχει όπως και η βία, η απόρριψη υπάρχει. Αλλά πολύ συχνά το τραύμα δεν βρίσκεται στην τρανς ταυτότητα, βρίσκεται στην κοινωνική της τιμωρία.

❗️ Γι’ αυτό θεωρώ σημαντικό το βιβλίο που παρουσιάζουμε σήμερα. Γιατί δεν μένει σε μια αφηρημένη θεωρία αποδοχής. Προσφέρει γλώσσα, πλαίσιο, εργαλεία, βιωματικές ασκήσεις, θεραπευτική κατεύθυνση. Βασισμένο στις αρχές της Gestalt και του Focusing, έρχεται να καλύψει ένα πραγματικό κενό στην εκπαίδευση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας.

❗️ Η Gestalt μάς θυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν υπάρχει αποκομμένος από το πεδίο του. Δεν υπάρχει ένα άτομο μόνο του, σαν εργαστηριακό αντικείμενο, έξω από σχέσεις, εξουσίες, βλέμματα, αποκλεισμούς, γλώσσες. Το τρανς πρόσωπο δεν έρχεται στη θεραπεία μόνο με την προσωπική του ιστορία. Έρχεται και με την ιστορία του κοινωνικού βλέμματος πάνω του. Έρχεται με το βάρος του να έχει χρειαστεί να εξηγήσει ξανά και ξανά αυτό που οι άλλοι θεωρούν αδιανόητο.

❗️ Το Focusing, από την άλλη, μάς επαναφέρει στο σώμα ως τόπο εμπειρίας. Όχι στο σώμα ως αστυνομικό μητρώο. Όχι στο σώμα ως βιολογική μοίρα. Αλλά στο σώμα ως βιωμένο πεδίο, ως αίσθηση, ως αλήθεια που αναδύεται, ως λεπτή εσωτερική γνώση που χρειάζεται χώρο για να ακουστεί. Αυτό έχει τεράστια σημασία στην εργασία με τρανς, μη δυαδικά και φυλοδιαφορετικά πρόσωπα. Γιατί η θεραπεία δεν πρέπει να γίνεται ανάκριση της ταυτότητας. Πρέπει να γίνεται χώρος όπου το άτομο μπορεί να ακούσει τον εαυτό του χωρίς φόβο.

‼️ Το βιβλίο αυτό, λοιπόν, μας βοηθά να περάσουμε από την καλή πρόθεση στην επαρκή πρακτική. Από το «δεν έχω πρόβλημα με τα τρανς άτομα» στο «ξέρω πώς να μη γίνομαι μέρος του προβλήματος». Από τη γενική αποδοχή στην ειδική κλινική ευθύνη. Από το σύνθημα στη δεξιότητα.

🔥 Και αυτό είναι κρίσιμο. Γιατί η βλάβη δεν προκαλείται μόνο από τους ανοιχτά εχθρικούς. Προκαλείται και από τους ανεπαρκώς εκπαιδευμένους. Από εκείνους που νομίζουν ότι βοηθούν, ενώ αναπαράγουν στίγμα. Από εκείνους που μιλούν για «φροντίδα», αλλά αμφισβητούν τον πυρήνα της ύπαρξης του άλλου ανθρώπου. Από εκείνους που λένε «σε ακούω», αλλά στην πραγματικότητα ακούν μόνο τη δική τους θεωρία.

🔥 Η επιβεβαιωτική προσέγγιση δεν σημαίνει άκριτη προσέγγιση. Αυτό πρέπει να το λέμε καθαρά. Σημαίνει ότι ξεκινώ από τον σεβασμό και ότι δεν βάζω το άτομο στο εδώλιο. Σημαίνει ότι δεν χρησιμοποιώ την επιστήμη ως ασπίδα για την προκατάληψή μου και ότι αναγνωρίζω πως η θεραπευτική σχέση πρέπει πρώτα να είναι ασφαλής για να μπορέσει να είναι αληθινή.

🔥 Δεν υπάρχει θεραπεία χωρίς ασφάλεια και όταν ο άνθρωπος φοβάται ότι θα ακυρωθεί. Δεν υπάρχει θεραπεία όταν η πρώτη του εμπειρία είναι ότι πρέπει να υπερασπιστεί το όνομά του, το σώμα του, την αντωνυμία του, την ίδια του την ύπαρξη.

❗️ Κλείνοντας, θα ήθελα να πω το εξής: σε μια εποχή όπου τα δικαιώματα παρουσιάζονται ως υπερβολή και η ισότητα ως απειλή, η εκπαίδευση των επαγγελματιών ψυχικής υγείας γίνεται πράξη αντίστασης και οχι ρητορικής αντίστασης, πρακτικής, καθημερινής. Στο γραφείο, στη συνεδρία, στο σχολείο, στο νοσοκομείο, στην ομάδα, στην οικογένεια.

‼️ Το βιβλίο αυτό μας ζητά να σταθούμε με καθαρότητα. Όχι πάνω από τα τρανς πρόσωπα. Όχι αντί για αυτά. Δίπλα τους. Με σεβασμό στην εμπειρία τους, με εμπιστοσύνη στον αυτοπροσδιορισμό τους, με επίγνωση της δικής μας ευθύνης.
Γιατί η ψυχική υγεία δεν μπορεί να υπάρξει εκεί όπου η ταυτότητα του ανθρώπου τίθεται υπό επιτήρηση.
Και γιατί καμία θεραπεία δεν είναι θεραπεία, αν πρώτα δεν αναγνωρίζει το δικαίωμα του ανθρώπου να υπάρχει.