18/07/2026
https://www.facebook.com/share/p/18xvYFc4kv/
सायकलपासून अंतरिक्षयानापर्यंतचा भारताचा अद्भुत प्रवास
– वैद्य समीर मुकुंद परांजपे. आयुर्वेद वाचस्पती
आजचा दिवस प्रत्येक भारतीयासाठी अभिमानाचा दिवस आहे. भारताने स्वदेशी तंत्रज्ञानाच्या बळावर आणखी एक अंतरिक्ष मोहीम यशस्वी करून दाखवली आहे. अंतरिक्षात झेपावणारे ते यान केवळ धातू, यंत्रे आणि संगणक यांचा समूह नाही; ते कोट्यवधी भारतीयांच्या स्वप्नांचे, जिद्दीचे, चिकाटीचे आणि आत्मविश्वासाचे प्रतीक आहे.
आज जेव्हा आपण अत्याधुनिक रॉकेट आकाशाकडे झेपावताना पाहतो, तेव्हा नकळत मन भूतकाळात जाते. आपल्या देशातील पहिल्या पिढीतील शास्त्रज्ञांची आठवण होते. मर्यादित साधने, अपुरा निधी, तांत्रिक अडचणी आणि जगातील महासत्तांकडून होणारी उपेक्षा अशा अनेक आव्हानांमध्ये त्यांनी संशोधनाची मशाल पेटती ठेवली.
भारतीय अंतरिक्ष संशोधन संस्थेच्या सुरुवातीच्या काळातील छायाचित्रे पाहिली तर आजही अंगावर रोमांच उभे राहतात. रॉकेटचे भाग सायकलवरून नेले जात होते. काही उपकरणे बैलगाडीतून वाहून नेली जात होती. अत्याधुनिक प्रयोगशाळा नव्हत्या, भव्य इमारती नव्हत्या, परदेशी तंत्रज्ञानाची मदत नव्हती. होते ते फक्त राष्ट्रासाठी काहीतरी मोठे करण्याचे स्वप्न आणि ते पूर्ण करण्याची अढळ जिद्द.
त्या शास्त्रज्ञांना आजचे हे दृश्य पाहून किती आनंद झाला असता याची कल्पनाच करता येत नाही. ज्यांनी बी पेरले, त्याच वृक्षाची फळे आज संपूर्ण देश चाखत आहे.
मात्र खंत एका गोष्टीची वाटते. आपल्या देशातील मोठा वर्ग अशा ऐतिहासिक घटनांकडे केवळ एक बातमी म्हणून पाहतो. क्रिकेटचा सामना, चित्रपटाचे प्रमोशन किंवा सोशल मीडियावरील एखादा ट्रेंड यावर तासन्तास चर्चा करणारे आपण, देशाच्या वैज्ञानिक यशाबद्दल काही मिनिटेही बोलत नाही. ही गोष्ट चिंतेची आहे.
कारण विज्ञान ही केवळ प्रयोगशाळेतील गोष्ट नाही. विज्ञान म्हणजे राष्ट्राच्या प्रगतीचा पाया आहे. विज्ञान म्हणजे आत्मनिर्भरता. विज्ञान म्हणजे सुरक्षा. विज्ञान म्हणजे रोजगार. विज्ञान म्हणजे भविष्य.
आज भारत अंतरिक्ष क्षेत्रात जगातील अग्रगण्य राष्ट्रांमध्ये उभा आहे. चांद्रयान, मंगळयान, आदित्य मिशन आणि आता नव्या अंतरिक्ष मोहिमा या केवळ वैज्ञानिक उपलब्धी नाहीत; त्या भारताच्या आत्मविश्वासाच्या घोषणा आहेत.
आपल्या प्राचीन ऋषींनी ज्ञानाला सर्वोच्च स्थान दिले. “आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः” असे सांगणारी ही भूमी आहे. ज्ञान, संशोधन आणि सत्यशोधन हा आपल्या संस्कृतीचा मूलभूत स्वभाव आहे. त्यामुळे आधुनिक विज्ञान आणि भारतीय संस्कृती यांच्यात कोणताही विरोध नाही. उलट विज्ञानाची जिज्ञासा आणि अध्यात्माची प्रज्ञा यांचा सुंदर संगम भारताच्या परंपरेत दिसून येतो.
मला वाटते, शाळा आणि महाविद्यालयांनी अशा प्रत्येक वैज्ञानिक यशाचा उत्सव साजरा करायला हवा. विद्यार्थ्यांना आपल्या शास्त्रज्ञांच्या संघर्षाच्या कथा सांगायला हव्यात. त्यांच्या मनात वैज्ञानिक दृष्टिकोन, राष्ट्राभिमान आणि संशोधनाची प्रेरणा निर्माण व्हायला हवी. देशाचे भविष्य केवळ राजकारणी किंवा उद्योगपती घडवत नाहीत; ते संशोधक, शिक्षक, शास्त्रज्ञ आणि नवोन्मेषक देखील घडवतात.
आजच्या पिढीने एक प्रश्न स्वतःला विचारायला हवा – आपण या महान देशासाठी काय योगदान देत आहोत? प्रत्येक जण रॉकेट बनवू शकणार नाही. प्रत्येक जण अंतरिक्ष संशोधक होणार नाही. पण प्रत्येक जण आपल्या क्षेत्रात प्रामाणिकपणे काम करू शकतो. डॉक्टर उत्तम आरोग्य देऊ शकतो, शिक्षक उत्तम विद्यार्थी घडवू शकतो, शेतकरी अन्न निर्माण करू शकतो, उद्योजक रोजगार निर्माण करू शकतो. राष्ट्रनिर्मिती ही सामूहिक प्रक्रिया आहे.
आज अंतरिक्षात झेपावणारे हे स्वदेशी यान आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते—मर्यादा असल्या तरी स्वप्नांना मर्यादा नसतात. साधने कमी असली तरी इच्छाशक्ती मोठी असू शकते. आणि जे राष्ट्र आपल्या शास्त्रज्ञांचा सन्मान करते, संशोधनाला प्रोत्साहन देते आणि ज्ञानाला सर्वोच्च स्थान देते, त्या राष्ट्राला जगात कोणीही रोखू शकत नाही.
चला, आज या ऐतिहासिक यशाचा आनंद साजरा करूया. आपल्या शास्त्रज्ञांना मनापासून सलाम करूया. आपल्या मुलांना त्यांच्या संघर्षाच्या कथा सांगूया. आणि अभिमानाने म्हणूया—
हा माझा भारत आहे. सायकलवरून रॉकेटचे भाग वाहून नेणाऱ्या शास्त्रज्ञांचा भारत. आणि आज स्वबळावर अंतरिक्षात झेप घेणाऱ्या महासामर्थ्यवान भारताचा!
जय हिंद! 🇮🇳