21/08/2025
# मुलांमधील स्क्रीन टाइम आणि त्याचे दुष्परिणाम
डॉ. अजित भांदरगे, बालरोगतज्ज्ञ व नवजात शिशुरोगतज्ञ
कलावती सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटल जालना
आजच्या डिजिटल युगात टी.व्ही., मोबाईल, टॅब, कॉम्प्युटर यांसारख्या स्क्रीनपासून मुले दूर राहणे जवळजवळ अशक्य झाले आहे. शिक्षण, माहिती आणि मनोरंजनासाठी या साधनांचा उपयोग होतोच, पण त्याच वेळी मुलांमध्ये वाढता स्क्रीन टाइम हा एक गंभीर आरोग्यविषयक प्रश्न बनला आहे.
#स्क्रीनटाइम का महत्त्वाचा?
अमेरिकन अकॅडमी ऑफ पीडियाट्रिक्सच्या शिफारसीनुसार –
२ वर्षांखालील मुले: स्क्रीन वापर टाळावा (फक्त व्हिडिओ कॉल अपवाद).
२ ते ५ वर्षे: दररोज जास्तीत जास्त १ तास, तेही पालकांसोबत शैक्षणिक कार्यक्रम.
६ वर्षांवरील मुले: स्क्रीन टाइम झोप, अभ्यास, खेळ व सामाजिक संपर्क यांना बाधा आणणार नाही याची काळजी घ्यावी.
प्रत्यक्षात मात्र बरीच मुले दररोज ३–६ तासांहून अधिक वेळ स्क्रीनसमोर घालवतात.
#स्क्रीनटाइमचेदुष्परिणाम
#१. शारीरिक आरोग्यावर परिणाम
डोळ्यांचे आजार:सतत स्क्रीन वापरामुळे डोळ्यांचा ताण, कोरडेपणा आणि लहान वयातच नंबर वाढण्याची समस्या.
लठ्ठपणा:बसून स्क्रीन पाहण्याच्या सवयीमुळे शारीरिक हालचाल कमी होते व वजन वाढते.
झोपेचे विकार:मोबाईल-टॅबचा निळा प्रकाश (blue light) झोपेचे हार्मोन (मेलाटोनिन) कमी करतो, ज्यामुळे झोप उशिरा लागते व ती खोल लागत नाही.
#२. विकास व वर्तनावर परिणाम
भाषाविकास उशिरा होणे:लहान मुलं पालकांशी संवाद कमी करतात, त्यामुळे बोलण्याचा विकास उशिरा होतो.
एकाग्रतेचा अभाव:वेगवान व चमकदार कंटेंटमुळे लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता कमी होते, ADHD सारखी लक्षणे वाढतात.
चिडचिड व आक्रमकता:हिंसक वा अयोग्य कंटेंट पाहिल्याने वर्तन बिघडू शकते.
#३.मानसिक व सामाजिक दुष्परिणाम
आसक्ती व व्यसनाधीनता: स्क्रीन न मिळाल्यास चिडचिड, राग येणे अशी लक्षणे.
सामाजिक संपर्क कमी होणे: बाहेर खेळणे, मित्रमैत्रिणींसोबत वेळ घालवणे कमी होते.
सायबर धोके: मोठ्या मुलांना सायबरबुलीइंग, अयोग्य वेबसाईट्स किंवा धोकादायक संपर्काचा धोका.
#पालकांसाठीउपाय
1. मर्यादा ठरवा:स्क्रीन वापरासाठी ठराविक वेळ व नियम असावेत.
2. खेळ व व्यायामास प्रोत्साहन द्या.
3. घरात स्क्रीन-फ्री झोन ठेवा:जेवणाच्या वेळी, अभ्यासाच्या जागी व बेडरूममध्ये स्क्रीन नको.
4. पालकांनी आदर्श दाखवावा:स्वतःही मोबाईलचा अतिरेकी वापर टाळावा.
5. मुलांसोबत पाहा व चर्चा करा: शैक्षणिक कार्यक्रम एकत्र बघून त्यावर बोलणे.
6. झोपेपूर्वी किमान १ तास स्क्रीन टाळा.
#निष्कर्ष
आजच्या काळात स्क्रीन पूर्णपणे टाळणे शक्य नाही, परंतु त्याचा संतुलित वापर करणे गरजेचे आहे. पालकांनी ठराविक मर्यादा पाळल्या आणि मुलांना प्रत्यक्ष खेळ, संवाद व वाचनाची सवय लावली, तर स्क्रीन टाइम मुलांच्या आरोग्यास धोका न होता त्यांच्या विकासासाठी पूरक ठरू शकतो.
