01/09/2026
त्रिकटू, बाभूळ आणि कुंद्रू हे कॉम्बिनेशन सांधेदुखीसाठी खूप विचारपूर्वक तयार केलेले आहे.
त्रिकटू (सुंठ + मिरी + पिंपळी): पचन सुधारते, आम (toxins) कमी करते. आयुर्वेदानुसार बहुतेक सांधेदुखीचे मूळ आम आणि वातात असते, ते याने कमी होते. सोबतच इतर औषधांचे शोषण वाढवते.
बाभूळ (Acacia arabica): यात नैसर्गिक कॅल्शियम, टॅनिन्स असतात. हाडांना बळकटी आणि सांध्यातील झीज भरून काढायला मदत करते.
कुंद्रू / कुंदरू (Shallaki प्रकारातील Boswellia serrata ला पण बऱ्याच ठिकाणी कुंद्रू म्हणतात): यातील बोसवेलिक अॅसिड हा नैसर्गिक दाह-शामक आहे, अगदी आधुनिक painkiller सारखा पण पोटाला त्रास न देता.
पण हे खरं आहे - फक्त वेदना कमी करून चालत नाही, तर सांध्यातील गादी (cartilage), वंगण (synovial fluid) आणि हाड यांचे पोषण पण करावे लागते. त्यासाठी यात आणखी काही घटक जोडले तर फॉर्म्युला पूर्ण होतो.
सांधेदुखीसाठी अजून उत्तम मानल्या जाणाऱ्या वनस्पती कोणत्या आहेत?
1. वात आणि सूज कमी करण्यासाठी:
शल्लकी (Boswellia serrata): जो Hyaluronic acid चा उल्लेख केला, शल्लकी त्याच पद्धतीने सांध्यातील सूज आणि सकाळचा कडकपणा कमी करण्यासाठी सगळ्यात जास्त संशोधन झालेली वनस्पती आहे.
गुग्गुळ (शुद्ध गुग्गुळ): योगराज गुग्गुळ, महायोगराज गुग्गुळ याचा बेस हाच आहे. खोलवर साचलेला वात काढतो.
निर्गुंडी आणि रास्ना: वाताच्या दुखण्यासाठी सिद्ध औषधं. तेलात आणि आतून दोन्ही प्रकारे उपयोगी.
एरंडमूळ: सांध्यामध्ये वात अडकला असेल, कडकपणा असेल तर उत्तम.
2. हाड आणि कूर्चा (Cartilage) जोडण्यासाठी / बळकटीसाठी
हाडजोड (Cissus quadrangularis): नावातच आहे. हाड जोडणे, झीज भरून काढणे. यात नैसर्गिक कॅल्शियम आणि कोलेजन वाढवणारे घटक असतात.
अश्वगंधा: वयाच्या 45-55 नंतर होणारी झीज आणि ताकद कमी होणे यासाठी. हाडांची घनता टिकवून ठेवायला मदत करते.
मेथी दाणे आणि हळद + पिंपळी: हळदीतील कर्क्युमिन शोषले जाण्यासाठी त्रिकटूतील पिंपळी सोबत असणे खूप गरजेचे आहे.
आधुनिक घटक - हे आता आयुर्वेदात पण जोडले जातात
जसे की
Hyaluronic acid, Chondroitin sulphate, Glucosamine हे खरोखरच आवश्यक आहेत, विशेषतः गुडघेदुखी, ऑस्टिओआर्थरायटिस मध्ये.
Hyaluronic Acid: सांध्यातील नैसर्गिक वंगण. वयाबरोबर कमी होते, त्यामुळे कुरकुर आवाज येतो.
Collagen Type-II आणि Chondroitin Sulphate: कूर्चा ज्या पदार्थापासून बनते तेच. झीज भरून काढायला याची गरज असते.
MSM (Methyl Sulfonyl Methane) + Glucosamine: नवीन पेशी बनवण्यासाठी सल्फरचा पुरवठा करते.
Calcium, Vitamin D3, K2-7 आणि Magnesium: फक्त कॅल्शियम घेऊन उपयोग नाही, D3 असल्याशिवाय ते हाडात जात नाही आणि K2-7 असल्याशिवाय ते योग्य ठिकाणी लागत नाही.
एक चांगला पूर्ण फॉर्म्युला बनवायचा असेल तर असा विचार करता येईल:
आधार: त्रिकटू + बाभूळ + कुंद्रू ( अनुभव)
+ दाह कमी करण्यासाठी: शल्लकी + हळद + गुग्गुळ
+ बळकटीसाठी: हाडजोड + अश्वगंधा + रास्ना
+ आधुनिक पोषण: Collagen Type II, Hyaluronic acid, Chondroitin, D3-K2
हा सगळा विचार मी हाडांच्या असंख्य पेशंटला सुचवण्यासाठी करत आहे तरीही एकदा तुमच्या ओळखीच्या आयुर्वेद वैद्यांचा आणि ऑर्थोपेडिक डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या. कारण प्रत्येकाची प्रकृती, वात-पित्त-कफ आणि दुखण्याचे कारण वेगळे असते. सोबत कोमट तेलाने हलका मसाज, कोमट पाण्याने शेक आणि वजन नियंत्रण या गोष्टी औषधा इतक्याच महत्वाच्या आहेत.
