25/07/2026
वर्षायामको आगमनसँगै प्रकृतिको काखबाट एउटा यस्तो हरियो, काँडेदार तर निकै कलिलो र पोषणयुक्त उपहार मानव जातिले प्राप्त गर्छ, जसलाई नेपाली रैथाने भाषामा चट्टेल, चठेल, चटेला, झुसे करेला वा बन करेला भनिन्छ। संस्कृत साहित्य र आयुर्वेदमा यसलाई ‘कर्कोटकी’ को नामले पुकारिन्छ। तीते करेला जस्तो देखिने भए तापनि यो स्वादमा कत्ति पनि तितो हुँदैन। यसको मीठो र सुपाच्य स्वादले गर्दा नै यो सबैको प्रिय वन-सब्जी बन्न सफल भएको छ।
चट्टेल केवल एउटा स्वादिष्ट तरकारी मात्र होइन, यो त प्रकृतिले हाम्रो सुस्वास्थ्यका लागि तयार पारेको एउटा अनुपम ओषधि हो। आयुर्वेदले यसलाई संसारकै उत्कृष्ट र सबैभन्दा भरपर्दो तरकारीको श्रेणीमा राखेको छ।
आयुर्वेदको दृष्टिमा चट्टेल: किन हो यो सर्वश्रेष्ठ?
आयुर्वेदका महान् ग्रन्थहरूमा चट्टेललाई ‘शाक वर्ग’ (तरकारी समूह) भित्र अमृत समान मानिएको छ। यसलाई सर्वश्रेष्ठ श्रेणीमा राख्नुका आध्यात्मिक र वैज्ञानिक कारणहरू यस प्रकार छन्:
त्रिदोष सन्तुलन (वात, पित्त र कफ नासक): मानव शरीर यी तीन दोषको असन्तुलनले गर्दा नै बिरामी पर्छ। चट्टेल एउटा यस्तो दुर्लभ वनस्पति हो, जसको नियमित सेवनले शरीरका वात, पित्त र कफ तीनों दोषलाई प्राकृतिक रूपमा शान्त र सन्तुलित राख्छ।
कायाकल्प र रसायन गुण : आयुर्वेदमा ‘रसायन’ भन्नाले शरीरका कोशिकाहरूलाई पुनर्जीवन दिने र उमेरको गतिलाई ढिलो बनाउने तत्त्व बुझिन्छ। चट्टेलमा यो अद्भुत क्षमता हुन्छ, जसले शरीरलाई सधैँ ऊर्जावान् र तन्दुरुस्त राख्न मद्दत गर्छ।
प्रकृतिको ओज : यो जङ्गल वा प्राकृतिक वातावरणमा स्वतः उम्रिने र बढ्ने हुनाले यसमा रासायनिक मलको प्रदूषण हुँदैन। प्रकृतिको प्रत्यक्ष ऊर्जा सोसेर बढेकाले यसले मानव शरीरमा ओज र आन्तरिक बल बढाउँछ।
लघु र सुपाच्य: यो पचाउन निकै हल्का हुन्छ। कमजोर पाचन प्रणाली भएका वा बिरामी तङ्ग्रिँदै गरेका व्यक्तिहरूका लागि यो परम हितकारी भोजन हो।
कुन-कुन स्वास्थ्य समस्यामा यो रामबाण मानिन्छ?
आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र प्राचीन आयुर्वेद दुवैले चट्टेललाई विभिन्न रोगहरू विरुद्ध लड्ने भरपर्दो रक्षाकवच मानेका छन्:
मधुमेह नियन्त्रण: यसमा पाइने प्राकृतिक वनस्पति तत्त्वहरूले रगतमा चिनीको मात्रा लाई बढ्न दिँदैनन् र इन्सुलिनको कार्यक्षमतामा सुधार ल्याउँछन्।
कलेजोको सुरक्षा : एन्टिअक्सिडेन्टको भण्डार मानिने चट्टेलले कलेजोमा जमेका विषाक्त पदार्थहरू लाई बाहिर निकाली कलेजोलाई सफा र बलियो बनाउँछ।
पाचन र कब्जियतको अन्त्य: यसमा प्रशस्त मात्रामा पाइने फाइबर र पानीले आन्द्राको स्वास्थ्य सुधार्छ र पुरानो भन्दा पुरानो कब्जियतलाई जरैदेखि निको पार्छ।
उच्च रक्तचाप र मुटुको रक्षा: यसमा पाइने पोटासियमले रक्तसञ्चारलाई सुचारु बनाई उच्च रक्तचाप लाई नियन्त्रणमा राख्छ र मुटुको आयु बढाउँछ।
मोटोपन र तौल नियन्त्रण: यो न्यून क्यालोरी (प्रति १०० ग्राममा मात्र १७ क्यालोरी) भएको तरकारी हो। यसले पेटलाई चाँडै भर्नुका साथै अनावश्यक बोसो पगाल्न मद्दत गर्छ।
रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता : वर्षायाममा फैलने भाइरल ज्वरो, रुघाखोकी र सङ्क्रमणहरूबाट शरीरलाई जोगाउन यसमा पाइने भिटामिन-सी र एन्टिअक्सिडेन्टले अचूक काम गर्छन्।
एक आत्मीय सुझाव
चट्टेल बजारमा किन्दा जहिले पनि गाढा हरियो, कलिलो र नरम काँडा भएको मात्र रोज्नुहोला। भित्र बीउ रातो भइसकेको वा बुढो भएको चट्टेलको स्वाद र औषधिय गुण दुवै कम हुन्छ।
प्रकृतिले हाम्रो आँगनमा सित्तैमा पठाएको यो दिव्य ओषधिलाई चिनौँ, यसको आदर गरौँ र मौसमी रूपमा यसको सेवन गरी आफ्नो शरीरलाई सधैँ निरोगी, सुखी र ऊर्जावान् राखौँ।
