Smile vyasan mukti kendra

28/08/2026

राखीच्या धाग्यांनी जोडलेली माणुसकी…
काही सण केवळ दिनदर्शिकेवर येत नाहीत; ते माणसांच्या मनात उतरतात. आज स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्रात साजरे झालेले रक्षाबंधन असेच मनाला स्पर्शून जाणारे होते.
इनर व्हील क्लब निगडी प्राईडच्या महिला सदस्यांनी स्माईलमधील प्रत्येक रुग्णमित्राच्या आणि स्टाफच्या मनगटावर राखी बांधली. त्या राख्या केवळ रंगीत धागे नव्हत्या; त्या घरापासून दूर असलेल्या मनांना आपलेपणाची ऊब देणाऱ्या होत्या. काही क्षणांसाठी उपचाराच्या कठीण प्रवासात असलेले रुग्णमित्र आपल्या वेदना विसरले आणि डोळ्यांच्या कडेला आलेले अश्रूच त्यांच्या मनातील भावना सांगून गेले. कारण व्यसनमुक्तीच्या उपचारात औषधांइतकीच गरज असते ती माणुसकीच्या स्पर्शाची… आणि आज तो स्पर्श राखीच्या रूपाने मिळाला.
रक्षाबंधन म्हणजे फक्त भाऊ-बहिणीचे नाते नव्हे; संकटात एकमेकांच्या पाठीशी उभे राहण्याची, “तू एकटा नाहीस” ही जाणीव देण्याची सुंदर परंपरा आहे. आज स्माईलमध्ये या परंपरेचा अर्थ अधिक व्यापक झाला. रक्ताची नाती नसतानाही माणुसकीची नाती किती घट्ट विणली जाऊ शकतात, याचा सुंदर अनुभव सर्वांनी घेतला.
या प्रसंगी इनर व्हील क्लब निगडी प्राईडच्या अध्यक्षा सौ. दीपाली जाधव, सचिव ॲड. आरती जाधव, आर्या टिप्परचे संचालक श्री. दीपक फल्ले आणि स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्राचे संस्थापक व अध्यक्ष श्री. हर्षल पंडित उपस्थित होते. रक्षाबंधनाचे औचित्य साधून इनर व्हील क्लब निगडी प्राईडने संस्थेला १०० ब्लॅंकेट्स आणि १० खुर्च्या देणगीस्वरूपात दिल्या. तसेच श्री. संजय औरकर यांनी फ्रिज देऊन संस्थेच्या कार्याला मोलाची साथ दिली.
देणगीची किंमत वस्तूच्या किमतीत नसते; ती त्या मागच्या भावनेत असते. एखाद्या रुग्णाला उब मिळावी म्हणून दिलेले ब्लॅंकेट, एखाद्याला बसण्यासाठी दिलेली खुर्ची किंवा संस्थेच्या दैनंदिन गरजेसाठी दिलेला फ्रिज—या प्रत्येक वस्तूमागे “तुमचे काम महत्त्वाचे आहे, आम्ही तुमच्यासोबत आहोत” हा विश्वास असतो. या प्रेमळ सहकार्याबद्दल स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र सदैव ऋणी राहील.
यावेळी श्री. हर्षल पंडित यांनी स्माईलच्या कार्याची आणि या उपक्रमाची माहिती उपस्थितांना दिली, तर श्री. हर्षल जोशी यांनी कृतज्ञतापूर्वक आभार मानले. कार्यक्रमाच्या यशस्वितेसाठी स्माईलच्या सर्व स्टाफ आणि कार्यकर्त्यांनी मनापासून योगदान दिले.
आज मनगटावर बांधलेल्या राख्या कदाचित काही दिवसांनी जुन्या होतील; पण त्यांनी मनात बांधलेला आपलेपणाचा धागा सहज तुटणार नाही.
व्यसनमुक्तीचा प्रवास कठीण असतो; पण त्या प्रवासात कुणीतरी हात धरून “चल, तू करू शकतोस” असं म्हणालं, तर वाट थोडी सोपी होते. आज इनर व्हील क्लब निगडी प्राईडने तोच हात पुढे केला.
राखीच्या या नाजूक धाग्यांनी आज स्माईलमध्ये नाती जोडली नाहीत—माणसं जोडली.

27/08/2026

26/08/2026

समुपदेशन : व्यसनमुक्तीच्या उपचारातील मनाचा आधार
व्यसनमुक्ती म्हणजे केवळ दारू, तंबाखू किंवा अमली पदार्थ सोडणे नव्हे; तर व्यसनामागे दडलेले विचार, भावना, सवयी आणि जीवनशैली बदलण्याची प्रक्रिया आहे. शरीराला व्यसनापासून दूर ठेवण्यासाठी वैद्यकीय उपचार आवश्यक असतात; पण मनाला त्या बदलासाठी तयार करण्याचे काम समुपदेशन करते. म्हणूनच व्यसनमुक्तीच्या उपचारात समुपदेशनाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे.
व्यसनाधीन व्यक्ती अनेकदा आपल्या समस्येचा स्वीकार करत नाही. “मला काही झालेलं नाही”, “मी कधीही सोडू शकतो”, “माझं व्यसन माझ्या नियंत्रणात आहे” अशा विचारांमुळे उपचाराला सुरुवातच होत नाही. अशा वेळी समुपदेशक उपदेश करत नाही, दोष देत नाही; तो व्यक्तीला तिच्याच अनुभवांकडे प्रामाणिकपणे पाहायला शिकवतो. नकारातून स्वीकाराकडे आणि स्वीकारातून बदलाकडे नेणारा हा प्रवास समुपदेशनामुळे शक्य होतो.
व्यसनामागे अनेकदा ताण, राग, एकटेपणा, नैराश्य, अपयश, नात्यांतील संघर्ष किंवा चुकीची विचारसरणी असते. समुपदेशनाच्या माध्यमातून व्यक्ती या भावनांना ओळखायला आणि त्यांचा सामना व्यसनाशिवाय करायला शिकते. Craving आली तर काय करायचे, नकारात्मक विचारांवर कसे काम करायचे, रागावर नियंत्रण कसे ठेवायचे, नाती पुन्हा कशी उभी करायची—यासाठी समुपदेशक मार्गदर्शन करतो.
समुपदेशक हा न्यायाधीश नसतो; तो आरसा असतो. तो व्यक्तीला तिच्या चुका दाखवतो, पण त्या चुकांमध्येच तिचं संपूर्ण आयुष्य संपलेलं नाही, याची जाणीवही करून देतो. “मी बदलू शकतो” हा विश्वास जागा करणे, आत्मविश्वास वाढवणे आणि निरोगी जीवनाची दिशा देणे, हे समुपदेशनाचे मोठे योगदान आहे.
व्यसनमुक्ती केंद्रातील उपचार पूर्ण झाल्यानंतरही समुपदेशनाची गरज संपत नाही. बाहेरच्या जगात परतल्यानंतर ताणतणाव, जुने मित्र, जुन्या सवयी किंवा परिस्थिती पुन्हा व्यसनाकडे खेचू शकतात. त्यामुळे फॉलो-अप समुपदेशन पुनर्वसन टिकवून ठेवण्यासाठी महत्त्वाचे ठरते.
शेवटी एवढेच—औषध शरीराला सावरते; समुपदेशन मनाला उभं करते. आणि शरीर-मन दोन्ही सावरले, तरच व्यसनमुक्ती खऱ्या अर्थाने जीवनमुक्तीकडे जाते.
म्हणून व्यसनमुक्तीच्या उपचारात समुपदेशन हा केवळ एक भाग नाही;
तो उपचाराच्या यशाचा मनाशी जोडलेला अत्यंत महत्त्वाचा दुवा आहे.
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र
हसत खेळत व्यसनमुक्ती
संपर्क 081810 95959

25/08/2026

आधीच मर्कट… त्यात मद्य प्याला!
“आधीच मर्कट, त्यात मद्य प्याला!” ही म्हण ऐकली की डोळ्यांसमोर एक विलक्षण चित्र उभे राहते—एका माकडाच्या हातात मद्याचा प्याला! माकड आधीच चंचल, त्यात मद्याचा अंमल; मग त्याच्या उड्या कुठे आणि किती उंच जातील, याचा अंदाज बांधायलाही कल्पनाशक्तीला दारू चढावी लागेल! पण या म्हणीतला विनोद जितका गमतीदार आहे, तितकाच त्यात मानवी जीवनाचा गंभीर आरसाही दडलेला आहे. कारण व्यसनाधीन माणसाची अवस्था अनेकदा याच म्हणीसारखी होते—आधीच अस्थिर मन, त्यावर व्यसनाचा ताबा!
माकडाचे चंचलपण हा निसर्गाचा खेळ; पण माणसाचे चंचल मन ही त्याच्या आयुष्याची दिशा ठरवणारी शक्ती. राग आला की हातातला ग्लास शोधायचा, दुःख आले की बाटली उघडायची, आनंद झाला की “आज सेलिब्रेशन आहे” म्हणायचे, मित्र भेटले की “फक्त एक पेग” म्हणायचे आणि कंटाळा आला की “मन हलकं करायला” दारू प्यायची—माणूस कारणं शोधत राहतो आणि व्यसन त्याला निमित्तं पुरवत राहतं. सुरुवातीला माणूस दारू पितो; नंतर दारू माणसाला प्यायला लागते. आणि हा फरक लक्षात येईपर्यंत आयुष्याचा प्याला बराचसा रिकामा झालेला असतो.
दारू प्यायल्यावर माणूस स्वतःला मोठा तत्त्वज्ञ समजू लागतो. कालपर्यंत दोन वाक्यांत बोलणारा गृहस्थ रात्री बारमध्ये बसून जगातील सर्व प्रश्नांची उत्तरं शोधतो. देशाची अर्थव्यवस्था, क्रिकेटचा पराभव, शेजाऱ्याचा संसार, बायकोचे माहेर, मुलाचे शिक्षण—सगळ्या समस्यांवर त्याच्याकडे रामबाण उपाय असतो. फक्त दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्याला काल रात्री नेमकं काय बोललं होतं, हे आठवत नसतं!
दारूचा आणखी एक मोठा गुण म्हणजे ती माणसाला त्याच्या क्षमतेपेक्षा त्याच्या गैरसमजांची जाणीव करून देते. एखादा गृहस्थ दोन पेगनंतर आरशात स्वतःकडे पाहतो आणि त्याला स्वतःमध्ये अमिताभ बच्चन, सचिन तेंडुलकर आणि ए. आर. रहमान तिघेही दिसतात. तिसऱ्या पेगनंतर तो स्वतःला घरचा अर्थमंत्री समजतो आणि चौथ्यानंतर कुटुंबातील सर्व निर्णय “तातडीने” घेण्याच्या स्थितीत येतो. दुसऱ्या दिवशी मात्र डोके दुखत असताना पत्नीचा एकच प्रश्न त्याला भानावर आणतो—“काल रात्री तुम्ही फ्रीज का उघडा ठेवला होता?”
हा विनोद वाटतो; पण व्यसनाची शोकांतिका इथूनच सुरू होते. कारण व्यसन माणसाच्या विवेकावर हळूहळू पडदा टाकते. निर्णयक्षमता कमी होते, भावनांवर नियंत्रण राहत नाही, राग वाढतो, संशय वाढतो, नात्यांमध्ये तणाव निर्माण होतो. “मी कोणाला काय त्रास देतो?” असं म्हणणारा व्यसनी नकळत संपूर्ण घराला त्याच्या व्यसनाच्या सावलीत जगायला लावतो. त्याचा एक ग्लास कधी पत्नीच्या डोळ्यात अश्रू बनतो, मुलाच्या मनात भीती बनतो, आईच्या प्रार्थनेत वेदना बनतो आणि वडिलांच्या चेहऱ्यावर लाज बनतो—हे त्याला कळतही नाही.
म्हणून “आधीच मर्कट, त्यात मद्य प्याला” ही म्हण केवळ दारू प्यायलेल्या माणसाच्या हास्यास्पद अवस्थेचे वर्णन नाही; ती माणसाच्या अनियंत्रित मनाला दिलेला इशारा आहे. मनात राग, दुःख, न्यूनगंड, एकटेपणा, अपयशाची बोच किंवा चुकीच्या संगतीची ओढ असेल आणि त्यावर व्यसनाचा मुलामा चढला, तर परिस्थिती अधिकच बिघडते. जखमेवर औषध लावण्याऐवजी जखम झाकण्यासाठी रंग लावल्यासारखे हे असते. वरून चेहरा हसरा; आतून वेदना मात्र तशाच.
व्यसनाधीन व्यक्तीला अनेकदा वाटतं—“माझ्यावर नियंत्रण आहे. मला हवं तेव्हा मी सोडू शकतो.” हा “मी”च व्यसनाचा सर्वात मोठा साथीदार असतो. कारण व्यसन सोडण्यापूर्वी माणसाला स्वतःच्या असहायतेची जाणीव व्हावी लागते. “मला काहीच झालेलं नाही” या नकारातून “हो, माझ्या आयुष्यात समस्या निर्माण झाली आहे” या स्वीकारापर्यंतचा प्रवास म्हणजेच व्यसनमुक्तीची पहिली पायरी.
माकडाला मद्य प्यायला दिलं तर त्याच्या उड्या वाढतील; पण माणसाला मद्य दिलं तर त्याच्या चुका वाढू शकतात. फरक इतकाच की माकडाला दुसऱ्या दिवशी पश्चात्ताप नसतो; माणसाला असतो. आणि म्हणूनच माणसाकडे एक अमूल्य संधी आहे—थांबण्याची, स्वतःकडे पाहण्याची आणि पुन्हा उभं राहण्याची.
व्यसनमुक्ती म्हणजे फक्त बाटलीपासून दूर जाणे नव्हे. ती स्वतःशी पुन्हा मैत्री करण्याची प्रक्रिया आहे. रागाला समजून घेणे, दुःखाला सामोरे जाणे, चुकीच्या सवयी बदलणे, नात्यांना पुन्हा जोडणे, आरोग्याची काळजी घेणे आणि आयुष्याला नव्याने अर्थ देणे—ही खरी व्यसनमुक्ती. कारण बाटली खाली ठेवणे सोपे असू शकते; पण त्या बाटलीत आपण का पाहत होतो, हे समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
शेवटी, या म्हणीचा थोडा वेगळा अर्थ आपण घेऊया. “मर्कट” म्हणजे चंचल मन आणि “मद्य” म्हणजे व्यसन. मन आधीच अस्थिर असेल, तर व्यसन त्याला आणखी अस्थिर करते. म्हणून प्याला हातात घेण्याआधी मनात एक प्रश्न नक्की घ्या—“हा प्याला मी उचलतोय की उद्या हा प्याला मला उचलणार आहे?”
कारण सुरुवातीला हातात असलेला प्याला शेवटी हातकडी बनू शकतो.
आणि म्हणूनच—
आधीच चंचल मन… त्यात व्यसनाचा प्याला नको!
प्याला खाली ठेवा; आयुष्य पुन्हा हातात घ्या.
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र
हसत खेळत व्यसनमुक्ती
संपर्क 081810 95959

22/08/2026

व्यसनापासून मुक्तीकडे… अर्थपूर्ण जीवनाकडे
व्यसन माणसाला फक्त एखाद्या पदार्थाच्या आहारी नेत नाही; ते हळूहळू त्याच्या स्वप्नांवर, नात्यांवर, आरोग्यावर, आत्मविश्वासावर आणि जगण्याच्या अर्थावर आक्रमण करते. म्हणूनच व्यसनमुक्ती म्हणजे केवळ व्यसन सोडणे नव्हे. ती म्हणजे हरवलेला माणूस पुन्हा स्वतःला शोधण्याची, तुटलेली नाती पुन्हा जोडण्याची आणि आयुष्याला नव्याने अर्थ देण्याची प्रक्रिया.
जागतिक आरोग्य संघटना देखील व्यसनावरील उपचार हे वैज्ञानिक, पुराव्यावर आधारित, सर्वांगीण आणि व्यक्तिकेंद्रित असण्यावर भर देतात. उपचाराचा केंद्रबिंदू केवळ व्यसन नसून संपूर्ण व्यक्ती आणि तिचे शारीरिक, मानसिक व सामाजिक आयुष्य असावे, हीच आधुनिक व्यसनमुक्तीची दिशा आहे.
याच विचारातून स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र आपल्या कार्याची दिशा ठरवते.
ध्येय — उपचारापलीकडे, परिवर्तनाकडे
स्माईलचे ध्येय केवळ एखाद्या व्यक्तीला व्यसनापासून दूर करणे नाही; तर तिला पुन्हा स्वतःच्या आयुष्याचा शिल्पकार बनवणे आहे.
“व्यसनावर मात करण्यासाठी, नातेसंबंध नव्याने उभारण्यासाठी, आरोग्यदायी जीवनशैली अंगीकारण्यासाठी आणि सन्मान, आत्मविश्वास व उद्देशासह समाजात परतण्यासाठी व्यक्तींना सक्षम करणारा सहानुभूतीपूर्ण, वैज्ञानिक आणि सर्वांगीण उपचार पुरवणे.”
कारण व्यसनमुक्तीची खरी सुरुवात ‘दारू किंवा अमली पदार्थ सोडण्यापासून’ होत असली, तरी तिची खरी पूर्णता स्वतःला पुन्हा मिळवण्यात असते.
कदाचित म्हणूनच एखादा व्यसनाधीन व्यक्ती जेव्हा प्रथम स्माईलमध्ये येतो, तेव्हा त्याच्यासोबत केवळ त्याचे व्यसन येत नसते; त्याच्यासोबत येतात—तुटलेली नाती, अपराधगंड, भीती, अपयशाच्या आठवणी, हरवलेला आत्मविश्वास आणि “मी पुन्हा उभा राहू शकतो का?” हा अस्वस्थ करणारा प्रश्न.
स्माईल त्या प्रश्नाला दोष देऊन उत्तर देत नाही; विश्वास देऊन उत्तर देते.
येथे उपचार म्हणजे केवळ औषधोपचार किंवा समुपदेशनाची प्रक्रिया नाही. व्यक्तीच्या गरजेनुसार वैद्यकीय काळजी, मानसशास्त्रीय हस्तक्षेप, समुपदेशन, जीवनशैलीतील बदल, आत्मजागरूकता, नातेसंबंधांची पुनर्बांधणी आणि सामाजिक पुनर्स्थापना—या सगळ्यांना एकत्र घेऊन पुढे जाणारा प्रवास आहे. अशा सर्वांगीण दृष्टिकोनामुळे उपचार व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनाशी जोडला जातो.
दूरदृष्टी — एका व्यक्तीपासून व्यसनमुक्त समाजाकडे
एका व्यक्तीचे व्यसन हे फक्त त्या व्यक्तीचे दुःख नसते.
एक व्यक्ती व्यसनात अडकते तेव्हा त्याच्या घरातील आईची झोप हरवते, वडिलांचा आधार डळमळतो, पत्नीच्या डोळ्यांतील विश्वास कमी होतो, मुलांच्या मनात प्रश्न निर्माण होतात आणि संपूर्ण कुटुंब एका अदृश्य वेदनेतून जात असते.
म्हणूनच एका व्यक्तीची व्यसनमुक्ती म्हणजे अनेक आयुष्यांना मिळालेली नवी संधी.
स्माईलची दूरदृष्टी याच व्यापक जाणिवेतून जन्माला आली आहे—
“असा व्यसनमुक्त समाज घडवणे जिथे व्यसनामुळे प्रभावित झालेल्या प्रत्येक व्यक्तीला दर्जेदार उपचार, अर्थपूर्ण पुनर्वसन आणि आरोग्यदायी, सन्मानपूर्ण व समाधानकारक जीवन जगण्याची संधी मिळेल.”
ही केवळ संस्थेची दूरदृष्टी नाही; हा एक सामाजिक संकल्प आहे.
कारण व्यसनमुक्तीच्या प्रवासाचा शेवट उपचारकेंद्राच्या दारात होत नाही. व्यक्ती पुन्हा कुटुंबात, कामात आणि समाजात आत्मविश्वासाने उभी राहते, तेव्हाच पुनर्वसनाला खरी अर्थपूर्णता प्राप्त होते. दीर्घकालीन पुनर्वसन आणि सातत्यपूर्ण समुदायाधारित आधार हा पुनर्प्राप्तीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.
मुक्ती | पुनर्वसन | मुख्य प्रवाहात पुनरागमन
स्माईलचे घोषवाक्य तीन शब्दांत संपूर्ण प्रवास सांगते—
मुक्ती. पुनर्वसन. मुख्य प्रवाहात पुनरागमन.
मुक्ती म्हणजे व्यसनाच्या बेड्या तोडणे.
पुनर्वसन म्हणजे शरीरासोबत मन, विचार, वर्तन, नाती आणि जीवनशैली यांची पुन्हा उभारणी करणे.
आणि मुख्य प्रवाहात पुनरागमन म्हणजे “मी व्यसनाधीन होतो” या भूतकाळाच्या सावलीत न जगता, “मी आज काय होऊ शकतो?” या प्रश्नासोबत नव्याने उभे राहणे.
कारण प्रत्येक व्यक्तीच्या आत एक शक्यता जिवंत असते. व्यसन तिच्यावर कितीही थर चढवो; योग्य उपचार, योग्य मार्गदर्शन, सातत्य आणि आधार मिळाला तर ती शक्यता पुन्हा उजळू शकते.
आणि म्हणूनच—
“व्यसनापासून मुक्तीकडे, मुक्तीपासून अर्थपूर्ण जीवनाकडे.”
ही केवळ सुंदर ओळ नाही; हा स्माईलचा उपचारविषयक दृष्टिकोन आणि जीवनाकडे पाहण्याचा विश्वास आहे.
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्रासाठी प्रत्येक रुग्ण हा केवळ ‘एक केस’ नाही. तो एक माणूस आहे—स्वप्ने असलेला, भावना असलेला, नाती असलेला आणि पुन्हा उभे राहण्याची क्षमता असलेला.
इथे उद्दिष्ट फक्त एवढे नसते की एखाद्याच्या हातातला व्यसनाचा ग्लास खाली पडावा; उद्दिष्ट असे असते की त्याच हातात पुन्हा कुटुंबाचा हात यावा, कामाची जबाबदारी यावी, स्वप्नांची दिशा यावी आणि आयुष्याचा अर्थ यावा.
व्यसनमुक्ती म्हणजे अंधारातून बाहेर येणे.
पुनर्वसन म्हणजे प्रकाशात चालायला शिकणे.
आणि मुख्य प्रवाहात पुनरागमन म्हणजे त्या प्रकाशात स्वतःची नवी ओळख निर्माण करणे.
उर्से, मावळच्या निसर्गरम्य वातावरणात कार्यरत स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र याच विश्वासाला आपल्या कार्यातून आकार देण्याचा प्रयत्न करते—व्यसनापासून मुक्ती, जीवनाची पुनर्बांधणी आणि सन्मानाने समाजात पुनरागमन.
कारण प्रत्येक हरवलेल्या आयुष्याला एक नवी सुरुवात मिळू शकते.
कधी कधी त्यासाठी फक्त एक संधी, एक आधार, एक विश्वास आणि योग्य दिशेने टाकलेले पहिले पाऊल आवश्यक असते.
ते पहिले पाऊल व्यसनमुक्तीकडे असू द्या.
आणि पुढचा प्रत्येक पाऊल अर्थपूर्ण जीवनाकडे.
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र
हसत खेळत व्यसनमुक्ती
संपर्क 081810 95959

15/08/2026

हसत खेळत व्यसनमुक्ती

बऱ्याच लोकांना हा प्रश्न पडलेला असतो कि व्यसनमुक्ती केंद्र कशी असतात. स्माईल मध्ये आल्यावर इथे व्यसनमुक्ती केंद्रातील नियमांबरोबर वेगवेगळ्या कला जोपसण्याचे, वेगवेगळे सण उत्साहात साजरे करण्याचे अनोखे प्रकार वापरले जातात. स्माईल हे व्यसनमुक्ती केंद्र नसून संस्कार घडवण्याचे एक सांस्कृतिक केंद्र आहे, येथे रुग्ण मित्रांसाठी कायमच वेगवेगळ्या स्पर्धा, मनोरंजन पर कार्यक्रम घेण्यात येतात.
आज 15 ऑगस्ट निम्मित त्याचाच एक भाग म्हणून आमचे हितचिंतक श्री आपटस्तंभ यांनी त्यांच्या team सह गाण्यांचा कार्यक्रम सादर केला. सर्व श्रोते मित्रांनी उत्तम प्रतिसाद या गाण्यांना दिला.
माझा कायम या गोष्टींवर विश्वास असतो कि अश्या कार्यक्रमांमध्ये गुंतून राहिल्यावर आमच्या रुग्णमित्रांच्या मनात त्या वेळेत कधीही negative विचार येत नाहीत, सर्व मित्र शरीर आणि मनाने एकत्र येतात, आणि याच गोष्टींचा फायदा त्यांच्याशी व्यसनमुक्ती साठी होतं असतो.
अश्याच वेगवेगळ्या गोष्टी वापरून स्माईल मधील व्यसनमुक्ती हसत खेळत शक्य केली जाते.

अश्याच हसत खेळत व्यसनमुक्ती साठी आजच संपर्क करा
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र, उर्से, तालुका मावळ, जिल्हा पुणे
संपर्क :- 081810 95959

15/08/2026

80 वा स्वातंत्र्यदिन स्माईल मध्ये मोठ्या उत्साहाने साजरा करण्यात आला.
त्याच बरोबर नशा मुक्त भारत अभियाना अंतर्गत अंमली पदार्थानविरोधातील प्रतिज्ञा म्हणण्यात आली.

15/08/2026

स्वातंत्र्याची ८० वर्षे आणि व्यसनाच्या गुलामगिरीत अडकत चाललेली तरुणाई
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताच्या आकाशात स्वातंत्र्याचा सूर्य उगवला. शतकानुशतके परकीय सत्तेच्या जोखडात अडकलेल्या देशाने मोकळा श्वास घेतला. लाखो स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागातून, असंख्य बलिदानांतून आणि मातृभूमीसाठी सर्वस्व अर्पण करणाऱ्या क्रांतिकारकांच्या रक्तातून हे स्वातंत्र्य आपल्याला मिळाले. आज स्वातंत्र्याला ऐंशी वर्षे पूर्ण होत असताना आपण महासत्ता होण्याची स्वप्ने पाहत आहोत; विज्ञान, तंत्रज्ञान, अर्थव्यवस्था, शिक्षण आणि अंतराळ संशोधनात भारत नवे क्षितिज गाठत आहे. जगाच्या नकाशावर भारताची ओळख अधिक सामर्थ्यवान होत आहे. पण या उजेडाच्या उत्सवात एक काळी सावलीही आपल्याला दिसली पाहिजे.
ती सावली आहे—व्यसनाच्या गुलामगिरीत अडकत चाललेली आपली तरुणाई.
हा विरोधाभास अस्वस्थ करणारा आहे. एकीकडे देश स्वातंत्र्याची ऐंशी वर्षे साजरी करतो आहे आणि दुसरीकडे देशाचे भविष्य असलेली तरुण पिढी स्वतःच्या इच्छांवर, सवयींवर आणि व्यसनांवर नियंत्रण गमावत चालली आहे. परकीय गुलामगिरीतून आपण मुक्त झालो; पण स्वतःच्या मनाची गुलामगिरी अजूनही संपलेली नाही.
स्वातंत्र्य म्हणजे फक्त परकीय सत्तेपासून मुक्त होणे नव्हे. स्वातंत्र्य म्हणजे स्वतःच्या निर्णयांवर स्वतःचे स्वामित्व असणे. आपल्या विवेकाने जगणे, योग्य-अयोग्य यातील फरक ओळखणे आणि क्षणिक मोहापेक्षा आयुष्याच्या मूल्यांना प्राधान्य देणे. या अर्थाने पाहिले, तर व्यसनाधीन माणूस बाहेरून स्वतंत्र दिसत असला तरी आतून तो गुलामच असतो.
तरुणाई ही कोणत्याही राष्ट्राची सर्वांत मोठी शक्ती असते. तरुणांच्या डोळ्यांत स्वप्ने असतात, हातांत ऊर्जा असते, मनात धाडस असते आणि काहीतरी करून दाखवण्याची जिद्द असते. याच वयात शरीर, बुद्धी, व्यक्तिमत्त्व आणि मूल्यांची घडण होत असते. म्हणूनच या वयात व्यसनाची लागण होणे ही केवळ एका व्यक्तीची हानी नसते; ती समाजाच्या भवितव्यावर झालेली गुंतवणूक नष्ट करणारी प्रक्रिया असते.
आपण स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाच्या कथा मुलांना सांगतो. भगतसिंग, राजगुरू, सुखदेव, सावरकर, गांधी, सुभाषचंद्र बोस आणि असंख्य ज्ञात-अज्ञात वीरांनी देशासाठी आयुष्य पणाला लावले, हे आपण अभिमानाने सांगतो. पण आज प्रश्न असा आहे—त्या स्वातंत्र्याची किंमत समजून घेणारी तरुणाई आपण घडवतो आहोत का?
देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी एका पिढीने आपली तारुण्ये तुरुंगात घालवली; आणि आज काही तरुण आपली तारुण्ये नशेच्या धुरात हरवत आहेत.
किती मोठा विरोधाभास आहे हा!
ज्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी फासाचा दोर स्वीकारला, त्यांच्या देशातील काही तरुण आज स्वतःच्या इच्छांच्या कैदेत अडकत आहेत.
याचा अर्थ असा नाही की आजची संपूर्ण तरुणाई व्यसनाधीन आहे. अजिबात नाही. देशात लाखो तरुण शिक्षण घेत आहेत, संशोधन करत आहेत, उद्योग उभारत आहेत, खेळात यश मिळवत आहेत, सैन्यात दाखल होत आहेत, समाजसेवा करत आहेत आणि भारताचे नाव जगभर उज्ज्वल करत आहेत. पण व्यसनाचा वाढता धोका दुर्लक्षित करण्याइतका किरकोळ नाही.
आणखी एक कटू सत्य आपण स्वीकारले पाहिजे—व्यसन वाढण्यामागे फक्त तरुण जबाबदार नाहीत.
कुटुंबाची भूमिका आहे. मित्रांची भूमिका आहे. शाळा-महाविद्यालयांची भूमिका आहे. समाजाची भूमिका आहे. प्रशासनाची भूमिका आहे. माध्यमांची भूमिका आहे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आपल्या सामाजिक संस्कृतीचीही भूमिका आहे.
दारूला प्रतिष्ठेचे प्रतीक मानणारी भाषा, धूम्रपानाला “स्टाईल” समजणारी मानसिकता, नशेला पुरुषार्थाशी जोडणारे विनोद, व्यसनाचे ग्लॅमर दाखवणारे चित्रण आणि “सगळेच करतात” म्हणून धोकादायक सवयींचे सामान्यीकरण—या सगळ्याला आपण प्रश्न विचारला पाहिजे.
आज स्वातंत्र्याच्या ऐंशी वर्षांच्या निमित्ताने आपण तिरंगा हातात घेऊ, राष्ट्रगीत गाऊ, देशभक्तीच्या घोषणा देऊ. पण त्या क्षणी एक प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे
“मी खरोखर स्वतंत्र आहे का?”
माझ्या रागावर माझे नियंत्रण आहे का?
माझ्या इच्छांवर माझा ताबा आहे का?
माझ्या सवयी माझ्या नियंत्रणात आहेत का?
मी ‘नाही’ म्हणू शकतो का?
क्षणिक आनंदासाठी मी माझे आरोग्य, कुटुंब, पैसा, प्रतिष्ठा आणि भविष्य पणाला लावत नाही ना?
जर एखाद्या पदार्थाशिवाय आपण शांत राहू शकत नसलो, त्याच्याशिवाय आनंदी राहू शकत नसलो, त्याच्याशिवाय दिवसाची कल्पनाच करू शकत नसलो—तर आपल्या हातात स्वातंत्र्याचा ध्वज असला तरी मनाच्या आत कुठेतरी गुलामीची बेडी असते.
आणि म्हणूनच आजच्या स्वातंत्र्यदिनाची खरी गरज केवळ “भारत माता की जय” म्हणण्याची नाही; तर “माझ्या आयुष्याचा ताबा मी स्वतःकडे ठेवीन” अशी प्रतिज्ञा करण्याची आहे.
आपण देशाला परकीय गुलामगिरीतून मुक्त केले. आता पुढची लढाई आपल्या घरांच्या उंबरठ्यावर आहे—व्यसनाविरुद्ध, अज्ञानाविरुद्ध, चुकीच्या संगतीविरुद्ध, मानसिक दुर्बलतेविरुद्ध आणि तरुणाईला आकर्षित करणाऱ्या नशेच्या संस्कृतीविरुद्ध.
कारण राष्ट्राची सीमा शत्रूपासून सुरक्षित ठेवणारे सैनिक सीमेवर उभे असतात; पण राष्ट्राचे भविष्य सुरक्षित ठेवण्याची जबाबदारी समाजाच्या प्रत्येक घटकाची असते.
आजचा तरुण केवळ उद्याचा नागरिक नाही. तो आजच भारताची दिशा ठरवत आहे.
म्हणून व्यसनाधीन तरुणाकडे शेवट म्हणून पाहू नका; त्याच्याकडे एका अपूर्ण सुरुवातीसारखे पाहा.
त्याला शिक्षा करण्यापेक्षा जागे करा.
त्याला हिणवण्यापेक्षा समजून घ्या.
त्याच्या चुकीचे समर्थन करू नका; पण त्याला सुधारण्याची संधी नक्की द्या.
कारण ज्याच्या हातात आज नशेची बाटली आहे, त्याच हातात उद्या देशाचा ध्वजही असू शकतो.
ज्याच्या डोळ्यांत आज नशेची धुंदी आहे, त्याच डोळ्यांत उद्या भारताचे स्वप्नही असू शकते.
फक्त त्याला त्या अंधारातून प्रकाशाकडे नेण्याची तयारी आपल्या समाजाने दाखवली पाहिजे.
भारताला स्वातंत्र्य मिळून ऐंशी वर्षे झाली. आता या स्वातंत्र्याला खरी अर्थपूर्णता देण्याची वेळ आली आहे.
परकीय सत्तेपासून मुक्त झालेला भारत जर स्वतःच्या तरुणाईला व्यसनाच्या गुलामगिरीत हरवू देत असेल, तर आपला विकास अपुरा आहे.
खरे स्वातंत्र्य तेव्हा असेल, जेव्हा देशातील तरुण स्वतःच्या भविष्याचा मालक असेल.
खरे स्वातंत्र्य तेव्हा असेल, जेव्हा “एकदा करून बघ” या दबावापेक्षा “माझे आयुष्य मला घडवायचे आहे” हा आवाज मोठा असेल.
खरे स्वातंत्र्य तेव्हा असेल, जेव्हा नशेच्या जाहिरातींपेक्षा स्वप्नांची भाषा तरुणांच्या मनावर राज्य करेल.
आणि खरे स्वातंत्र्य तेव्हा असेल, जेव्हा भारताची तरुणाई म्हणेल—
“मला नशेची नाही, माझ्या स्वप्नांची सवय हवी आहे.”
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र
हसत खेळत व्यसनमुक्ती
संपर्क 081810 95959

12/08/2026

नकाराच्या भिंतीपलीकडे…
“मला काहीच झालेलं नाही… मी केव्हाही दारू सोडू शकतो.”
“मी बाकीच्यांसारखाच घेतो; माझं काही बिघडलं नाही.”
“माझ्यावर ताण आहे म्हणून घेतो.”
“दारूमुळे नाही, घरच्या परिस्थितीमुळे माझी अवस्था अशी झाली आहे.”
व्यसनाधीन व्यक्तीच्या तोंडून अशी वाक्ये आपण अनेकदा ऐकतो. बाहेरून पाहताना ही वाक्ये हट्टीपणाची, खोटेपणाची किंवा स्वतःची बाजू वाचवण्याची वाटतात. पण व्यसनाच्या मानसशास्त्रात यामागे एक महत्त्वाची मानसिक प्रक्रिया असते—Denial अर्थात नकार.
नकार म्हणजे वास्तव समोर असूनही ते पूर्णपणे किंवा अंशतः स्वीकारण्यास मनाची असमर्थता किंवा अनिच्छा. व्यसनाच्या बाबतीत हा नकार अनेकदा इतका प्रभावी असतो की व्यक्तीच्या आयुष्यावर गंभीर परिणाम होत असूनही तिला स्वतःची समस्या तितकी गंभीर वाटत नाही. व्यसन शरीराला जखडण्याआधी मनाला आपल्या बाजूने वळवतं; आणि त्या मनाभोवती उभी राहणारी पहिली भिंत म्हणजे Denial.
नकाराचे अनेक चेहरे
Denial एकाच स्वरूपात दिसत नाही. तो वेगवेगळ्या रूपांनी व्यक्त होतो.
पहिला प्रकार—सरळ नकार.
“मला व्यसनच नाही.”
दारूचे सेवन वाढलेले असते, अनेकदा नियंत्रण सुटलेले असते, तरी व्यक्ती समस्या मान्य करत नाही. समस्या मान्य झाली नाही की मदतीची गरजही जाणवत नाही. त्यामुळे व्यसनमुक्तीची पहिली पायरीच चढली जात नाही.
दुसरा प्रकार—कमी लेखणे.
“मी घेतो, पण फार नाही.”
“आठवड्यातून दोन-तीन वेळाच घेतो.”
“मी दारू पितो, पण रस्त्यावर पडत नाही.”
इथे व्यक्ती व्यसन नाकारत नसते; पण त्याची तीव्रता आणि परिणाम कमी करून दाखवत असते. जणू मन स्वतःलाच सांगत असतं—“परिस्थिती अजून हाताबाहेर गेलेली नाही.”
तिसरा प्रकार—तुलना करून स्वतःला योग्य ठरवणे.
“माझ्यापेक्षा जास्त पिणारे कितीतरी आहेत.”
“फलाण्याला तर रोज दारू लागते; मी त्याच्यासारखा नाही.”
ही तुलना धोकादायक असते. कारण प्रश्न हा नसतो की “मी दुसऱ्यापेक्षा किती कमी पितो?” प्रश्न असतो—“माझ्या सेवनामुळे माझ्या आयुष्यावर काय परिणाम झाला?”
चौथा प्रकार—दोष दुसऱ्यांवर ढकलणे.
“बायकोच्या त्रासामुळे मी प्यायला लागलो.”
“मित्रांनी सवय लावली.”
“व्यवसायात नुकसान झालं म्हणून दारू वाढली.”
“कामाचा ताण नसता तर मी प्यायलोच नसतो.”
परिस्थिती, ताणतणाव किंवा नातेसंबंध व्यसनाला कारणीभूत ठरू शकतात; परंतु प्रत्येक वेळी जबाबदारी बाहेर शोधली की स्वतःच्या बदलाची शक्यता कमी होते.
पाचवा प्रकार—व्यसनाचे समर्थन.
“दारू घेतल्यावर माझा ताण कमी होतो.”
“मला झोपण्यासाठी दारू लागते.”
“मी एवढं काम करतो, त्यामुळे थोडी दारू घेतली तर काय झालं?”
इथे व्यक्ती व्यसन नाकारत नाही; उलट त्याला एक कारण, एक तर्क, एक योग्यतेची भाषा देते. व्यसनाला समर्थन मिळालं की ते सोडण्याची गरज मनाला कमी वाटते.
सहावा प्रकार—नियंत्रणाचा भ्रम.
“मी ठरवलं तर आजपासून बंद करतो.”
“मला फक्त इच्छाशक्तीची गरज आहे.”
“आता मी फक्त एकच पेग घेईन.”
हा नकाराचा अत्यंत सूक्ष्म प्रकार आहे. व्यक्तीला स्वतःच्या नियंत्रणाची जाणीव असते; पण वारंवार प्रयत्न करूनही नियंत्रण राहत नसेल, तर हीच धारणा व्यसनाच्या समस्येकडे दुर्लक्ष करण्यास कारणीभूत ठरते.
Denial व्यसनमुक्तीच्या प्रवासात अडथळा का ठरतो?
व्यसनमुक्तीची सुरुवात पदार्थ सोडण्यापासून होत नाही; ती समस्या स्वीकारण्यापासून होते.
जर एखाद्या व्यक्तीला वाटत असेल की समस्या नाही, तर उपचाराची गरज कशासाठी वाटेल?
नकारामुळे व्यक्ती आपल्या आयुष्यातील नुकसानांकडे दुर्लक्ष करते. तुटलेली नाती दिसत नाहीत, आर्थिक नुकसान गौण वाटतं, आरोग्याची लक्षणं दुर्लक्षित होतात आणि कुटुंबीयांचा त्रास “त्यांचा गैरसमज” वाटतो.
हळूहळू वास्तव आणि व्यक्तीच्या मनात तयार झालेली कथा यांच्यात अंतर वाढत जातं.
आणि हे अंतर जितकं वाढतं, तितका व्यसनमुक्तीचा प्रवास कठीण होतो.
नकारामुळे स्वतःशी प्रामाणिकपणाही कमी होतो. किती सेवन झालं, किती वेळा झालं, कोणत्या परिस्थितीत झालं, त्यानंतर काय परिणाम झाले—या प्रश्नांची खरी उत्तरं स्वतःपासून लपवली जातात. परिणामी व्यक्तीला स्वतःच्या व्यसनाचे स्वरूप समजून घेणं अवघड होतं.
याहूनही मोठा धोका म्हणजे “मी आता ठीक आहे” हा खोटा आत्मविश्वास.
काही काळ पदार्थापासून दूर राहिल्यानंतर व्यक्ती म्हणते—
“आता माझ्यावर पूर्ण नियंत्रण आहे.”
“एकदा घेतली तर काही होणार नाही.”
“मी पूर्वीसारखा राहिलेलो नाही.”
आणि कधी कधी याच एका विचारातून पुन्हा जुनं चक्र सुरू होतं.
नकाराची भिंत कशी तुटते?
नकार एका दिवसात निर्माण झालेला नसतो; त्यामुळे तो एका दिवसात नाहीसा होईलच असं नाही.
त्यासाठी स्वतःच्या आयुष्याकडे प्रामाणिकपणे पाहावं लागतं.
मी काय गमावलं?
माझ्या व्यसनामुळे कोणाला दुखावलं?
मी किती वेळा स्वतःला दिलेलं “उद्यापासून बंद” हे वचन मोडलं?
माझ्या इच्छेवर खरंच माझं नियंत्रण आहे का?
मला हे आयुष्य पुढेही असंच जगायचं आहे का?
हे प्रश्न कधी कधी कठोर असतात; पण तेच मनाच्या बंद दरवाजावर पहिली टकटक करतात.
नकारातून स्वीकाराकडे जाणं म्हणजे स्वतःला दोष देणं नव्हे. उलट, स्वतःच्या वास्तवाला प्रामाणिकपणे स्वीकारून त्यात बदल करण्याची तयारी निर्माण करणं होय.
“माझं काही बिघडलं नाही” या वाक्यापासून—
“हो, माझ्या आयुष्यात समस्या निर्माण झाली आहे.”
आणि तिथून—
“मला मदत घ्यायची आहे.”
हा प्रवास छोटा वाटला तरी तो व्यसनमुक्तीच्या दृष्टीने अत्यंत मोठा असतो.
शेवटी एक गोष्ट लक्षात ठेवावी लागते—
नकार हा व्यसनाचा फक्त परिणाम नाही; अनेकदा तो व्यसन टिकवून ठेवणारी मानसिक ढाल असतो.
जोपर्यंत व्यक्ती त्या ढालीच्या मागे लपलेली असते, तोपर्यंत वास्तव तिच्यापर्यंत पूर्णपणे पोहोचत नाही.
पण ज्या दिवशी ती स्वतःशी प्रामाणिकपणे म्हणते—
“हो… समस्या आहे.
ही माझ्या आयुष्यावर परिणाम करत आहे.
आणि मला बदलायचं आहे.”
त्या दिवशी नकाराची भिंत पहिल्यांदा तडकते.
आणि त्या तडकेतूनच आशेचा प्रकाश आत येतो.
व्यसनमुक्तीचा पहिला विजय दारूची बाटली खाली ठेवण्यात नसतो;
तो स्वतःच्या मनाने स्वतःशी पहिल्यांदा खरं बोलण्यात असतो.
कारण नकार संपतो,
तेव्हा स्वीकार सुरू होतो;
आणि स्वीकार सुरू होतो,
तेव्हाच व्यसनमुक्तीचा खरा प्रवास सुरू होतो.
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र
हसत खेळत व्यसमुक्ती
संपर्क 081810 95959

09/08/2026

व्यसनमुक्तीच्या प्रवासात ध्यानधारणा : अस्वस्थ मनाला शांततेचा किनारा
व्यसनाच्या अंधाऱ्या वाटेवरून व्यसनमुक्तीच्या प्रकाशाकडे चालत येणारा प्रत्येक माणूस केवळ एखादा पदार्थ सोडत नसतो; तो आपल्या आयुष्याची विस्कटलेली घडी पुन्हा बसवत असतो. दारू, तंबाखू, गांजा, अमली पदार्थ किंवा इतर कोणतेही व्यसन सोडण्याचा निर्णय हा प्रवासाचा आरंभ असतो; पण खरी व्यसनमुक्ती तेव्हा घडते, जेव्हा माणूस आपल्या मनाला समजून घेऊ लागतो.
कारण व्यसनाचा संबंध फक्त शरीराशी नसतो. त्याच्या मुळाशी अनेकदा असतात—ताण, अस्वस्थता, एकटेपणा, राग, दुःख, भीती, अपराधगंड, नकारात्मक विचार, स्वतःबद्दलची कमीपणाची भावना आणि परिस्थितीपासून पळून जाण्याची सवय. शरीरातून पदार्थ बाहेर पडतो; पण मनातील अस्वस्थता तशीच राहिली, तर पुन्हा व्यसनाकडे वळण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
याच ठिकाणी ध्यानधारणा व्यसनमुक्तीच्या प्रवासातील एक महत्त्वाचे साधन ठरते.
ध्यान म्हणजे विचार बंद करणे नव्हे. ध्यान म्हणजे विचारांशी झगडणेही नव्हे. ध्यान म्हणजे आपल्या मनात काय चालले आहे, हे न्याय न करता, शांतपणे आणि जागरूकतेने पाहण्याची कला.
व्यसन आणि अस्वस्थ मनाचा संबंध
व्यसनाधीन व्यक्तीच्या मनात अनेकदा एक विशिष्ट चक्र तयार झालेले असते.
एखादी घटना घडते—ताण निर्माण होतो.
ताणातून अस्वस्थता निर्माण होते.
अस्वस्थतेतून एखादा विचार येतो—"मला दारू हवी."
त्या विचारातून इच्छा किंवा craving निर्माण होते.
आणि शेवटी माणूस त्या इच्छेला प्रतिसाद देत पुन्हा पदार्थ घेतो.
ध्यानधारणा या चक्रात एक महत्त्वाची जागा निर्माण करते—'विचार' आणि 'कृती' यांच्या मध्ये.
विचार आला म्हणून लगेच कृती करायचीच असे नाही, हे मनाला हळूहळू शिकवण्याचे काम ध्यान करते.
उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला अचानक दारूची तीव्र इच्छा झाली. पूर्वी कदाचित ती व्यक्ती त्या इच्छेला आदेश समजून लगेच दारूकडे वळली असती. पण ध्यानाचा सराव झाल्यावर ती स्वतःला म्हणू शकते—
"माझ्या मनात दारूची इच्छा निर्माण झाली आहे. ही एक भावना आहे. हा एक विचार आहे. मला त्यावर लगेच कृती करण्याची गरज नाही."
हा छोटासा बदल व्यसनमुक्तीच्या दृष्टीने अत्यंत मोठा असतो.
ध्यान मनाला 'थांबण्याची' सवय लावते
व्यसनाधीनतेमध्ये impulsivity म्हणजेच आवेगाच्या भरात निर्णय घेण्याची प्रवृत्ती अनेकदा दिसून येते.
राग आला—दारू.
ताण आला—दारू.
दुःख झाले—दारू.
मित्र भेटले—दारू.
एकटेपणा आला—दारू.
यश मिळाले—दारू.
हळूहळू प्रत्येक भावनेसाठी पदार्थ हा जणू तयार उत्तर बनतो.
ध्यान या सवयीला एक पर्याय देते—थांबा आणि पाहा.
श्वासावर लक्ष केंद्रित करताना व्यक्ती काही क्षण स्वतःला थांबवते. या काही क्षणांत मनाला आपल्या भावनेपासून थोडे अंतर मिळते.
हा विराम म्हणजेच अनेकदा recovery मधील पहिला विजय असतो.
Craving म्हणजे लाट; ती कायमची नसते
व्यसनमुक्तीच्या सुरुवातीच्या काळात craving ही सर्वात मोठी परीक्षा असू शकते. व्यसनाधीन व्यक्तीला वाटते की ही इच्छा आता थांबणारच नाही. परंतु craving ही अनेकदा समुद्रातील लाटेसारखी असते—ती वाढते, शिखरावर पोहोचते आणि नंतर हळूहळू ओसरते.
ध्यानधारणेच्या माध्यमातून व्यक्ती craving ला दाबण्याऐवजी तिचे निरीक्षण करायला शिकू शकते.
"माझ्या शरीरात सध्या काय जाणवत आहे?"
"माझ्या मनात कोणते विचार येत आहेत?"
"माझ्या छातीत ताण आहे का?"
"मी बेचैन आहे का?"
"ही इच्छा किती वेळ टिकते?"
अशा प्रकारे craving कडे निरीक्षकाच्या भूमिकेतून पाहता येते.
याला मानसशास्त्रात urge surfing सारख्या mindfulness-based तंत्रांशी जोडले जाते—म्हणजे इच्छेच्या लाटेवर वाहून न जाता तिचे निरीक्षण करत ती ओसरू देणे.
श्वास : मनाचा सर्वात जवळचा आधार
ध्यानधारणेतील सर्वात सोपे आणि प्रभावी साधन म्हणजे श्वास.
श्वासासाठी पैसे लागत नाहीत.
विशेष जागेची गरज नाही.
कोणत्याही धर्माशी बांधील राहण्याची आवश्यकता नाही.
तो आपल्या शरीरात सतत उपस्थित असतो.
जेव्हा मन अस्वस्थ होते, तेव्हा व्यक्ती काही मिनिटे शांत बसून श्वासाकडे लक्ष देऊ शकते.
श्वास आत येतो आहे...
श्वास बाहेर जातो आहे...
मन पुन्हा भूतकाळात गेले—लक्षात आले की परत श्वासाकडे.
भविष्यातील भीती आली—लक्षात आले की पुन्हा श्वासाकडे.
राग आला—त्याला ओळखा आणि पुन्हा श्वासाकडे.
अशा प्रकारे मनाला वर्तमान क्षणात परत आणण्याचा सराव होतो.
व्यसनाधीन व्यक्ती अनेकदा भूतकाळातील चुका आणि भविष्याबद्दलच्या भीतीमध्ये अडकलेली असते. ध्यान तिला शिकवते—
"या क्षणी मी सुरक्षित आहे. या क्षणी मी माझ्या श्वासासोबत आहे."
ध्यान भावनांना दाबत नाही; त्यांना समजून घेण्यास शिकवते
व्यसनाच्या मागे अनेकदा दडलेल्या भावना असतात.
कुणाच्या मनात अपमानाची जखम असते.
कुणाच्या मनात नात्यांच्या तुटण्याचे दुःख असते.
कुणाच्या मनात अपराधगंड असतो.
कुणाच्या मनात राग असतो.
कुणाला स्वतःचीच लाज वाटत असते.
या भावनांपासून पळण्यासाठी पदार्थाचा वापर केला जाऊ शकतो.
पण भावना दाबल्या की त्या संपत नाहीत.
ध्यान व्यक्तीला म्हणते—
"तुझ्या भावनेकडे पाह. तिच्यापासून पळू नकोस."
राग आला तर—"माझ्या मनात राग आहे."
दुःख आले तर—"माझ्या मनात दुःख आहे."
भीती आली तर—"मला भीती वाटत आहे."
इथे एक सूक्ष्म पण महत्त्वाचा बदल होतो.
"मी राग आहे" याऐवजी
"माझ्या मनात रागाची भावना आहे."
"मी व्यसनी आहे" याऐवजी
"मला व्यसनाचा आजार झाला आहे आणि मी त्यातून सावरण्याचा प्रयत्न करत आहे."
ही ओळख बदलण्याची प्रक्रिया आत्मसन्मानाच्या पुनर्बांधणीसाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
मन शांत झाले की निर्णयक्षमता सुधारण्यास मदत होते
व्यसनाच्या काळात निर्णय अनेकदा क्षणिक भावनेवर आधारित असतात.
"आत्ता मला हवंय, म्हणून आत्ताच हवं."
ध्यानाचा नियमित सराव मनाला निरीक्षण, संयम आणि प्रतिसाद यांचा सराव देतो. त्यामुळे व्यक्तीला एखादी परिस्थिती आली की लगेच प्रतिक्रिया देण्याऐवजी काही क्षण थांबून विचार करण्याची सवय लागू शकते.
घटना → विचार → भावना → आवेग → कृती
या साखळीत ध्यान एक छोटासा पण महत्त्वाचा टप्पा निर्माण करते—
घटना → विचार → भावना → जागरूकता → निवड → कृती
व्यसनमुक्तीच्या भाषेत सांगायचे तर—
Reaction कमी आणि Response वाढवणे.
ध्यान आणि झोप
व्यसन सोडल्यानंतर काही व्यक्तींना झोपेच्या पद्धतीत बदल जाणवू शकतो. बेचैनी, ताण, विचारांची गर्दी किंवा अस्वस्थता यामुळे झोप येण्यास अडचण होऊ शकते.
शांत श्वसन, mindfulness किंवा body-scan सारख्या ध्यानपद्धती शरीरातील ताण आणि मानसिक अस्वस्थता कमी करण्यास सहाय्य करू शकतात. झोपेच्या समस्या गंभीर किंवा दीर्घकाळ टिकत असल्यास मात्र त्या उपचारक टीमच्या निदर्शनास आणणे आवश्यक आहे.
कारण चांगली झोप ही recovery मधील महत्त्वाची गोष्ट आहे.
शांत मनाला झोप सहज भेटते आणि विश्रांती मिळालेल्या मनाला पुढचा दिवस अधिक समर्थपणे जगता येतो.
ध्यान म्हणजे स्वतःशी पुन्हा मैत्री करणे
व्यसनामुळे माणूस अनेकदा स्वतःपासून दूर जातो.
आरशात स्वतःचा चेहरा दिसतो; पण स्वतःची ओळख हरवलेली असते.
कुटुंबापासून अंतर वाढते.
मित्रांपासून अंतर वाढते.
समाजापासून अंतर वाढते.
आणि शेवटी स्वतःपासूनही अंतर वाढते.
ध्यानाच्या शांत क्षणांत व्यक्ती पुन्हा स्वतःसोबत बसायला शिकते.
कोणताही दिखावा नाही.
कोणतीही पळवाट नाही.
कोणतेही व्यसन नाही.
फक्त आपण आणि आपले मन.
ही भेट सुरुवातीला अस्वस्थ करणारी असू शकते. कारण शांत बसल्यावर मनातील आवाज स्पष्ट ऐकू येतात. पण हळूहळू त्याच मनाशी संवाद सुरू होतो.
"मी कुठे चुकलो?"
"मला नेमके काय दुखते?"
"मला कशाची भीती वाटते?"
"मला खरंच काय हवे आहे?"
"मला माझे आयुष्य पुन्हा कसे घडवायचे आहे?"
या प्रश्नांपासून सुरू झालेला आत्मसंवाद recovery ला अधिक अर्थपूर्ण बनवू शकतो.
ध्यानधारणा ही उपचाराची जागा घेणारी गोष्ट नाही
येथे एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करणे आवश्यक आहे.
ध्यानधारणा ही व्यसनावरची एकमेव उपचारपद्धती नाही. ती औषधोपचार, समुपदेशन, मानसोपचार, वैद्यकीय देखरेख, समूहचिकित्सा, कुटुंबीयांचा सहभाग आणि पुनर्वसन यांची जागा घेत नाही.
विशेषतः दारू किंवा काही इतर पदार्थांचे दीर्घकाळ सेवन केल्यानंतर अचानक पदार्थ बंद केल्यास withdrawal गंभीर होऊ शकतो. त्यामुळे आवश्यक तेथे वैद्यकीय देखरेख अत्यंत महत्त्वाची आहे.
परंतु योग्य उपचारपद्धतीसोबत ध्यानधारणा ही पूरक साधना म्हणून उपयुक्त ठरू शकते.
व्यसनमुक्ती म्हणजे फक्त पदार्थापासून दूर राहणे नाही; तर शरीर, मन, भावना, विचार, नाती आणि जीवनशैली यांची पुन्हा उभारणी करणे आहे. या व्यापक प्रक्रियेत mindfulness आणि ध्यानाला योग्य स्थान देता येते.
ध्यानाचा अंतिम उद्देश—पदार्थ विसरणे नव्हे, स्वतःला शोधणे
व्यसनमुक्तीच्या सुरुवातीला माणूस म्हणतो—
"मला दारू सोडायची आहे."
काही काळानंतर तो म्हणू लागतो—
"मला पुन्हा माझे आयुष्य मिळवायचे आहे."
आणि एका टप्प्यावर त्याला जाणवते—
"मला फक्त व्यसनापासून मुक्त व्हायचे नाही; मला माझ्या मनाचा स्वामी व्हायचे आहे."
ध्यानधारणा या प्रवासात त्याला आतून साथ देते.
ती शिकवते—
विचार आले तरी आपण विचार नाही.
भावना आली तरी आपण ती भावना नाही.
Craving आली तरी आपण तिचे गुलाम नाही.
भूतकाळ झाला म्हणून भविष्यही तसेच असेल असे नाही.
प्रत्येक श्वासासोबत वर्तमानात परत येण्याची संधी असते.
आणि कदाचित म्हणूनच ध्यानाची खरी ताकद शांततेत नसून जागरूकतेत आहे.
शेवटचा श्वास नव्हे, नवा श्वास...
व्यसनाच्या काळात घेतलेला प्रत्येक श्वास जणू धुराने, अस्वस्थतेने आणि संघर्षाने भरलेला असतो.
पण व्यसनमुक्तीच्या प्रवासात एक दिवस माणूस शांतपणे बसतो.
डोळे मिटतो.
दीर्घ श्वास घेतो.
आणि पहिल्यांदा जाणवते—
"मी अजून जिवंत आहे."
हा साधा अनुभवही कधी कधी आयुष्य बदलून टाकतो.
कारण व्यसनाने ज्याच्याकडून स्वतःचे नियंत्रण हिरावून घेतले होते, तोच माणूस आता आपल्या श्वासाकडे लक्ष देत असतो. आपल्या विचारांकडे पाहत असतो. आपल्या भावनांना स्वीकारत असतो. आणि प्रत्येक क्षणी एक नवी निवड करत असतो.
ध्यान त्याला चमत्काराचे आश्वासन देत नाही.
ते फक्त एवढे शिकवते—
थांब...
श्वास घे...
स्वतःकडे पाह...
आणि पुन्हा एकदा योग्य दिशेने पाऊल टाक.
व्यसनमुक्तीचा प्रवास हा एका दिवसाचा निर्णय नसतो. तो अनेक दिवसांच्या छोट्या-छोट्या योग्य निर्णयांची शृंखला असतो.
त्या प्रत्येक निर्णयामागे जागरूक मन उभे राहिले, तर व्यसनापासून दूर जाण्याचा प्रवास अधिक भक्कम होऊ शकतो.
कारण शेवटी व्यसनमुक्ती म्हणजे केवळ "व्यसनापासून दूर जाणे" नव्हे—
ती आहे,
स्वतःकडे परत येण्याची वाट.
आणि त्या वाटेवर ध्यानधारणा म्हणजे—
मनाच्या हातात पुन्हा स्वतःचा हात ठेवण्याची शांत, सुंदर आणि अर्थपूर्ण कला.
स्माईल व्यसनमुक्ती केंद्र
हसत खेळत व्यसनमुक्ती
संपर्क 081810 95959