14/07/2022
जन्मप्रक्रियेचे मानसशास्त्र - तोंडओळख (Birth-psychology: an introduction
'जन्म', म्हणजे गर्भाशयातून बाहेरच्या जगात प्रवेश होण्याची प्रक्रिया, हा आपल्या सर्वांनाच येणारा स्मृतीत असला किंवा नसला तरी, अत्यंत प्रभावशाली व गंभीर असा अनुभव असतो.
लहान मुले असताना आपण जे खेळ आवडीने खेळतो, किंवा तरुण वयात ज्या गोष्टींमध्ये आपण अधिक रमतो, इतकंच काय, पण आपल्या लैंगिकतेबाबतच्या आवडीनिवडी व सवयी देखील आपल्या 'जन्मप्रक्रियेशी' कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे निगडित असतात, असे अत्याधुनिक गर्भ मानसशास्त्र (Foetal psychology), जन्म मानसशास्त्र (Birth psychology) या विषयातील शास्त्रज्ञ डॉक्टर्स सांगतात.
अगदी साधे सोपे उदाहरण घ्यायचं तर, गर्भाशयात असताना, पाण्यात आपण ज्या प्रकारे हेलकावे खात तरंगत असतो, तशाच प्रकारचा काहीसा अनुभव देणारा, 'झोपाळा' लहान मुलांना आपोआप आकर्षित करतो, आवडतो. झोपाळ्यावर बसायची आवड व मिळणारा आनंद हा 'त्या' ९ महिन्यातल्या आठवणींचा परिणाम असतो.
काही सवयी उदाहरणार्थ, काही लोकांना टोपी घालणे, (स्वतःच्या डोक्यावर), गळ्यात टाय बांधणे किंवा बो लावणे, गळ्याभोवती मफलर गुंडाळणे, या गोष्टी, अगदी हवेत कितीही थंडी असली तरी फारशा आवडत नाहीत. आणि त्याचे कारण त्यांना सांगता येत नाही. याचे कारण किंवा याचे 'मूळ' जन्माच्या प्रक्रिये प्रसंगी डोक्यावर पडलेला प्रचंड दाब किंवा मानेला पडलेला 'पीळ' यामध्ये असते असे काही संशोधनात्मक अभ्यासांमध्ये आढळले आहे.
या अर्थाने आपल्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक कोपरा जगाकडे त्या 'नवजात' अर्भकाच्या नजरेने पाहत असतो. या विधानात तथ्य नाही असे म्हणता येणार नाही.
प्रसूती प्रक्रिया, किंवा जन्म प्रक्रियेकडे बघताना, आपण नेहमी मातेच्या दृष्टिकोनातूनच बघतो. आपल्याला असं वाटतं की, या संपूर्ण प्रक्रियेमध्ये फक्त आईच सगळ्या गोष्टी अनुभवत असते. पण जन्माचा क्षण त्या जन्मणाऱ्या बाळासाठी, आई बापा इतकाच, किंबहुना अधिकच महत्त्वाचा असतो. त्याच्यासाठी तो अविस्मरणीय असतो. या क्षणाचा ठसा पुढे जाऊन त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर उमटत असतो.
बालकाचा जन्म कसा होतो, यावर, तो पुढे जाऊन काय बनेल हे बऱ्याच अंशी अवलंबून असते. असे नवीनतम संशोधन सांगते. त्याचबरोबर तो आजूबाजूच्या जगाकडे कसा बघतो हे ही अवलंबून असते. त्याचे वय कितीही असो तो जगाकडे बघतांना नवजात बालकाच्या नजरेनेच बघत असतो.
प्रसिद्ध मानसोपचार तज्ञ Freud ने म्हटले आहे, " 'वेदना आणि आनंद' या प्राथमिक भावना आहेत. आपल्यापैकी कोणाचीच या भावनांपासून सुटका नाही."
याचे कारण शोधण्यासाठी या प्रसुति प्रक्रियेकडे बाळाच्या नजरेतून बघण्याची आवश्यकता आहे.
गर्भाशयातला गर्भ ९ व्या महिन्यापर्यंत आपल्या विश्वाबद्दल जागृत झालेला असतो. दृश्य, आवाज, चव, गंध..या संवेदना हा त्याच्या शरीराइतकाच, त्याच्या 'स्व' च्या अस्तित्वाचा एक भाग झालेला असतो.
गर्भावस्थेमध्ये आणि प्रसूतीच्या प्रक्रियेच्या या कालावधीमध्ये, बाह्य जगाकडून गर्भापर्यंत संदेश पोचवले जात असतात. असंख्य संदेशाद्वारे गर्भाची शांतता भंग पावते. परंतु 'तीव्र' अशा संदेशांची, गर्भाच्या भावनिक जीवनाचा पाया घातला जाण्यमध्ये फार मोठी भूमिका असते.
जन्म प्रक्रिया ही गर्भासाठी खूप काळ चालणारी, भावनिक आणि शारीरिक दृष्ट्या जबरदस्त हादरा देणारी अशी पहिलीच घटना असते. ही घटना तो कधीच विसरू शकत नाही.
ही प्रक्रिया, माते बरोबरच, गर्भासाठी सुद्धा वेदनादायी असली तरी, सुरळीत होणाऱ्या, कोणत्याही बिघाडाशिवाय, किंवा गुंतागुंतीरहित होणाऱ्या, प्रसूतिप्रक्रियेदरम्यान, गर्भ, अतुलनीय असे इंद्रियगम्य सुख अनुभवत असतो. (Incredible sensual pleasure)
या प्रक्रियेदरम्यान गर्भाशयातील कोमट द्रवाद्वारे त्याचे संपूर्ण शरीराला अगदी अभ्यंग स्नान घडत असते, त्याचबरोबर मातेच्या स्नायुंद्वारे त्याच्या शरीराचे मर्दत (मालीश) होत असते.
याबरोबरच गर्भ वेदना आणि भीती यांचाही अनुभव घेत असतो.
अगदी सुरळीत व नैसर्गिक प्रसूती च्या परिस्थितीतही गर्भ जणू भूकंपाच्या तीव्रतेचा धक्का अनुभवत असतो.
प्रसूती सुरू होण्यापूर्वी शांतपणे गर्भोदकामध्ये तरंगत असलेल्या गर्भाला अचानक कळा सुरू झाल्याने त्याला प्रसूतिमार्गामध्ये ढकलले जाते. पुढे अनेक तास चालणार्या एका प्रक्रियेची ही सुरुवात असते. यामध्ये मातेचे गर्भाशय गर्भाला पुढचे कितीतरी तास, दाबत आणि खाली ढकलत असते.
हल्लीच झालेले रेडिओलॉजिकल स्टडीज असे दर्शवतात की जेव्हा प्रत्येक कळ गर्भा पर्यंत पोचते तेव्हा गर्भाला जाणवणाऱ्या वेदनांमुळे गर्भ जोरात हातपाय झाडत असतो. तसा प्रयत्न करत असतो, प्रतिक्रिया देत असतो.
जेव्हा कळ पूर्ण ताकदीची असते तेव्हा, मातेबरोबरच गर्भाला होणाऱ्या वेदनेचा, आपण फक्त अंदाजच करू शकतो.
आधुनिक तंत्र ज्ञानाच्या आवश्यक वा अनावश्यक वापरामध्ये गर्भ योनीद्वारा जवळ येतो तेव्हा त्याचे डोके चिमट्यांमध्ये (Forceps/ Ventoxse) पकडले जाते आणि जोराने खेचून गर्भाला बाहेर काढले जाते. अनेकदा त्याच्या डोक्यामध्ये (Scalp) अचानक Foetal cardiac monitor चा इलेक्ट्रोड घातला जातो. अर्थात या गोष्टी नेहमीच होतात असे नाही. पण त्या नाही झाल्या तरी, गर्भाशयाबाहेर येताच, गर्भ अचानक स्वतःला, थंड वातावरणात, खूप आवाज, खूप प्रकाश, असलेल्या जागी, अनेक अनोळखी लोकांच्या गराड्यात असल्याचे पाहतो. आणि ती माणसे त्याला पकडत, ओढत, हलवत, चिवळत असतात. त्याच्या नाकातोंडात नळ्या घालत असतात. त्याला रडवत असतात.
आपण कल्पना करू शकणार नाही. पण गर्भाच्या मेंदूमध्ये आणि जाणीवेमध्ये प्रत्येक हालचाल, कृती, हावभाव, अनुभव यांची नोंद होत असते. त्याच्याकडून कोणतीही गोष्ट सुटत नाही. लहानात लहान गोष्ट /घटना त्याच्या स्मृतीमध्ये साठवली जाते.
पुढे क्वचित प्रसंगी या गोष्टी त्याला स्वतःहून आठवू शकतात. अर्थात, आपल्यापैकी सगळ्यांनाच या गोष्टी आठवू शकत नाहीत.
ही जन्म प्रक्रियाच, हा 'स्मृतिभ्रंश' निर्माण करते. (Amnesic effect).
ऑक्सिटोसिन नावाच्या हार्मोनमुळे हा स्मृतिभ्रंश निर्माण होतो असे आढळून आले आहे.
प्रायोगिक अभ्यासामध्ये असे दिसून आले की प्रयोगशाळेतील प्राण्यांमध्ये ऑक्सिटोसिन मुळे स्मृतिभ्रंश निर्माण झाला.
पण जन्माच्या वेळच्या आठवणी असतात. योग्यप्रकारे , अनेक शास्त्रसिद्ध मार्गांनी, एखाद्याच्या मनामध्ये खणून पाहिल्यास, खोलवर साठलेल्या या आठवणी पृष्ठभागावर आणता येतात.(यासाठी Hyphotism,LSD सारखी औषधे यांचा उपयोग केला जातो. मागील लेखांमधून याची माहिती आली आहे.)
डॉ. पेनफील्ड (Dr. Penfield) ज्यांच्या अभ्यासांमधून अशी अनेक उदाहरणे सापडली आहेत. जन्मप्रक्रियेपासूनच्या सुरुवातीच्या आठवणींवर अभ्यास आधारित होता.
(क्रमशः..)
ही लेखमाला आपल्याला आवडत असेल तर कृपया Like करा, आपल्या मित्र-मैत्रीणींना, व ज्यांना याचा उपयोग किंवा गरज असेल, किंवा यात रस / कुतूहल असेल अशांना जरूर share करा, आवर्जून प्रतिक्रिया द्या आणि पेजवर 'Reviews' मध्ये comment नक्की करा.
धन्यवाद
डॉ विनायक लेले
MD (ayu)
https://www.facebook.com/drleleprenatal/
