Landssamtökin Geðhjálp

11/08/2026

Þegar dimmir yfir í líðan okkar getur verið erfitt að muna hvað hjálpar. Í tilefni af almyrkvanum 12. ágúst viljum við í Geðhjálp minna á mikilvægi þess að þekkja eigin bjargráð og leita stuðnings þegar á reynir.

Á almyrkvi.gedhjalp.is býðst fólki að staldra við og huga að eigin geðheilsu.

10/08/2026

Styrktarsjóður geðheilbrigðis auglýsir eftir umsóknum í sjötta sinn en tilgangur sjóðsins er að stuðla að framförum í geðheilbrigðismálum með því að veita styrki til verkefna og rannsókna sem bætt geta geðheilbrigði íbúa Íslands og/eða skilning þar á.

Stjórn sjóðsins hefur ákveðið að 20 m.kr. verði til úthlutunar í ár.
Horft verður sérstaklega til eftirfarandi yfirþátta þegar umsóknir eru metnar:

a. Geðheilsa barna og ungmenna
b. Valdefling notenda
c. Valdefling aðstandenda
d. Mannréttindi og jafnrétti
e. Nýsköpun

Áfram mun fagráð sjóðsins auk þess horfa til færri og stærri verkefna sem geta náð yfir lengri tíma en eitt ár. Með þessu er ekki verið að útiloka önnur verkefni heldur aðeins að bjóða upp á þennan möguleika og þannig hugsanlega hraða uppbyggingu og innleiðingu mikilvægra verkefna.

Umsóknarfrestur er frá 10. júní til og með 5. september 2026. Fimm manna fagráð metur innsendar umsóknir og leggur tillögur að úthlutun styrkja fyrir sjóðsstjórn til ákvörðunar. Sótt er um í gegnum heimasíðu sjóðsins: gedsjodur.is.

07/08/2026

Geðhjálp tekur undir ábendingar og áhyggjur Fals Þorkelssonar varðandi stöðu réttindagæslu fatlaða fólks innan nýrrar Mannréttindastofnunar.

Faðir fatlaðs ungs manns segir að réttindi fatlaðs fólks hafi verið skert eftir að Mannréttindastofnun tók við hlutverki réttindagæslu. Mannréttindastofnun sinnir ekki málum fólks sem er brotið á heldur veitir einungis ráðgjöf.

29/07/2026

„Samfélag sem leggur megináherslu á efnisleg gæði en vanrækir tengsl, samkennd og þátttöku verður smám saman kaldara og firrtara. Jaðarsetning fátæks fólks leiðir ekkert gott af sér. Borgarafundur í ráðhúsi Reykjavíkur þar sem rætt er um nágrannavörslu og harðari refsingar leysa heldur engan vanda. Við þurfum ekki annað en að líta til Bandaríkjanna til að sjá hvað refsistefnan hefur beðið algjört skipbrot.“

Í umræðunni um afbrot og fíkn er oft rætt um afleiðingar en síður um orsakir. Þegar síbrotamaður er handtekinn eða stór fíkniefnasending gerð upptæk er reynt að telja okkur í trú um að samfélagið hafi unnið sigur. Slíkar aðgerðir skipta vissulega máli og lögregla þarf a....

30/06/2026

Ályktun stjórnar landssamtakanna Geðhjálpar vegna ákvörðunar borgarráðs varðandi Mannréttindaskrifstofu og mannréttindaráð

Stjórn landssamtakanna Geðhjálpar lýsir yfir vonbrigðum með þá ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur að loka Mannréttindaskrifstofu Reykjavíkurborgar og leggja niður mannréttindaráð.

Þessi ákvörðun er hluti af þróun þar sem málefni jaðarsettra hópa eru sett til hliðar. Með þessu er tekin ákvörðun um að mannréttindi séu ekki forgangsmál í samfélaginu. Í orðræðu stjórnamálanna eru þau orðin að fitulagi sem auðvelt er að skera í burtu eins og ýmsir stjórnmálamenn hafa haldið fram í umræðum að undanförnu.

Núverandi borgarstjóri sagði eftirfarandi um Mannréttindaskrifstofu í aðdraganda kosninga: „Þangað [í Mannréttindaskrifstofuna] fara nokkur hundruð milljónir á ári hverju og við erum eina sveitarfélagið sem rekur mannréttindaskrifstofu. Ég veit ekki til þess að mannréttindi séu fótum troðin í Garðabæ eða Hafnarfirði eða Mosfellsbæ þótt þar sé ekki starfrækt slík skrifstofa.“

Þekking á mannréttindum fólks og hvað þau innibera eru því miður oft takmörkuð eins og ofangreint tilsvar borgarstjóra sýnir. Reykjavíkurborg heldur úti fjölda búsetuúrræða þar sem mannréttindi eru brotin á hverjum degi. Vandinn er að fólkið sem brýtur þau virðist ekki átta sig á því.

Mannréttindi, sem við flest teljum sjálfsögð, eru því hreint ekki svo sjálfsögð fyrir talsverðan fjölda fólks. Hvað er í matinn, hvenær er háttatími, hvenær ferðu í bað, hvaða lyf verður þú að taka, hvenær ferðu út að ganga, hvenær ferðu í bíó, hvenær máttu reykja, hvenær máttu fá þér kaffibolla, hver kemur inn til þín, hvenær ferðu í Kringluna o.m.fl. er oftar en ekki algjörlega undir starfsfólki komið. Og þá á eftir að nefna valdbeitingu, innilokun á herbergi og innlögn á geðdeildir á móti vilja þess sem á í hlut.

Það er rétt að minna á að Reykjavík er höfuðborg Íslands og því á að gera ríkari kröfur til hennar en minni sveitarfélaga. Í umræðunni hefur því einnig verið haldið fram að rekstur Mannréttindaskrifstofu sé gæluverkefni og ekki hluti af lögbundnum verkefnum sveitarfélagsins en það sama má líka segja um rekstur leikskóla, íþróttahúsa og sundlauga. Við viljum búa okkur lífvænleg samfélög og þess vegna rekum við ýmislegt í nærumhverfi okkar sem ekki telst til lögbundinna verkefna. Má vænta þess að fleiri slík „gæluverkefni“ fari undir niðurskurðarhníf borgarráðs?

Geðhjálp hefur í gegnum tíðina bent á að mannréttindi einstaklinga með geðrænar áskoranir hafa ekki verið efst á baugi Mannréttindaskrifstofu Reykjavíkur. Það er hins vegar ekki rétta leiðin að leggja niður Mannréttindaskrifstofuna ef bæta á mannréttindi þeirra mest jaðarsettu í samfélaginu. Betur hefði farið að leggja enn meiri áherslu á mannréttindi þessara hópa, samfélaginu til heilla.

Borgarráð Reykjavíkur hefur með ákvörðun sinni dregið úr áherslum á mannréttindi. Fyrir samfélagið er það slæmt því við höfum séð bakslag í réttindabaráttu minnihlutahópa og nýjustu dæmi þess eru andstaðan við Kaffistofu Samhjálpar og opnun fyrirhugaðs skjólshúss. Fordómar verða ekki til í tómarúmi heldur spretta upp úr jarðvegi þar sem áherslan er á aðra hluti en mannréttindi og umburðarlyndi.

Að lokum er rétt að geta þess að Mannréttindastofnun Íslands, sem mörg bundu vonir við að myndi styrkja mannréttindabaráttu jaðarsettra hópa, er bæði fjársvelt og máttlaus. Réttindagæsla fatlaðs fólks var færð undir stofnunina og það er alveg ljóst að þjónustan, sem hún áður veitti, er því miður núna í algjöru skötulíki. Verkefnið lendir svo á öllum innviðum ríkis og sveitarfélaga, félagsþjónustu og heilbrigðiskerfinu sem leiðir til mun meiri kostnaðar þegar uppi er staðið.

Það eitt og sér mætti ætla að stjórnvöld í dag skildu.

Stjórn landssamtakanna Geðhjálpar

26/06/2026

Gott viðtal við Guðrúnu Ágústu Guðmundsdóttur, framkvæmdastjóra Samhjálpar, sem segir að andstaða við samfélagslega þjónustu hafi farið vaxandi síðustu árin og telur synjun á byggingarleyfi fyrir kaffistofu samtakanna í Reykjavík vera birtingarmynd þess.

Í viðtali í Morgunútvarpinu á Rás 2 segir hún að þegar Konukot var flutt hafi verið úrskurðað að grenndarkynning dygði. Öðruvísi hafi verið farið að með kaffistofu Samhjálpar.

„Hér er hins vegar að mínu mati hvorki viðhaft meðalhóf né jafnræðisregla vegna þess að það er ekki verið að meta hlutlægt notkunina á húsinu heldur er verið að meta notendurna og það er ekki jafnræði í því. Hver kemur inn og kaupir, hver kemur inn og notar þjónustuna? Það er það sem þessi úrskurður virðist vera byggður á.“

Framkvæmdastjóri Samhjálpar segir aukna mótspyrnu við samfélagsþjónustu. Hún gagnrýnir úrskurð um að fella byggingarleyfi fyrir kaffistofu samtakanna við Grensásveg úr gildi.

23/06/2026

Nýjasta tölublað The Nordic Psychiatrist er komið út en þema blaðsins er fordómar. Í blaðinu er að finna viðtal við Grím Atlason, framkvæmdastjóra Geðhjálpar, en auk þess er grein í blaðinu eftir Sigrúnu Ólafsdóttur, prófessor við Háskóla Íslands, sem hefur rannsakað fordóma hérlendis gegn fólki sem glímir við geðrænan vanda.

22/06/2026

Í umfjöllun RÚV um helgina var sagt frá því að til standi að stofna sjálfshjálparhóp fyrir karlmenn með andlegan vanda á Austurlandi, en stofnandi hópsins segir skort á úrræðum sem miða sérstaklega að körlum í landshlutanum.

Frábært framtak og þarft!

Næstu helgi verður stofnaður sjálfshjálparhópur á Egilsstöðum fyrir karlmenn með andleg vandamál.

11/06/2026

Umsögn landssamtakanna Geðhjálpar og Þroskahjálpar um mál 684 - um frumvarp til laga um skipan nefndar til að kanna aðbúnað barna sem vistuð voru fyrir atbeina stjórnvalda á einkaheimilum

Landssamtökin Geðhjálp og Þroskahjálp fagna því að skipuð verði nefnd til að kanna aðbúnað barna sem vistuð voru fyrir atbeina stjórnvalda á einkaheimilum. Samtökin hafa um árabil bent á mikilvægi þess að setja málefni barna í öndvegi og vinna með fyrirbyggjandi hætti að velferð barna og fullorðinna.

Afleiðingar illrar meðferðar barna í æsku eru alltaf að koma betur og betur í ljós í samfélaginu. Sjúkdómar, félagsleg vandamál, skert lífsgæði og ótímabær dauðsföll eru meðal þess sem getur verið fylgifiskar áfalla í æsku.

Geðhjálp og Þroskahjálp taka undir ábendingar Barnaheilla sem komu fram umsögn samtakanna. Barnaheill benda þannig á of knappan tímaramma sem getur valdið því að einhver mál verði ekki rannsökuð.

Barnaheill benda einnig á nauðsyn þess að rannsaka afdrif barna sem vistuð voru í meðferðarúrræðum á vegum ríkisins. Undir þetta taka Geðhjálp og Þroskahjálp en árétta jafnframt að tímaramminn þar þyrfti að ná til dagsins í dag.

Staða fatlaðra og einstaklinga með geðrænar áskoranir

Geðhjálp og Þroskahjálp taka einnig undir þær ábendingar sem koma fram í umsögn ÖBÍ réttindasamtaka.

Samtökin árétta að tryggja þurfi að fatlaðir einstaklingar og einstaklingar með geðrænar áskoranir fái örugglega þær leiðbeiningar og stuðning, sem þeir þurfa og eiga rétt á til að þeir fái notið sömu réttinda og aðrir einstaklingar sem í hlut eiga. Það þarf einnig að tryggja að fullt tillit verði tekið til fötlunar og aðstæðna þeirra, þarfa og réttinda á öllum stigum þessarar rannsóknar.

Skyldan til að tryggja viðeigandi aðlögun / viðeigandi málsmeðferð eru þar algjörir meginþættir, enda eru þær skyldur stjórnvalda alls ekki að ástæðulausu algjörar meginreglur samkvæmt samningi SÞ um réttindi fatlaðs fólks og lögum nr. 80/2025 um samninginn.

Landssamtökin Geðhjálp og Þroskahjálp vilja taka fram að rannsóknarnefnd á vegum Alþingis er engin trygging fyrir því að niðurstaða fáist í málum þeirra sem brotið hefur verið á. Viljum við því enn og aftur draga fram mál sem við teljum dökkan blett á mannréttindabaráttu þess hóps sem Geðhjálp og Þroskahjálp eru í réttindabaráttu fyrir.

Til skammar fyrir forsætisráðherra og Alþingi

Landssamtökin Geðhjálp og Þroskahjálp minna Alþingi og forsætisráðherra á að hópur fólks bíður eftir því að löggjafinn og framkvæmdavalið ljúki máli sem hófst í velferðarnefnd Alþingis fyrir fimm árum síðan. Um er að ræða afar aðkallandi mál sem varðar fullorðna einstaklinga sem ríkið og sveitarfélög landsins brutu á mannréttindum og stjórnarskrárvörðum réttindum yfir langt tímabil.

Því miður hefur dráttur stjórnvalda haft það í för með sér að einstaklingar, sem biðu eftir úrvinnslu sinna mála, hafa fallið frá án þess að fá nokkra áheyrn. Það er til skammar fyrir forsætisráðherra og Alþingi.

Málið rakið

Alþingi ályktaði þann 12. júní 2021 að forsætisráðherra ætti að skipa þriggja manna nefnd til að undirbúa rannsókn á aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda. Forsætisráðherra skipaði nefndina þann 14. september 2021 og nefndin skilaði skýrslu sinni og tillögum til forsætisráðherra í maí 2022.

Í þeirri skýrslu kom m.a. þetta fram:

Sterkar vísbendingar eru um að fatlað fólk hafi sætt illri meðferð á stofnunum og mikilvægt að slíkt sé dregið fram í dagsljósið.

Nefndin leggur áherslu á að rannsókn byggi á gagnsæi, bæði hvað varðar verklag og niðurstöður. Með því móti muni rannsókn nýtast sem stærstum hópi fatlaðs fólks og þjónustuaðila.

Á grundvelli þeirra gagna sem nefndin aflaði og ábendinga samráðsaðila leggur nefndin til að markmið rannsóknanna verði sem hér segir:

Markmið rannsóknar á tímabilinu 1970 til 2011 verði að svara eftirfarandi spurningum:

1. Hver var reynsla fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda af dvöl á stofnunum og í studdri búsetu á árunum 1970 til 2011?

2. Að leiða í ljós hugsanlega illa meðferð þessa hóps.

3. Hvernig sinntu þar til bærir aðilar eftirlitsskyldu sinni með þessum stofnunum?

Markmið rannsóknar á tímabilinu 2011 til dagsins í dag yrði þríþættur:

1. Að draga upp heildstæða mynd af aðbúnaði og meðferð fullorðins fatlaðs fólks með þroskahömlun og fullorðinna með geðrænan vanda á stofnunum og í studdri búsetu.

2. Að leiða í ljós hugsanlega illa meðferð þessa hóps.

3. Að greina kerfislæga þætti sem kunna að auka líkur á slæmum aðbúnaði og meðferð.¹

Forsætisráðherra sendi í kjölfarið málið aftur til velferðarnefndar Alþingis til þinglegrar úrvinnslu. Samkvæmt upplýsingum Geðhjálpar og Þroskahjálpar frá velferðarnefnd Alþingis var skýrslan tekin fyrir í nefndinni í október 2022. Frá þeim tíma hafa samtökin ítrekað kallað eftir upplýsingum úr þinginu og forsætisráðuneytinu.

Erindi hafa verið send öllum formönnum velferðarnefndar og auk nefndarmanna sem setið hafa í nefndinni frá því í október 2022. Einnig hafa forsætisráðherrar sem setið hafa á þessum tíma verið þráspurðir auk þess sem fundað hefur verið með forsetum Alþingis.

Það eru liðin fimm ár frá því að Alþingi samþykkti tillögu velferðarnefndar og fjögur ár frá því að forsætisráðherra sendi málið til velferðarnefndar þingsins. Að mati samtakanna er þessi meðferð á málinu algjörlega óásættanleg og afar tillitslaus gagnvart fötluðu fólki sem í hlut á og lýsir alvarlegu virðingarleysi gagnvart fötluðu fólki almennt.

Engin svör hafa borist, þrátt fyrir ítrekaðar fyrirspurnir, hvað tefji þessa vinnu og hvers vegna málinu er ekki gefin sú athygli af hálfu ráðuneytisins og þingsins sem það á skilið.

Hér er um að ræða fólk sem samfélagið brást á löngum köflum í lífi þess og vísbendingar hafa komið fram að alvarleg mannréttindabrot hafi verið framin gagnvart því.

Samtökin skora á forsætisráðherra og Alþingi að setja þetta mál aftur á dagskrá og sýna því fólki sem um ræðir lágmarks virðingu eftir að hafa sýnt því algjört fálæti í allt of langan tíma.

Svava Arnardóttir
Formaður Geðhjálpar

Guðmundur Ármann Pétursson
Formaður Þroskahjálpar

¹Undirbúningur rannsóknar á aðbúnaði og meðferð fullorðins fólks með þroskahömlun og fólks með geðrænan vanda, “ 9–10. https://www.stjornarradid.is/library/01--Frettatengt---myndir-og-skrar/FOR/Fylgiskjol-i-frett/Sk%c3%bdrsla%20um%20undirb%c3%baning%20ranns%c3%b3knar