15/09/2026
📚ADHD-тэй хүүхэд яагаад унтахад хэцүү байдаг вэ?
Орой болжээ. Ээж, аав нь “Одоо унтах цаг болсон” гэж хэлнэ. Гэвч хүүхэд орондоо ороод шууд унтахгүй. Хэсэг хугацааны дараа ус уухаар босно, тоглоомоо санаад дахин босно, маргаашийнхаа талаар ярьж эхэлнэ. Унтсан ч өглөө сэрээхэд маш хэцүү, өдөр нь анхаарлаа төвлөрүүлэхэд бүр ч хэцүү мэт санагдана.
Ийм үед бид хүүхдийн зан авирыг “зөрүүд”, “сахилгагүй”, “унтах дургүй” гэж тайлбарлах нь бий. Гэвч ADHD буюу анхаарал дутмагшил хэт хөдөлгөөнтөх эмгэгтэй хүүхдийн хувьд энэ асуудлыг зөвхөн хүмүүжлийн асуудал гэж харах нь хангалтгүй байж болно. Учир нь ADHD ба нойрны хооронд тодорхой холбоо байдгийг олон судалгаа харуулдаг.
Гэхдээ ADHD-тэй бүх хүүхэд нойрны асуудалтай гэсэн үг биш. Мөн нойр муу байгаа нь өөрөө ADHD-тэй гэсэн үг биш. Харин ADHD-тэй хүүхдэд нойрны хүндрэл давхар тохиолдож болох тул нойрыг анхаарч үзэх шаардлагатай гэсэн санаа юм.
2023 онд Liang, Qiu, Li нар *Psychiatry Research* сэтгүүлд ADHD-тэй хүүхэд, өсвөр үеийнхний нойрны талаар системчилсэн тойм, мета-анализ нийтэлжээ. Судалгаанд 5–18 насны ADHD-тэй 1622 хүүхэд, өсвөр үеийнхэн болон ADHD-гүй 2013 хүүхэд, өсвөр үеийнхнийг хамарсан 45 судалгаа багтсан байна. Судлаачид нойрыг зөвхөн хүүхэд, эцэг эхийн мэдээллээр бус, актиграфи болон полисомнографи (PSG) зэрэг объектив хэмжилтийн аргаар судалсан.
Актиграфийн хэмжилтээр ADHD-тэй хүүхэд, өсвөр үеийнхэн унтах хүртэл илүү удаан хугацаа зарцуулж, мөн нойрны үр ашиг нь дунд зэрэг бага байсан байна. Нойрны үр ашиг гэдэг нь орондоо өнгөрүүлсэн нийт хугацааны хэдэн хувийг бодитоор унтаж өнгөрүүлснийг хэлдэг. Харин унтах хүртэлх хугацаа гэдэг нь орондоо орсноос хойш бодитоор унтах хүртэл зарцуулсан хугацаа юм.
Өөрөөр хэлбэл хүүхэд “орондоо цагтаа орсон” ч тэр даруй унтсан гэсэн үг биш. Жишээлбэл, 21:30 цагт орондоо орсон боловч 22:15 хүртэл унтаагүй бол хүүхэд орондоо 45 минут өнгөрүүлсэн ч тэр хугацааг бүрэн нойр гэж тооцохгүй.
Харин полисомнографийн буюу нойрны лабораторийн хэмжилтээр ADHD-тэй болон ADHD-гүй хүүхдүүдийн хооронд дээрхтэй адил тодорхой ялгаа илрээгүй байна. Энэ нь ADHD ба нойрны харилцаа энгийн, нэг чиглэлтэй биш болохыг харуулж байна. Судлаачид мөн эмийн хэрэглээ болон хавсарсан сэтгэцийн асуудлууд нойрны үр ашгийн ялгаанд нөлөөлж болохыг тогтоосон.
Тиймээс энэ судалгаанаас “ADHD нойр муутгадаг” эсвэл “нойр муу учраас ADHD үүсдэг” гэж шууд дүгнэж болохгүй. Судалгаа нь хоёр бүлгийн нойрны үзүүлэлтүүдийг харьцуулсан бөгөөд шалтгаан-үр дагаврын холбоог тогтоох зорилготой байгаагүй.
Гэсэн хэдий ч энэ нь ADHD-тэй хүүхдийн үнэлгээ, өдөр тутмын дэмжлэгт нойрыг орхигдуулж болохгүйг харуулж байна. Хүүхдийн анхаарал төвлөрөл, сэтгэл хөдлөл, зан авирт хүндрэл гарч байгаа үед бид зөвхөн “Яагаад ингэж байна вэ?” гэж асуухын оронд “Тэр хэр сайн унтаж байна вэ?” гэж бас асуух хэрэгтэй.
Жишээлбэл, хүүхэд өглөө сэрэхдээ маш хэцүү, өдөртөө нойрмог, хичээл дээрээ төвлөрөхөд хүндрэлтэй, орой унтахдаа удаан байвал эдгээрийг тус тусдаа асуудал гэж харах бус, хоорондоо холбоотой байж болохыг анхаарч болно.
Мөн хүүхдийн унтах хэв маягийг ажиглах нь чухал. Орондоо ороод хэр удаж байж унтдаг вэ? Шөнө сэрдэг үү? Өглөө сэрэхэд амарсан мэт байдаг уу? Өдрийн цагаар нойрмог байдаг уу? Эдгээр асуулт нь хүүхдийн нойрны талаар илүү бодитой ойлголт авахад тусална.
Нойрны асуудлыг зөвхөн ADHD-тэй холбож тайлбарлах ч бас зөв биш. Унтах орчин, унтах цагийн тогтмол байдал, дэлгэцийн хэрэглээ, сэтгэл түгшилт, сэтгэл гутрал, амьсгалын асуудал болон бусад эрүүл мэндийн хүчин зүйлс нойронд нөлөөлж болно. Тиймээс удаан хугацаанд үргэлжилж буй нойрны асуудлыг мэргэжлийн хүнтэй ярилцаж, шалтгааныг нь цогцоор нь авч үзэх нь зүйтэй.
Эндээс эцэг эхчүүдийн авах санаа нь:
Хүүхдийн зан авирыг ойлгохын өмнө түүний бие, тархи, өдөр тутмын хэмнэлийг ойлгох хэрэгтэй.
“Унтахгүй зөрүүдлээд байна” гэж харагдаж болох ч хүүхэд өөрөө тайвширч, унтах төлөвт шилжихэд хүндрэлтэй байж болно.
“Өглөө босохгүй байна” гэж харагдаж болох ч өмнөх шөнө нь хангалттай унтаагүй байж болно.
“Хичээлдээ анхаарахгүй байна” гэж харагдаж болох ч нойрны асуудал түүний өдрийн үйл ажиллагаанд нөлөөлж байгаа эсэхийг мөн бодолцох хэрэгтэй.
Тиймээс ADHD-тэй хүүхдийг ойлгохдоо бид зөвхөн анхаарал, хэт хөдөлгөөн, импульсив байдал дээр төвлөрөхөөс гадна нойрны хэв маягийг нь ч анхаарах хэрэгтэй.
Заримдаа хүүхдийн өдрийн зан авирыг ойлгох түлхүүр нь тухайн өдөр бус шөнийн нойр байж болох юм.
📌Судалгааны эх сурвалж:
Liang, X., Qiu, H., & Li, S. X. (2023). Objectively measured sleep continuity in children and adolescents with ADHD: A systematic review and meta-analysis. Psychiatry Research, 328, 115447.
PubMed: [Судалгааны PubMed хуудас](https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37657199/?utm_source=chatgpt.com)
