10/06/2026
Дотоод шүүрлийн систем нь хүний биеийн өсөлт хөгжилт, бодисын солилцоо, нөхөн үржихүй болон сэтгэл санааны байдлыг **даавар (гормон)** хэмээх биологийн идэвхт бодисын тусламжтайгаар зохицуулдаг чухал систем юм.
Эдгээр булчирхайнууд нь суваггүй бөгөөд ялгаруулсан даавраа шууд цусанд оруулдаг онцлогтой.
Гол дотоод шүүрлийн булчирхайнуудын нэрс, бүтэц, үйл ажиллагааны хураангуйг дараах хүснэгтээс харна уу.
# # # Дотоод шүүрлийн булчирхайнуудын хураангуй
| Булчирхайн нэр | Байршил ба Бүтэц | Гол дааврууд | Үндсэн үйл ажиллагаа |
| **Өнчин тархи** *(Pituitary gland)* | Тархины суурь хэсэгт байрлах вандуйн чинээ хэмжээтэй булчирхай.
"Удирдах булчирхай" гэгддэг. | Өсөлтийн даавар (GH), ТТД (бамбайг сэргээгч), АКТД гэх мэт. | Бусад шүүрлийн булчирхайнуудын үйл ажиллагааг хянах, биеийн өсөлтийг зохицуулах. |
| **Бамбай булчирхай** *(Thyroid gland)* | Хүзүүний урд хэсэгт, төвөнхийн доор байрлах эрвээхэй хэлбэртэй булчирхай. |
Тироксин ($T_4$), Трийодтиронин ($T_3$) | Биеийн бодисын солилцооны хурд, эрчим хүчний зарцуулалтыг зохицуулна. |
| **Бамбайн дэргэдэх булчирхай** *(Parathyroid)* | Бамбай булчирхайн ар талд байрлах 4 жижиг үрлэн хэлбэртэй булчирхай.
Паратгормон (PTH) | Цусан дахь кальци болон фосфорын хэмжээг тогтвортой байлгах.
| **Бөөрний дээд булчирхай** *(Adrenal gland)* | Бөөр тус бүрийн дээд талд байрлах гурвалжин хэлбэртэй хос булчирхай.
Холтослог ба тархилаг давхаргаас тогтоно. | Адреналин, Кортизол, Альдостерон | Стрессийн эсрэг хариу үйлдэл үзүүлэх (тэмцэх эсвэл зугтах), давс усны тэнцвэрийг хадгалах. |
| **Тайван булчирхай / Сэрээ булчирхай** *(Thymus)* | Өвчүүний ард, зүрхний урд байрладаг.
Нас ахих тусам жижигсдэг. | Тимозин | Дархлааны системийн чухал эсүүд болох T-лимфоцитыг боловсруулж, дархлаа дэмжих.
| **нойр булчирхай** *(Pancreas)* | Ходоодны ард байрлах холимог шүүрлийн булчирхай (гадар ба дотор шүүрлийн аль аль нь). | Инсулин, Глюкагон | Цусан дахь сахарын (глюкоз) хэмжээг тэнцвэржүүлж, зохицуулах. |
| **Бэлгийн булчирхай** *(Go**ds)* | Эмэгтэйд өндгөвч (аарцгийн хөндийд), эрэгтэйд төмсөг (хуухнанд) байрлана. | Эстроген, Прогестерон (эм) / Тестостерон (эр) | Сэвх, дуу хоолой өөрчлөгдөх зэрэг хоёрдогч шинж тэмдгүүдийг хөгжүүлэх, нөхөн үржихүйн системийг удирдах. |
| **Шишийн булчирхай** *(Pineal gland)* | Тархины тархины хагас бөмбөлгүүдийн дунд байрлах нарсны боргоцой хэлбэртэй жижиг булчирхай. | Мелатонин | Биеийн биологийн цаг, унтах болон сэрэх мөчлөгийг (циркад хэмнэл) зохицуулах. |
> 💡 **Дотоод шүүрлийн системийн тэнцвэр:** Эдгээр булчирхайн аль нэгнийх нь үйл ажиллагаа сулрах (даавар дутагдах) эсвэл хэт ихсэх (даавар илүүдэх) үед биед бодисын солилцооны эмгэгүүд (тухайлбал, чихрийн шижин, бамбайн хордлого, одойрол эсвэл аваргууд болох) үүсдэг.
Дотоод шүүрлийн систем нь хүний биеийн өсөлт хөгжилт, бодисын солил...