29/12/2023
Het Barnum effect. Erg interessant om eens te lezen.
Wie kent het Barnum effect? Veel mensen niet, terwijl het toch een belangrijk verschijnsel is dat ons enorm kan misleiden. Ik moest eraan denken omdat vanavond de film "The greatest showman on earth" op tv komt (Net5) over circusbaas P.T. Barnum naar wie dit effect is genoemd. Het berust op onze menselijke neiging om onszelf te zien als iemand met veel verschillende kanten en diepere lagen. Paragnosten, astrologen en amateur-psychologen doen daar hun voordeel mee als ze bijvoorbeeld tegen iemand zeggen:
'Je bent sociaal, je gaat graag met mensen om, maar van binnen ben je ook onzeker en bang dat je er niet bij hoort.'
of:
'Je bent sterk, als je iets echt wilt dan vecht je ervoor, maar je hebt ook een zachte, kwetsbare kant die je vaak niet laat zien.'
Bij dit soort beschrijvingen denken velen: Ja, dit gaat echt helemaal over mij! Het is naar circusdirecteur Barnum genoemd vanwege zijn uitspraak βWe have something for everybodyβ.
Het wordt ook wel het Forer-effect genoemd, naar de onderzoeker die het in 1949 als eerste aantoonde. Forer liet deelnemers een zogenaamde persoonlijkheidstest invullen. Wat ze ook invulden, hij gaf ze daarna een reeks resultaten die zogenaamd uit hun test waren gekomen. In werkelijkheid had hij die grotendeels ontleend aan een astrologieboek dat hij bij een kiosk had ingekeken. De tekst was:
'Je wilt aardig gevonden worden en gerespecteerd worden door anderen. Je bent kritisch op jezelf. Je hebt veel capaciteiten die nog onbenut zijn en die je nog niet in je voordeel hebt gebruikt. Aan de buitenkant ben je in controle en toon je zelfbeheersing, maar je bent vaak onzeker en bezorgd. Soms heb je grote twijfels of je de juiste beslissing hebt genomen. Je hebt voorkeur voor een bepaalde mate verandering en afwisseling, en je raakt ontevreden als je wordt belemmerd door beperkingen en regels. Je bent een onafhankelijke denker, je accepteert uitspraken van anderen niet zomaar zonder bewijs. Je hebt gemerkt dat het niet altijd verstandig is om te openhartig te zijn in wat je van jezelf laat zien aan anderen. Soms ben je extravert, vriendelijk, sociaal, terwijl je op andere momenten introvert, op je hoede en gereserveerd bent.'
Alle deelnemers kregen deze beschrijving en waren in de veronderstelling dat het specifiek over hen ging. Hun werd gevraagd in hoeverre het klopte, op een schaal van 1 (helemaal niet) tot 5 (zeer sterk). Het gemiddelde antwoord was 4.26. Sindsdien is deze test tientallen malen herhaald, met steeds ongeveer hetzelfde resultaat. Mensen vinden zoβn nepbeschrijving zelfs meer op zichzelf van toepassing dan een werkelijk testresultaat dat echt over hen gaat!
De beschrijving kan zogenaamd gebaseerd zijn op een handschriftanalyse, handlijnen, astrologische gegevens, wat dan ook: als mensen maar denken dat het over hun unieke zelf gaat.
Je kunt het zelf makkelijk uitproberen bij vrienden of collegaβs. (Ik heb het wel eens gedaan in een workshop en het werkte.) Laat ze anoniem, met een codenaam, iets vaags doen zoals inktvlekken interpreteren of poppetjes tekenen, of iets schrijven zodat je hun handschrift hebt. Trek je dan zogenaamd terug om ingewikkelde analyses los te laten op hun gegevens. Dan maak je voor allen dezelfde beschrijving, in de stijl van de Forer-tekst. Het helpt als er tegenstellingen in zitten en iets over diepere verborgen lagen. Die beschrijvingen doe je in een eigen envelop voor ieder met hun codenaam erop, zodat allen hun eigen beschrijving eruit kunnen pakken op basis van hun unieke codenaam. Als ze hem hebben bekeken en even op zich hebben laten inwerken, vraag je of het klopt. Extra leuk wordt het als je ze daarna vraagt hun beschrijving te ruilen met die van degene naast hen om te zien of die ook klopt...π
Het effect verklaart het succes van allerlei pseudo-wetenschappen, zoals astrologie, grafologie en numerologie. Doordat mensen zichzelf herkennen in de beschrijving, denken ze dat de ander een bijzonder inzicht in hen heeft. Ook het succes van populaire persoonlijkheidstesten (zoals zoals het Enneagram en de MBTI-typologie) berust deels op dit verschijnsel β want de meeste testen waar typen van persoonlijkheden uit komen zijn wetenschappelijk niet goed onderbouwd. Goed om te weten!
