11/03/2026
मृत्यु पछि आत्माको यात्रा
𝐉𝐎𝐔𝐑𝐍𝐄𝐘 𝐎𝐅 𝐀 𝐒𝐎𝐔𝐋 𝐀𝐅𝐓𝐄𝐑 𝐃𝐄𝐀𝐓𝐇
सूक्ष्म शरीर कति सूक्ष्म हुन्छ भन्ने कुरा अत्यन्त गहिरो विषय हो। यस विषयलाई बुझ्दा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—तपाईंको चेतनाको आधारमा प्राण शरीरको कुन स्थानमा वास गर्छ? मृत्यु भएपछि प्राण कहाँबाट बाहिर निस्कन्छ? पुनर्जन्म वास्तवमै सम्भव छ कि छैन र कसरी हुन्छ? मृत्यु पछि आत्मा प्रेत बन्छ कि पितृ बन्छ भन्ने कुरा कसरी थाहा पाउन सकिन्छ?
देवब्राह्मणपूजायां निरताश्चानसूयकाः ।
शुक्ला वदान्या हीमन्तस्ते नराः सुखमृत्यवः ।। (ब्रह्मपुराण)
→शास्त्रहरूमा भनिएको छ कि जो मानिस धर्मपरायण, दयालु, दानी, नम्र र सद्गुणयुक्त हुन्छन्, उनीहरूलाई मृत्युको समयमा कुनै ठूलो कष्ट हुँदैन। मृत्यु पछि पनि उनीहरू परलोकमा सुखी रहन्छन्। तर अधर्मी, दुराचारी र पापकर्म गर्ने मानिसहरूलाई मृत्युको समयमा पनि कष्ट भोग्नुपर्छ र परलोकमा पनि यातना सहनुपर्छ।
ऊर्ध्वं भित्त्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यवतां नृप।
मध्यतो मध्यपुण्यानामधो दुष्कृतकर्मणाम् ।। (महाभारत)
→महाभारत अनुसार पुण्यात्मा मानिसहरूको प्राण शिरको माथिल्लो भागमा रहेको ब्रह्मरन्ध्र भेदन गरेर बाहिर निस्कन्छ। मध्यम स्तरका पुण्य भएका मानिसहरूको प्राण आँखा, कान, नाक वा मुखजस्ता शरीरका माथिल्लो वा मध्य भागका छिद्रबाट बाहिर निस्कन्छ। तर पापी मानिसहरूको प्राण शरीरका तल्लो भागका छिद्रहरू जस्तै गुदामार्गबाट निस्कन्छ।
शीर्णाश्च सप्तभिश्छिदैर्निर्गच्छेत् पुण्यकर्मणाम्।
अधश्च पापिनां यान्ति योगिनां ब्रह्मरन्ध्रतः ।। (स्कन्द पुराण)
→स्कन्दपुराणका अनुसार पनि पुण्य कर्म गर्ने मनुष्यहरूको प्राण शिरको माथिल्लो भागबाट वा सात छिद्रहरू (दुई आँखा, दुई नाकका प्वाल, दुई कानका प्वाल र एक मुख) मध्ये कुनै एक छिद्रबाट निस्कन्छ। पापीहरूको प्राण अधोद्वार (गुदद्वार) बाट निस्कन्छ र योगीहरूको प्राण ब्रह्मरन्ध्रबाट निस्कन्छ ।
द्वे नेत्रे द्वौ तथा कर्णौ द्वौ तु नासापुटौ तथा ।
ऊर्ध्वन्तु सप्तछिद्राणि अष्टमं वदनं तथा।
एतैः प्राणा विनिर्यान्ति प्रायशः शुभकर्मणाम् ।।
अधः पायुरुपस्थश्च अनेनाशुभकारिणाम्।
मूर्धानं योगिनो भित्त्वा जीवो यात्यथ चेच्छया।। (अग्निपुराण)
→शरीरका नौवटा छिद्रहरूलाई गणना गर्दै अग्निपुराणमा भनिएको छ कि— दुई आँखा, दुई कान, दुई नाकका प्वाल, शिरको माथिल्लो भागमा रहेको ब्रह्मरन्ध्र र मुख गरी यी आठ छिद्रहरूमध्ये कुनै एकबाट शुभ कर्म गर्ने सत्पुरुषहरूको प्राण निस्कन्छ। पापकर्म गर्ने मनुष्यहरूको प्राण भने अधोद्वार (तल्लो छिद्र) जस्तै कि गुदद्वार एवं लिङ्ग वा योनि मार्गबाट निस्कन्छ। जबकि योगीहरूको प्राण उनीहरूको इच्छा अनुसार मूर्धा वा ब्रह्मरन्ध्रलाई भेदन गरेर निस्कन्छ ।
बालाग्रशतशो भागः कल्पितस्तु सहस्रधा।
तस्यापि शतशो भागाज्जीवः सूक्ष्म अदाहृतः ।। (शंखस्मृति)
→गरुड पुराणमा जीवात्माको अत्यन्त सूक्ष्म स्वरूपको वर्णन गरिएको छ। जीवात्मा यति सूक्ष्म हुन्छ कि जब त्यो शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ, कुनै पनि मानिसले आफ्नो सामान्य आँखाले त्यसलाई देख्न सक्दैन। शास्त्रहरूले भन्छन् कि यदि एउटा कपालको टुप्पोलाई सय भागमा विभाजन गरियो, त्यसको एउटा भागलाई फेरि हजार भागमा विभाजन गरियो, र त्यसको पनि सयौं भाग गरियो भने त्यसभन्दा पनि सूक्ष्म जीवात्माको स्वरूप हुन्छ।जब जीवात्मा स्थूल शरीरबाट बाहिर निस्कन्छ, त्यसले एउटा सूक्ष्म शरीर धारण गर्छ। यो सूक्ष्म शरीर मन, बुद्धि, अहंकार तथा आफ्ना पुण्य र पापकर्महरूको संस्कारसँग सम्बन्धित हुन्छ। यही सूक्ष्म शरीरलाई यमदूतहरूले यमराजको सभामा लिएर जान्छन्, जहाँ मानिसले आफ्ना कर्म अनुसार फल भोग्नुपर्छ।
केवलं तु मनुष्याणां मृत्युकाल उपस्थिते ।
याम्यैर्नरैर्मनुष्याणां तच्छरीरं भृगूत्तम।
नीयते याम्यमार्गेण नान्येषां प्राणिनां द्विज ।। (विष्णुधर्मोत्तर पुराण)
→धार्मिक मानिसहरू आनन्दपूर्वक धर्मराजको समीप पुग्छन्, तर पापकर्म गर्ने मानिसहरूले यममार्गमा धेरै दुःख र कष्ट सहनुपर्छ। शास्त्र अनुसार मृत्यु पछि सूक्ष्म शरीर धारण गर्ने अवस्था मुख्य रूपमा मनुष्यलाई मात्र हुन्छ। अन्य जीवहरू भने मृत्यु पछि तुरुन्तै अर्को योनिमा जन्म लिन्छन्।
न मृतानां गतिः शक्या विज्ञातुं पुनरागतिः ।
तपसापि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ।। (ब्रह्माण्डपुराण)
→मृत्युपछि आत्मा कहाँ जान्छ भन्ने कुरा सामान्य मानिसले देख्न वा बुझ्न सक्दैन। महान् तपस्वीहरूले पनि यसलाई सजिलै बुझ्न सक्दैनन्। तथापि योगी र सिद्ध पुरुषहरूले आफ्नो योगबल र दिव्य दृष्टिबाट जीवात्माको गति जान्न सक्छन्। मनु स्मृतिमा भनिएको छ कि ध्यानयोगद्वारा मानिसले आत्माको गतिको अनुभूति गर्न सक्छ।(ध्यानायोगेन संपश्येद् गतिमस्यान्तरात्मनः ।।)
पुराणहरूमा दिव्य ज्ञान भएका ऋषिहरूले प्रेतहरूको गमनागमन र श्राद्धबाट हुने तृप्तिको ज्ञान भएको उल्लेख गरिएको छ। त्यसैले जीवात्मा सम्बन्धी धेरै विवरण पुराणहरूमा ऋषि-मुनिहरूको दिव्य अनुभवको आधारमा दिइएको छ।मृत्यु पछि जीवात्माले सूक्ष्म शरीर धारण गर्छ भन्ने कुरा केही आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानले पनि संकेत गरेका छन्। केही प्रयोगहरूमा मृत्यु भएका जीवको सूक्ष्म आकृति जस्तै संरचना देखिएको दाबी गरिएको छ। त्यस्तै केही मानिसहरू, जो मृत्युको नजिक पुगेर फेरि जीवित भएका थिए, उनीहरूले परलोकका अनुभवहरू पनि बताएका छन्। यसबाट धेरै विद्वानहरूले पुनर्जन्म सम्भव हुने कुरा स्वीकार गरेका छन्।
वेदाभ्यासेन सततं शौचेन तपसैव च।
अद्रोहेण च भूतानां जातिं स्मरति पौर्विकीम् ।।
→स्मृति र पुराणहरूमा पनि यो बताइएको छ कि– नित्य वेदाध्ययन गर्ने, शौचाचार (पवित्रता) मा परायण रहने, तपस्यामा तल्लीन रहने तथा प्राणीहरू प्रति द्रोह (हिंसा वा द्वेष) नगर्ने मनुष्यलाई आफ्नो पूर्वजन्मको ज्ञान प्राप्त हुन्छ।
मनुष्याः प्रतिपद्यन्ते स्वर्ग नरकमेव वा।
नैवान्ये प्राणिनः केचित् सर्वं ते फलभोगिनः ।।
→शास्त्र अनुसार मृत्यु पछि जीवात्माले आफ्नो कर्म अनुसार स्वर्ग,नर्क वा अन्य अवस्थाहरू भोग्छ। पापकर्म गर्ने मानिसहरूलाई यमदूतहरूले कष्टदायी मार्गबाट यमराजको सभामा पुर्याउँछन्, जहाँ विभिन्न ऋषि र धर्मज्ञ व्यक्तिहरूले पाप अनुसार दण्ड निर्धारण गर्छन्।
इष्टापूर्तरता ये च पञ्चयज्ञरताश्च ये।
दयान्विताश्च ये नित्यं नेक्षन्ते ते यमालयम् ।। (पद्मपुराण)
→जो मनुष्य इष्ट धर्महरू (यज्ञ, देवोपासना, अतिथि सत्कार आदि) तथा पूर्त धर्महरू (इनार, कुवा, पोखरी, धर्मशाला, देवालय आदिको निर्माण र वृक्षारोपण आदि धर्महरू) गर्दछन्, नित्य पञ्चयज्ञहरू गर्दछन् र स्वभावैले दयालु छन्, उनीहरू यमलोक जाँदैनन्।
गरुड पुराणमा मृत्यु पछि हुने संस्कारहरूको विशेष महत्व बताइएको छ। मृत्यु भएको पहिलो दिनदेखि दसौँ दिनसम्म गरिने पिण्डदानबाट प्रेतात्माको सूक्ष्म शरीर क्रमशः निर्माण हुन्छ—पहिलो दिन टाउको, दोस्रो दिन घाँटी र काँध, तेस्रो दिन हृदय, चौथो दिन पीठ, पाँचौँ दिन नाभि, छैटौँ दिन कम्मर, सातौँ दिन गुप्ताङ्ग, आठौँ दिन जाँघ, नवौँ दिन घुँडा र खुट्टा, र दशौँ दिन भोक उत्पन्न हुन्छ। एघारौँ र बाह्रौँ दिनमा प्रेतले पिण्डलाई भोजनको रूपमा ग्रहण गर्छ, र तेह्रौँ दिन यमदूतहरूले उसलाई यमलोकको यात्रामा लैजान्छन्।शास्त्रहरूले भन्छन् कि प्रेत अवस्था कुनै पनि दृष्टिले राम्रो हुँदैन। प्रेतात्मा आफैँ पनि पीडित हुन्छ र कहिलेकाहीँ आफ्नो परिवारलाई पनि कष्ट दिन सक्छ। परिवारमा बारम्बार कलह हुनु, सन्तान नहुनु, अकाल मृत्यु हुनु, अचानक धन नष्ट हुनु, घरमा निरन्तर रोग र अशान्ति हुनु जस्ता घटनाहरू प्रेतपीडासँग सम्बन्धित मानिन्छन्।शास्त्रहरूमा यो पनि उल्लेख छ कि जुन घरमा सफाइ हुँदैन, जहाँ झगडा भइरहन्छ, जहाँ धर्मकर्म, अतिथि सत्कार, पूजा वा मङ्गल कार्य हुँदैन, त्यस्ता स्थानहरूमा प्रेतहरूको वास हुन्छ। यस्ता घरहरूमा समृद्धि टिक्दैन र परिवारमा शान्ति रहँदैन।
प्रेतदोषः कुले यस्य सुखं तत्र न विद्यते ।
मतिः प्रीतिस्तथा रतिर्बुद्धिर्लक्ष्मीः पञ्चविनाशनम् ।।
तृतीये पञ्चमे पुंसि वंशच्छेदोऽभिजायते ।
दरिद्रो निर्धनश्चैव पापकर्मा भवे भवे ।।
→गरुडपुराणमा यो स्पष्ट भनिएको छ कि— जसको कुलमा प्रेत-दोष हुन्छ, त्यो कुलमा कुनै पनि व्यक्ति सुखी हुन सक्दैन। त्यस कुलका मानिसहरूको मति (सोच), प्रीति (प्रेम), रति (आनन्द), बुद्धि र लक्ष्मी (धन-सम्पत्ति) यी पाँचै कुरा नष्ट हुन्छन्। तेस्रोदेखि पाँचौँ पुस्तासम्म पुग्दा त उनीहरूको वंशकै नाश हुन्छ। प्रेत-पीडाले ग्रस्त व्यक्ति प्रत्येक जन्ममा दरिद्र र निर्धन रहन्छ।
ब्रह्मदण्डादियुक्तानां येषां नास्त्यग्निसत्क्रिया।
श्राद्धादिसत्क्रियाभाजो न भवन्तीह ते क्वचित् ।। (कात्यायनस्मृति)
→यसैले शास्त्रहरूले प्रत्येक मानिसको मृत्यु पछि अन्त्येष्टि संस्कार, श्राद्ध र पिण्डदान जस्ता विधिहरू विधिपूर्वक गर्नु अत्यन्त आवश्यक मान्छन्। यी कर्महरूबाट मृत आत्मालाई प्रेत अवस्थाबाट मुक्ति मिल्छ र उसको उत्तम गति हुन्छ। यद्यपि सिद्ध योगी, विरक्त सन्यासी र परम भक्तहरूलाई मृत्यु पछि तुरुन्तै मोक्ष प्राप्त हुन सक्छ, तर सामान्य मानिसहरूका लागि शास्त्रविहित संस्कारहरू आवश्यक मानिन्छन्।
यस सम्पूर्ण शिक्षाको सार यही हो कि मानिसले जीवनमा सद्कर्म गर्नुपर्छ, धर्मको मार्गमा चल्नुपर्छ र मृत्यु पछि हुने अवस्थालाई ध्यानमा राखेर जीवनलाई शुद्ध र सदाचारी बनाउनु आवश्यक छ। त्यसरी नै मृत व्यक्तिको आत्माको शान्तिका लागि शास्त्रीय विधिहरू अनुसार अन्त्येष्टि र श्राद्धकर्म गर्नु पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिएको छ।
