03/08/2026
🌸 रजोनिवृत्ति (Menopause): महिलाको जीवनको प्राकृतिक परिवर्तनलाई सही रूपमा बुझौं
रजोनिवृत्ति कुनै रोग होइन, महिलाको जीवनको एउटा प्राकृतिक जैविक चरण हो। यो अवस्था तब हुन्छ जब लगातार १२ महिनासम्म महिनावारी बन्द हुन्छ। सामान्यतया यो ४५–५५ वर्षको उमेरमा हुन्छ, तर केही महिलामा चाँडो वा ढिलो पनि हुन सक्छ।
रजोनिवृत्तिको समयमा शरीरमा एस्ट्रोजेन (Estrogen) र प्रोजेस्टेरोन (Progesterone) हर्मोनको मात्रा घट्ने भएकाले विभिन्न शारीरिक, मानसिक तथा भावनात्मक परिवर्तनहरू देखिन सक्छन्।
🌿 रजोनिवृत्तिका चरणहरू
१. रजोनिवृत्तिपूर्व अवस्था (Perimenopause)
यो रजोनिवृत्ति हुनुभन्दा केही वर्षअघिको अवस्था हो।
यस समयमा:
* महिनावारी अनियमित हुन सक्छ।
* कहिले धेरै, कहिले कम रक्तस्राव हुन सक्छ।
* शरीर एक्कासि तातो हुने (Hot flashes) सुरु हुन सक्छ।
* निद्रामा समस्या आउन सक्छ।
२. रजोनिवृत्ति (Menopause)
यदि लगातार १२ महिनासम्म महिनावारी भएन भने महिलालाई रजोनिवृत्ति भएको मानिन्छ।
३. रजोनिवृत्तिपछिको अवस्था (Postmenopause)
रजोनिवृत्तिपछि सुरु हुने अवस्था हो।
यस समयमा:
* केही लक्षण कम हुन सक्छन्।
* तर हड्डी कमजोर हुने (Osteoporosis) र मुटुरोगको जोखिम बढ्न सक्छ।
🔥 रजोनिवृत्तिका सामान्य लक्षणहरू
✔️ शरीर एक्कासि तातो हुने (Hot flashes)
✔️ राति धेरै पसिना आउने
✔️ निद्रा नलाग्ने
✔️ चिडचिडापन
✔️ मन उदास हुने
✔️ चिन्ता बढ्ने
✔️ स्मरणशक्ति कमजोर भएको महसुस हुने
✔️ यौन इच्छा कम हुनु
✔️ योनी सुख्खा हुने
✔️ यौन सम्पर्क गर्दा दुख्ने
✔️ बारम्बार पिसाब लाग्ने
✔️ तौल बढ्ने
✔️ पेट वरिपरि बोसो बढ्ने
✔️ छाला सुख्खा हुने
✔️ कपाल पातलो हुने
✔️ जोर्नी तथा मांसपेशी दुख्ने
⚠️ रजोनिवृत्तिका दीर्घकालीन असरहरू
* 🦴 हड्डी कमजोर हुने (Osteoporosis)
* ❤️ मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्ने
* 🩸 उच्च कोलेस्ट्रोल
* 🩺 मधुमेहको जोखिम
* 🧠 मानसिक स्वास्थ्यमा असर
🌼 रजोनिवृत्तिमा के गर्ने?
🥗 सन्तुलित आहार
* क्याल्सियमयुक्त खाना
* भिटामिन D
* दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ
* हरियो सागसब्जी
* फलफूल
* प्रोटिनयुक्त भोजन
🚶 नियमित व्यायाम
* दैनिक ३०–४५ मिनेट हिँड्ने
* योग
* स्ट्रेन्थ ट्रेनिङ
* हड्डी बलियो बनाउने व्यायाम
😴 पर्याप्त निद्रा
* नियमित समयमा सुत्ने
* मोबाइलको प्रयोग कम गर्ने
* क्याफिन कम गर्ने
🚭 धूम्रपान र मदिराबाट टाढा रहने
😊 मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल गर्ने
* तनाव व्यवस्थापन
* ध्यान (Meditation)
* परिवारसँग खुलेर कुरा गर्ने
💊 उपचार आवश्यक हुन्छ?
सबै महिलालाई औषधि आवश्यक पर्दैन।
तर धेरै समस्या भएमा विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाहअनुसार:
* Hormone Replacement Therapy (HRT)
* Non-hormonal औषधिहरू
* Vaginal moisturizers वा lubricants
प्रयोग गर्न सकिन्छ।
🩺 कहिले स्त्रीरोग विशेषज्ञलाई भेट्ने?
* ४० वर्षभन्दा अगाडि नै महिनावारी बन्द भएमा
* अत्यधिक रक्तस्राव भएमा
* रजोनिवृत्तिपछि फेरि रक्तस्राव भएमा
* अत्यधिक Hot flashes ले दैनिक जीवन प्रभावित गरेमा
* योनीबाट असामान्य रक्तस्राव वा दुखाइ भएमा
* यौन सम्पर्क गर्दा धेरै दुखाइ भएमा
❤️ याद राख्नुहोस्
रजोनिवृत्ति रोग होइन, महिलाको जीवनको एउटा प्राकृतिक चरण हो।
सही जानकारी, स्वस्थ जीवनशैली, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण तथा आवश्यक परे समयमै विशेषज्ञको परामर्शले यो अवस्थालाई सहज, स्वस्थ र आत्मविश्वासका साथ पार गर्न सकिन्छ।
👩⚕️ डा. दिपा चुडाल
स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ | प्रजनन (Fertility) विशेषज्ञ
#रजोनिवृत्ति #महिलास्वास्थ्य ’sHealth #महिनावारी #महिलासचेतना ’sWellness
