25/05/2026
ISANG NAKALIMUTANG BAYANI NG LABANAN SA BATAAN MULA SA BAMBAN
BONIFACIO LACANLALE -Sa paggunita sa ika-79 anibersaryo ng pagbagsak ng Bataan at pagdiriwang ng Araw ng Kagitingan, mahalagang balikan at parangalan ang mga bayaning Pilipino na nag-alay ng kanilang buhay at paglilingkod para sa kalayaan ng bansa. Habang unti-unti nang namamaalam dahil sa katandaan ang mga beterano ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, kasabay pa ng epekto ng pandemya na higit na nakaapekto sa mga nakatatanda, tungkulin nating buhayin ang alaala ng kanilang kabayanihan upang hindi tuluyang malimutan ng susunod na henerasyon.
Isa sa mga hindi gaanong nabibigyang-pansin ngunit tunay na bayani ng Bamban, Tarlac ay si Bonifacio Lacanlale. Isa siyang mandirigmang lumaban sa Bataan, naging kasapi ng kilusang gerilya laban sa mga Hapones noong panahon ng pananakop, at kalaunan ay naglingkod pa sa pamahalaan bilang hepe ng pulisya ng Bamban matapos ang digmaan.
Nagmula si Bonifacio sa angkan ng mga Lacanlale ng Bamban. Katulad ng maraming pamilya sa bayan gaya ng Dela Cruz, Guilas, Raagas, Anunciacion, Wage, Maristela, Sibal, at Escoto, marami sa kanilang mga anak ang tumugon sa panawagan ng bayan noong sumiklab ang digmaan. Ang kanyang nakababatang kapatid na si Crisopacio Lacanlale ay nagsilbi rin sa artillery unit ng Philippine Army at kalaunan ay naitalaga sa Coast Artillery sa Grande Island. Maging ang kanilang ama na si Juan Lacanlale ay nagsilbi ring hepe ng pulisya ng Bamban bago pa man sumiklab ang digmaan. Bihira sa panahong iyon ang magkapatid na parehong nagsilbi sa artillery branch ng Commonwealth Army at parehong naging gerilya sa ilalim ng USAFFE noong pananakop ng mga Hapones.
Lumaki si Bonifacio sa Bamban at namuhay bilang isang karaniwang binata sa Sitio Macapul malapit sa kabundukan ng Sapang-Magurul-gurul-Pulung Diablo. Nakapagtapos siya ng mataas na paaralan sa Tarlac. Nang maitatag ang United States Army Forces in the Far East o USAFFE noong 1941, maraming kabataang Pilipino ang hinikayat na sumapi sa hukbo upang ipagtanggol ang bansa laban sa banta ng digmaan.
Noong Setyembre 9, 1941, sumunod si Bonifacio sa panawagan ng serbisyo militar at nagtungo sa Camp Del Pilar o Camp Dau, ang sentro ng pagsasanay ng artillery ng Philippine Army. Dito siya nagsanay sa paggamit ng 75-mm at 155-mm na mga kanyon bilang bahagi ng Battery A, 1st Field Artillery Philippine Army. Makalipas ang ilang buwan, isinama ang kanyang yunit sa 301st Field Artillery sa ilalim ni Colonel Alexander Quintard.
Pagsapit ng Disyembre 8, 1941, binomba ng mga Hapones ang Clark Field at nagsimula ang matinding labanan sa Luzon. Dahil sa patuloy na paglusob ng kaaway, napilitang umatras ang mga puwersang Pilipino at Amerikano patungong Bataan bilang bahagi ng War Plan Orange. Kasama si Bonifacio sa mga sundalong nagtanggol sa linya ng Abucay at Mabatang bilang bahagi ng II Corps. Lumahok siya sa matitinding labanang naganap sa Bataan hanggang sa tuluyang bumagsak ito noong Abril 9, 1942.
Sa loob ng halos tatlong buwan ng walang humpay na labanan, naghirap nang husto ang mga sundalo dahil sa kakulangan ng pagkain, gamot, at pahinga. Nang sumuko ang puwersa nina Heneral Edward King, kabilang si Bonifacio sa libu-libong sundalong pinilit magmartsa sa kilalang Bataan Death March mula Mariveles hanggang Capas, Tarlac.
Habang nagmamartsa, muling nagkita sina Bonifacio, ang kanyang kapatid na si Crisopacio, at si Avelino Tuazon, isa ring sundalo mula Bamban. Sugatan noon si Bonifacio sa ulo at halos mawalan na ng lakas. Ayon sa mga kuwento, si Crisopacio mismo ang umalalay at nagbuhat sa kanya sa ilang bahagi ng martsa upang mabuhay siya. Pagdating nila sa Betis, Pampanga, nakatakas si Bonifacio sa tulong ng isang pamilyang Kapampangan na nagtago at nag-alaga sa kanya hanggang siya ay gumaling. Samantala, sina Crisopacio at Avelino ay nagtuloy sa Camp O’Donnell; nakaligtas si Crisopacio ngunit namatay naman si Avelino sa kampo.
Pagbalik ni Bonifacio sa Bamban, hindi natapos ang kanyang paglilingkod sa bayan. Sa halip, sumapi siya sa kilusang gerilya ng USAFFE sa Bamban sa ilalim nina Lt. James Hart at Captain Alfred Bruce. Naging bahagi siya ng Bamban Battalion ng South Tarlac Military District at nagsilbing platoon leader bilang isang sarhento bago kalaunang maitaas sa ranggong Second Lieutenant. Kabilang ang kanilang yunit sa mga nagsagawa ng intelligence operations, sabotage, at pakikipaglaban laban sa mga Hapones sa paligid ng Clark at Bamban.
Noong Enero 1945, kasabay ng pagbabalik ng mga puwersang Amerikano sa Luzon, nakipagtulungan si Bonifacio at ang kanyang mga kasamang gerilya sa mga sundalong Amerikano mula sa 40th Infantry Division upang palayain ang Bamban at karatig na lugar. Nagsilbi siya sa iba’t ibang yunit ng US Army hanggang sa matapos ang digmaan at ma-demobilize ang kanilang yunit noong Disyembre 1945.
Matapos ang digmaan, ipinagpatuloy pa rin niya ang serbisyo publiko. Nag-aral siya ng Criminal Investigation sa Military Police Command at naitalaga sa 100th Military Police Company ng Philippine Army. Kalaunan ay nagsilbi rin siya sa Philippine Constabulary at bilang civilian investigator ng American Graves Registration Service.
Noong Enero 1, 1953, itinalaga siya bilang Acting Chief of Police ng Bamban ni Mayor Enrique Sison. Kilala siya bilang isang mahigpit ngunit tapat na pinuno na seryoso sa pagpapatupad ng batas at kaayusan. Matapos ang kanyang termino bilang hepe ng pulisya noong 1957, bumalik siya sa tahimik na pamumuhay kasama ang kanyang asawa na si Lo**ta Sibal at kanilang mga anak sa Sitio Macapul.
Ngunit isang trahedya ang tuluyang kumitil sa kanyang buhay. Noong Nobyembre 19, 1964, matapos manood ng karera ng kalabaw o “Lulung Damulag” malapit sa kanilang tahanan, siya ay pinaslang ng mga armadong salarin. Sa kanyang pagkamatay, nagtapos ang buhay ng isang tunay na sundalo, makabayan, at isa sa mga nakalimutang bayani ng Kampanya sa Bataan.
Sa pag-alala kay Bonifacio Lacanlale, nawa’y magsilbi siyang inspirasyon sa mga susunod na henerasyon ng mga Bambanense at Pilipino — isang paalala ng pagmamahal sa bayan, sakripisyo, at walang kapantay na katapangan para sa kalayaan ng ating bansa.
