Mateusz Kalkowski - Znów Czuć Się Sobą

16/07/2026

CZY OSOBY AUTYSTYCZNE ŻYJĄ W ŚWIECIE NISKIEGO KONTEKSTU?
Autyzm, komunikacja i psychoterapia
⠀
„Przecież było wiadomo, co mam na myśli”.
⠀
„Powinieneś się domyślić”.
⠀
„To było oczywiste, o co mi chodzi!”.
⠀
W codziennych relacjach często zakładamy, że znaczenie wypowiedzi znajduje się nie tylko w słowach. Ukrywamy je również w tonie głosu, spojrzeniu, sytuacji, wcześniejszej historii relacji oraz w zasadach, których nikt nigdy nie wypowiedział na głos.
⠀
Dla części osób taki sposób porozumiewania się jest naturalny. Dla innych może przypominać próbę odczytania wiadomości, której najważniejsza część została zapisana niewidzialnym atramentem.
⠀
Pomocne w zrozumieniu tego zjawiska może być rozróżnienie na komunikację wysoko- i niskokontekstową.
⠀
◆ CZYM JEST KOMUNIKACJA WYSOKIEGO I NISKIEGO KONTEKSTU?
⠀
Pojęcia te spopularyzował antropolog Edward T. Hall (1976), opisując różnice między kulturami w sposobie przekazywania znaczeń.
⠀
W komunikacji wysokokontekstowej duża część informacji nie zostaje wypowiedziana wprost. Aby zrozumieć komunikat, trzeba uwzględnić relację między rozmówcami, sytuację, mowę ciała, ton głosu, status społeczny oraz wspólną wiedzę.
⠀
W komunikacji niskokontekstowej większa część znaczenia zawarta jest bezpośrednio w słowach. Komunikat powinien być możliwie jednoznaczny, konkretny i zrozumiały bez konieczności odgadywania intencji.
⠀
Rozróżnienie Halla opisuje pewne kontinuum, a nie dwa zamknięte typy ludzi czy społeczeństw. Ten sam człowiek może porozumiewać się bardziej bezpośrednio w pracy, a znacznie bardziej kontekstowo w rodzinie.
⠀
Znaczenie mają również osobowość, relacja, środowisko, pozycja społeczna oraz aktualny stan emocjonalny.
⠀
◆ AUTYZM W ŚWIECIE UKRYTYCH ZNACZEŃ
⠀
Autyzm nie oznacza automatycznie, że dana osoba nie rozumie metafor, żartów albo emocji innych ludzi. Osoby autystyczne są bardzo zróżnicowane. Różnią się sposobem posługiwania się językiem, wrażliwością na sygnały niewerbalne, doświadczeniem społecznym i zdolnością odczytywania konkretnej osoby.
⠀
Jednocześnie wiele osób autystycznych opisuje, że łatwiejsza jest dla nich komunikacja jednoznaczna, dosłowna i bezpośrednia. Trudność może pojawiać się wtedy, gdy prawdziwe znaczenie wypowiedzi zależy przede wszystkim od ironii, tonu głosu, niepisanych zasad albo subtelnej zmiany zachowania.
⠀
Wyobraźmy sobie sytuację, w której ktoś mówi do osoby autystycznej:
⠀
„Rób, jak uważasz”.
⠀
Dosłowne znaczenie sugeruje zgodę i pozostawienie swobody. W konkretnej relacji zdanie może jednak oznaczać:
⠀
„Nie zgadzam się z tobą, ale nie chcę tego powiedzieć wprost. Powinieneś zauważyć moje niezadowolenie i zmienić decyzję”.
⠀
Jeżeli osoba autystyczna postąpi zgodnie z dosłownym komunikatem, może później usłyszeć:
⠀
„Przecież było widać, że nie jestem zadowolony”.
⠀
Powstaje sytuacja bez dobrego rozwiązania. Odbiorca ma brać słowa poważnie, ale jednocześnie powinien wiedzieć, kiedy nie należy im ufać.
⠀
Badania nad pragmatycznym użyciem języka wskazują, że część osób autystycznych może doświadczać trudności między innymi w interpretowaniu znaczeń zależnych od sytuacji oraz łączeniu komunikatu słownego z niewerbalnymi sygnałami (Reindal i in., 2023).
⠀
Nie oznacza to jednak całkowitego braku zdolności społecznych ani jednakowego profilu u wszystkich osób autystycznych.
⠀
◆ KTO WŁAŚCIWIE KOGO NIE ROZUMIE?
⠀
Tradycyjny sposób myślenia o autyzmie często zakładał, że nieporozumienie wynika z deficytu osoby autystycznej: to ona nie potrafi właściwie odczytać intencji, emocji i zasad społecznych.
⠀
Tę jednostronną perspektywę podważa koncepcja problemu podwójnej empatii, opisana przez Damiana Miltona (2012).
⠀
Zgodnie z nią trudności w kontakcie pomiędzy osobami autystycznymi i nieautystycznymi mogą być wzajemne. Obie strony funkcjonują na podstawie częściowo odmiennych doświadczeń, oczekiwań i sposobów nadawania znaczenia. Dlatego mogą mieć trudność z intuicyjnym rozumieniem siebie nawzajem.
⠀
Osoba nieautystyczna może pomyśleć:
⠀
„On nie patrzy mi w oczy, więc mnie ignoruje”.
⠀
Osoba autystyczna może w tym samym momencie nie patrzeć w oczy właśnie po to, żeby zmniejszyć przeciążenie i móc uważniej słuchać.
⠀
Jedna strona odczytuje brak kontaktu wzrokowego jako obojętność. Druga traktuje go jako sposób na pozostanie w kontakcie.
⠀
Podobnie bezpośrednia wypowiedź osoby autystycznej może zostać uznana za chłodną, arogancką lub pozbawioną empatii, chociaż jej intencją było jedynie przekazanie jasnej informacji.
⠀
Z kolei komunikat osoby nieautystycznej może zostać odebrany jako niespójny, ponieważ wypowiadane słowa przeczą tonowi głosu lub późniejszym oczekiwaniom.
⠀
Nie spotykają się więc osoba „kompetentna społecznie” i osoba „pozbawiona kompetencji”.
⠀
Spotykają się dwa sposoby organizowania kontaktu, które nie zawsze są dla siebie nawzajem czytelne.
⠀
◆ CO MOŻE WNIEŚĆ PSYCHOTERAPIA?
⠀
Psychoterapia nie powinna służyć „usuwaniu autyzmu” ani trenowaniu osoby autystycznej, by wyglądała bardziej neurotypowo.
⠀
Może natomiast stworzyć przestrzeń do lepszego rozpoznawania własnego doświadczenia, potrzeb, granic oraz sposobu wchodzenia w relacje.
⠀
W ujęciu Gestalt kontakt nie jest traktowany jako umiejętność istniejąca wyłącznie wewnątrz jednej osoby. Powstaje on na granicy pomiędzy człowiekiem a jego otoczeniem (Yontef, 1993; Joyce i Sills, 2014).
⠀
Jeżeli między dwiema osobami dochodzi do nieporozumienia, terapeuta nie musi od razu pytać:
⠀
„Co jest nie tak z klientem?”.
⠀
Może zapytać:
⠀
„Co wydarza się pomiędzy nami i w jaki sposób wspólnie tworzymy tę trudność?”.
⠀
◆ UCZYNIENIE UKRYTEGO KONTEKSTU WIDOCZNYM
⠀
Terapeuta może nazywać to, co w wielu relacjach pozostaje niewypowiedziane:
⠀
„Kiedy przez chwilę milczałem, zauważyłem, że się napiąłeś. Jak zrozumiałeś moje milczenie?”.
⠀
„Powiedziałeś, że wszystko jest w porządku, ale odsunąłeś się i ściszyłeś głos. Nie zakładam, że wiem, co to oznacza. Co się teraz z tobą dzieje?”.
⠀
Zamiast oczekiwać, że klient prawidłowo odczyta terapeutę, obie strony wspólnie sprawdzają znaczenia.
⠀
Terapia staje się miejscem, w którym można zadawać pytania bez zawstydzania i ujawniać reguły, które wcześniej były ukryte.
⠀
◆ TERAPIA JAKO SPOTKANIE DWÓCH KONTEKSTÓW
⠀
W pracy z osobą autystyczną terapeuta Gestalt również wnosi własny styl komunikacji, normy, oczekiwania i przyzwyczajenia. Nie jest neutralnym ekspertem, który bezbłędnie rozumie znaczenie wszystkich zachowań.
⠀
Może mylnie uznać ograniczony kontakt wzrokowy za unikanie bliskości, potrzebę konkretu za „intelektualizację”, a brak widocznej reakcji emocjonalnej za odcięcie od uczuć.
⠀
Dlatego szczególnie ważna staje się postawa fenomenologiczna: rzetelne opisywanie tego, co rzeczywiście można zaobserwować, oraz pytanie klienta o jego doświadczenie zamiast nadawania mu z góry ustalonego znaczenia (Yontef, 1993; Joyce i Sills, 2014).
⠀
Gestalt może być pomocny nie dlatego, że uczy osoby autystyczne sprawniejszego poruszania się po neurotypowym świecie ukrytych komunikatów.
⠀
Jego wartość może polegać na tworzeniu relacji, w której obie strony zwalniają, ujawniają własny kontekst i biorą odpowiedzialność za to, aby stać się dla siebie bardziej zrozumiałe.
⠀
Nie chodzi o całkowitą rezygnację z subtelności, metafor i komunikacji niewerbalnej.
⠀
Chodzi o możliwość sprawdzania znaczeń zamiast uznawania, że istnieje tylko jeden prawidłowy sposób ich odczytywania.
⠀
Być może jednym z najważniejszych zdań, jakie może usłyszeć osoba przez lata gubiąca się w ukrytych zasadach relacji, jest:
⠀
„Nie musisz się domyślać. Możesz mnie zapytać, a ja postaram się odpowiedzieć wprost”.
⠀
◆ BIBLIOGRAFIA
⠀
Hall, E. T. (1976). Beyond Culture. Anchor Books.
⠀
Joyce, P., Sills, C. (2014). Praktyka psychoterapii Gestalt. Wydawnictwo Gestalt i My.
⠀
Milton, D. E. M. (2012). On the ontological status of autism: The “double empathy problem”. Disability & Society, 27(6), 883–887.
⠀
Reindal, L. i in. (2023). Structural and pragmatic language impairments in children evaluated for autism spectrum disorder. Journal of Autism and Developmental Disorders, 53, 701–719.
⠀
Yontef, G. M. (1993). Awareness, Dialogue and Process: Essays on Gestalt Therapy. The Gestalt Journal Press.

13/07/2026

Diuna w relacji. Dlaczego wolimy milczący konflikt od prostej prośby o przytulenie?

W kultowej powieści science fiction „Diuna” pojawia się określenie na to, jak wyglądają tamtejsze walki i polityczne intrygi. Bohaterowie mówią, że to „finta w fincie w fincie… zdająca się nie mieć końca”.

Słowo ”finta” pochodzi ze sportu (np. z szermierki czy piłki nożnej) i oznacza po prostu ”zwód, markowany atak”. Udajesz, że robisz ruch w lewo, żeby przeciwnik tam się odsłonił, ale Ty już przewidziałeś jego reakcję i atakujesz w prawo. W świecie „Diuny” – pełnym spisków i wrogów – takie skomplikowane, wielowarstwowe planowanie pozwala przeżyć.

Jak to jest w naszym codziennym, realnym życiu? Ta sama strategia staje się wewnętrznym więzieniem.

Jak nieświadomie budujemy „finty” we własnej głowie?

Większość z nas nie walczy o władzę nad galaktyką, ale nasze mózgi i tak potrafią pisać scenariusze godne najlepszych strategów. Robimy to z jednego powodu: panicznie boimy się zranienia, oceny i odrzucenia. Zamiast zaryzykować i sprawdzić, co naprawdę się wydarzy, zaczynamy grać w głowie w skomplikowane szachy.

W psychologii poznawczej to zjawisko wiąże się z tzw. Teorią Umysłu (Theory of Mind). To naturalna zdolność ludzkiego mózgu do domyślania się, co myślą, czują lub planują inni. Problem pojawia się wtedy, gdy ta funkcja zaczyna działać zbyt intensywnie. Zamiast zdrowej empatii, zaczynamy projektować na innych własne lęki i tworzyć wspomniane „finty”.

Weźmy klasyczny przykład z życia par: masz za sobą potwornie ciężki dzień, czujesz wieczorem przytłaczającą samotność i potrzebujesz bliskości. Co w tym momencie robi Twój mózg?

1. Pierwsza warstwa (Nadaktywna Teoria Umysłu): Zamiast po prostu podejść i poprosić o wsparcie, zaczynasz „czytać w myślach” partnera: „On widzi, że jestem smutna, ale woli przeglądać telefon. Gdyby mu zależało, sam by podszedł i mnie przytulił. Nie będę się narzucać”. Reagujesz na swój własny, czarny scenariusz, a nie na rzeczywistość.

2. Druga warstwa (Samo-blokada): Twój mózg idzie głębiej i próbuje „chronić” Twoją dumę: „Nie powiem ani słowa. Jeśli muszę prosić o czułość, to ona nie ma żadnej wartości. Odwrócę się plecami i też będę milczeć – niech zobaczy, jak to jest”. Sam odcinasz się od kontaktu, by uniknąć ryzyka, że partner odpowie czymś niesatysfakcjonującym.

3. Trzecia warstwa (Pozorne bezpieczeństwo): Leżycie obok siebie w łóżku. W pokoju panuje lodowata cisza. Twój mózg gratuluje sobie „zachowania twarzy” i wygrania tej rundy milczenia.
W rzeczywistości stworzyłeś tak skomplikowaną finto-strategię, że całkowicie zakopałeś swoje prawdziwe, autentyczne potrzeby. Żyjesz w świecie swoich założeń, a efektem końcowym jest potworna, samotna noc we dwoje.

Gdzie w tym wszystkim jest psychoterapia Gestalt?

W psychoterapii Gestalt idziemy w całkiem odrwotnym kierunku niż bohaterowie Diuny. Podczas gdy w świecie science fiction wygrywa ten, kto najlepiej ukryje swoje intencje, w gabinecie psychoterapeutycznym wygrywa ten, kto ma odwagę je odsłonić i być w swojej prawdzie.

Współczesna literatura Gestalt opisuje te wewnętrzne finty jako specyficzne „style kontaktu”. Nie są traktowane jako błąd, ale jako twórcze przystosowanie – strategię, którą człowiek rozwinął w przeszłości, aby chronić się przed zranieniem. Problem polega na tym, że stosowana automatycznie w obecnej relacji, ta strategia odcina nas od bliskości.

Moc Gestaltu polega na tym, że zamiast bez końca analizować przeszłość i pytać „dlaczego taki jesteś”, skupia się na tym, „co robisz w tym momencie (w Tu i Teraz), że nie potrafisz sięgnąć po bliskość”.

W pracy terapeutycznej rozbrajamy te wewnętrzne finty krok po kroku:

1. Zauważamy schematy: Odkrywamy te wszystkie nawykowe style kontaktu, sztywne zasady („prawdziwa miłość domyśla się bez słów”) i czarne scenariusze, które klient sam sobie pisze w głowie.

2. Odkopujemy prawdziwe „Ja”: Pomagamy klientowi połączyć się ze swoimi emocjami i poczuć, czego naprawdę w głębi duszy w tym momencie potrzebuje.

3. Trenujemy w bezpiecznych warunkach: Gabinet miejsce do doświadczania. Klient uczy się ryzykować, modyfikować swoje dotychczasowe style kontaktu, zdejmować maskę „samowystarczalnego” i sprawdzać w bezpiecznej relacji z terapeutą, jak to jest po prostu otwarcie wyrazić potrzebę lub bezbronność.

Zamiast strategii – prostota.

Największą siłą psychoterapii Gestalt jest przywracanie prostoty. Uczy ona człowieka, by przestał być strategiem wojennym we własnym życiu i związku, a stał się kimś, kto żyje odważnie i bezpośrednio.

Zamiast budować w głowie wielopiętrowe intrygi i karać partnera milczeniem z obawy przed odrzuceniem, dorosły, świadomy siebie człowiek zyskuje wolność, by odłożyć telefon, przełamać dumę i powiedzieć:

- „Miałam dziś potworny dzień i czuję się bardzo samotna. Cholernie boję się, że usłyszę, że nie masz teraz dla mnie czasu, ale bardzo potrzebuję, żebyś mnie po prostu przytulił”.

I to jest właśnie moment, w którym kończy się skomplikowana gra pozorów, a zaczyna prawdziwe, autentyczne życie.
Bibliografia:

Joyce, P., Sills, C. (2014). Praktyka psychoterapii Gestalt. Łódź: Wydawnictwo Gestalt i My. granicy
Premack, D., Woodruff, G. (1978). Does the chimpanzee have a theory of mind? Behavioral and Brain Sciences, 1(4), 515-526.

08/05/2026

Uff… jest szansa, że AI jeszcze w najbliższych czasie nie przejmie roli psychoterapeuty 😅

Czy układy nerwowe pacjenta i terapeuty rzeczywiście „synchronizują się” w trakcie sesji?

W ostatnich latach pojęcie współregulacji stało się jednym z ważniejszych elementów rozumienia procesu terapeutycznego.
To, co wcześniej opisywane było głównie językiem doświadczenia klinicznego, coraz częściej staje się przedmiotem badań empirycznych.

🔬 Co pokazują aktualne badania?

W badaniu Wolfganga Tschachera i zespołu (2025, Frontiers in Psychology), obejmującym 21 diad terapeutycznych i 299 sesji, analizowano synchronię reakcji fizjologicznych (m.in. aktywności elektrodermalnej) między pacjentem a terapeutą.
Wyniki wskazują, że wyższy poziom synchronii wiąże się z jakością przymierza terapeutycznego oraz przebiegiem procesu.

Z kolei Hadas Sened i współautorzy (2026, Psychotherapy Research) opisują zjawisko tzw. „brain-to-brain coupling” — synchronii aktywności mózgowej między dwiema osobami — jako potencjalny mechanizm leżący u podstaw zmiany psychoterapeutycznej.

Podobne kierunki pojawiają się w przeglądzie Lucherini Angeletti (2025, Clinical Psychology & Psychotherapy), gdzie zwraca się uwagę m.in. na synchronię oddechu oraz jej związek z jakością relacji terapeutycznej.

Istotne jest, że synchronia ta nie oznacza stałej „harmonii”.
Badania podkreślają jej dynamiczny charakter — proces ciągłego dostrajania się i rozstrajania, który może mieć kluczowe znaczenie dla przebiegu terapii.

🎯 Co to oznacza dla praktyki klinicznej?

Relacja terapeutyczna może być rozumiana nie tylko jako przestrzeń znaczeń, ale także jako proces regulacyjny zachodzący między dwoma układami nerwowymi.

Obecność terapeuty — jego tempo, sposób reagowania, zdolność do regulacji własnego pobudzenia — staje się realnym czynnikiem wpływającym na zdolność pacjenta do regulacji.

To przesunięcie akcentu z technik na jakość bycia w relacji coraz wyraźniej znajduje odzwierciedlenie również w badaniach.

🤍
Zapraszamy do refleksji:
na ile w swojej pracy zwracają Państwo uwagę na własny stan regulacji jako element oddziaływania terapeutycznego?

24/10/2025

Badanie prowadzone w Gdańsku. Więcej szczegółów w komentarzach oryginalnego posta :)

🌿 Rusza pierwsze w Polsce badanie kliniczne z zastosowaniem L*D w terapii zaburzeń lękowych. Centrum Badań Klinicznych PI-House jako pierwszy ośrodek w kraju przeprowadzi projekt z użyciem MM120 – opatentowanej formy L*D – sponsorowany przez firmę MindMed.

🧠 Po zrealizowaniu projektów z zastosowaniem psylocybiny i 5-MeO-DMT jest to kolejny krok w kierunku oszacowania efektywności terapii psychodelicznych i ważny etap rozwoju tych terapii w Polsce. Aktualne badanie obejmuje ocenę skuteczności i bezpieczeństwa MM120 (L*D) w leczeniu zaburzeń lękowych w ramach ściśle kontrolowanego protokołu klinicznego. Projekt stanowi część międzynarodowego programu badawczego dotyczącego możliwości wdrożenia terapii z wykorzystaniem psychodelików do standardów leczenia w psychiatrii.

⚠️ Zgromadzone dotychczas dane sugerują, że L*D jest w stanie tymczasowo zmniejszać objawy lęku uogólnionego poprzez wpływ na układ serotoninergiczny i sieci mózgowe związane z przetwarzaniem emocji. Stosowanie tej substancji wiąże się jednak z ryzykiem wystąpienia reakcji niepożądanych. Obecnie przyjmowanie L*D nie jest uznawane za zalecaną metodę leczenia zaburzeń lękowych, a dokładne oszacowanie jego skuteczności i bezpieczeństwa wymaga dalszych procesów badawczych.

👩‍⚕️ Badanie w ośrodku PI-House jest realizowane pod kierownictwem dr n. med. Hanny Badzio-Jagiełło, a do udziału w nim mogą zgłaszać się osoby z rozpoznaniem lęku uogólnionego. Więcej informacji o projekcie oraz procesie rekrutacji osób badanych znajduje się w komentarzu.

15/10/2025

😊

03/10/2025

Dla tych którzy zastanawiają się jak to jest na pierwszym spotkaniu u psychoterapeuty 😌

02/10/2025

Ja też się bardzo cieszę z tego powodu 😊

06/09/2025

Link do wydarzenia: https://www.facebook.com/share/16w9K8bjna/?mibextid=wwXIfr

Link do kwestionariusza zapisów: https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScp6vFWPb7E2gYd4E6HqDTCc4wFk3KDjZHgqiTVQjPp92scLg/viewform?fbclid=IwVERDUAMpGFFleHRuA2FlbQIxMQABHhs6okZrxbmzS3_BdJZcDIYtYdph_cX5fLUtL8iBctaevVCmyjR3ZCjc7Lx6_aem_5UPF-OUf4lqKHRrYTx9Jqw