16/02/2026
WSTRZĄS ANAFILAKTYCZNY – ALGORYTM POSTĘPOWANIA (DOROŚLI)
Anafilaksję należy podejrzewać przy nagłym początku objawów skórnych i/lub oddechowych i/lub krążeniowych po ekspozycji na potencjalny alergen. Nie czekać na pełny obraz kliniczny.
Przykładowe sytuacje wyzwalające:
– podanie leku w iniekcji
– użądlenie przez owada
– spożycie pokarmu zawierającego alergen
1. NATYCHMIASTOWA OCENA I POZYCJA
Ułóż pacjenta w pozycji leżącej na plecach z uniesionymi kończynami dolnymi.
Jeżeli dominuje duszność – pozycja półsiedząca.
Jeżeli występują wymioty lub utrata przytomności – pozycja bezpieczna boczna.
Nie sadzać i nie pionizować pacjenta – może dojść do NZK (nagłego zatrzymania krążenia)!
2. ADRENALINA – LEK PIERWSZEGO WYBORU
Podaj natychmiast adrenalinę domięśniowo w przednio-boczną część uda.
Dawka u dorosłych: 0,5 mg i.m. (0,5 ml roztworu 1:1000).
W razie braku poprawy dawkę trzeba powtarzać co 5–10 minut.
Nie opóźniać podania adrenaliny z powodu braku dostępu dożylnego (wenflonu).
Adrenaliny nie podawać dożylnie poza warunkami OIOM-u.
Zasada kluczowa: podaj natychmiast, domięśniowo w udo, w prawidłowej dawce; nie czekaj na wenflon i nie zastępuj adrenaliny sterydem ani lekami przeciwhistaminowymi – są to leki uzupełniające.
3. WEZWANIE ZESPOŁU RATOWNICTWA MEDYCZNEGO – 112
Wezwać natychmiast, równolegle z podaniem adrenaliny.
Nie licz na to, że samo przejdzie. Powikłaniem ciężkiego wstrząsu anafilaktycznego jest NZK!
4. TLENOTERAPIA
Podaj tlen w wysokim przepływie 10–15 l/min przez maskę z rezerwuarem, szczególnie przy duszności, hipoksji lub objawach wstrząsu.
5. DOSTĘP DOŻYLNY (WENFLON)
Załóż co najmniej jeden dostęp dożylny o dużym świetle.
Nie opóźniaj leczenia adrenaliną w oczekiwaniu na dostęp dożylny.
6. PŁYNOTERAPIA
Podaj szybko krystaloidy (NaCl 0,9% lub płyny wieloelektrolitowe).
Początkowo bolus 500–1000 ml, w ciężkim wstrząsie możliwe kolejne bolusy (nawet do 2–3 litrów).
Anafilaksja jest wstrząsem dystrybucyjnym z masywnym przesiękiem naczyniowym.
7. LEKI UZUPEŁNIAJĄCE (NIE ZAMIAST ADRENALINY)
Glikokortykosteroid: hydrokortyzon 200–500 mg i.v.
Lek nie działa natychmiast – stosowany w celu zmniejszenia ryzyka reakcji dwufazowej.
Antyhistaminiki H1 ± H2 (cetyryzyna, fenazolina, loratadyna) – wyłącznie objawowo (pokrzywka, świąd).
β₂-mimetyk wziewny (np. salbutamol) przy utrzymującym się skurczu oskrzeli, duszności lub napadzie astmy.
8. MONITOROWANIE I OBSERWACJA
Monitoruj pacjenta:
– ciśnienie tętnicze
– tętno
– saturację
– zapis EKG
Każdy pacjent po anafilaksji wymaga obserwacji szpitalnej (minimum 6–12 godzin z uwagi na ryzyko reakcji dwufazowej).
ZASADA KLUCZOWA
Brak poprawy = kolejna dawka adrenaliny i.m. co 5–10 min.
Najczęstszą przyczyną zgonu w anafilaksji jest zbyt późne podanie adrenaliny oraz założenie, że „samo przejdzie”.
W razie podejrzenia wstrząsu anafilaktycznego lepiej wezwać ZRM niepotrzebnie niż za późno.
PRZYCZYNY (CZYNNIKI WYZWALAJĄCE)
Wstrząs anafilaktyczny jest reakcją ogólnoustrojową wywołaną najczęściej przez antygen, rzadziej przez czynnik nieimmunologiczny, prowadzącą do masywnej degranulacji komórek tucznych i bazofilów.
Najczęstsze przyczyny to leki, przede wszystkim:
– antybiotyki β-laktamowe
– NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne)
– leki zwiotczające mięśnie
– środki kontrastowe
– leki biologiczne
– anestetyki
W praktyce ambulatoryjnej i zabiegowej to absolutna czołówka.
Drugą dużą grupą są pokarmy:
– orzeszki ziemne i inne orzechy
– skorupiaki
– ryby
– mleko
– jaja
– soja
– sezam
Reakcje bywają gwałtowne nawet po śladowej ekspozycji.
Jady owadów błonkoskrzydłych (osa, pszczoła, szerszeń) są klasyczną przyczyną ciężkich, nagłych anafilaksji, często z dominującym wstrząsem krążeniowym.
Rzadziej przyczyną są:
– lateks
– alergeny wziewne
– immunoterapia alergenowa
– wysiłek fizyczny (szczególnie anafilaksja wysiłkowa zależna od pokarmu)
– zimno
– czynniki idiopatyczne
Ważne klinicznie: pierwsza ekspozycja może wywołać wstrząs, jeśli wcześniej doszło do uczulenia subklinicznego.
OBJAWY (OBRAZ KLINICZNY)
Objawy są nagłe, szybko postępujące i wielonarządowe. Nie wszystkie muszą wystąpić jednocześnie.
Objawy skórno-śluzówkowe: pokrzywka, rumień, świąd, obrzęk warg, języka, powiek, uczucie gorąca. Ich brak nie wyklucza anafilaksji.
Objawy oddechowe: duszność, świszczący oddech, skurcz oskrzeli, chrypka, stridor, uczucie „kluchy w gardle”, obrzęk krtani – jedna z głównych przyczyn zgonu.
Objawy krążeniowe: hipotensja (gwałtowny spadek ciśnienia), tachykardia, bladość, zimna spocona skóra, zawroty głowy, utrata przytomności, a w ciężkich przypadkach NZK.
U części pacjentów objawy krążeniowe są dominujące, bez pokrzywki i bez obrzęku krtani.
Objawy ze strony przewodu pokarmowego: nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka, parcie na stolec.
Objawy neurologiczne: lęk, dezorientacja, uczucie „zaraz umrę”, splątanie, utrata przytomności – wtórne do hipoperfuzji mózgu.
PATOFIZJOLOGIA – MECHANIZM
W klasycznej anafilaksji IgE-zależnej dochodzi do związania alergenu z przeciwciałami IgE na powierzchni komórek tucznych i bazofilów, co prowadzi do ich gwałtownej degranulacji.
Uwolnione mediatory (histamina, tryptaza, leukotrieny, prostaglandyny, PAF – platelet activating factor) działają systemowo i kaskadowo.
Dochodzi do masywnej wazodylatacji, zwiększenia przepuszczalności śródbłonka i ucieczki płynu do przestrzeni pozanaczyniowej, co powoduje gwałtowny spadek efektywnej objętości krwi krążącej.
Równolegle występuje skurcz oskrzeli, obrzęk błon śluzowych dróg oddechowych, spadek napięcia mięśni gładkich naczyń i upośledzenie powrotu żylnego.
Serce pracuje w warunkach skrajnie niekorzystnych: mały preload (prawo Franka–Starlinga), niskie ciśnienie perfuzyjne oraz możliwe bezpośrednie działanie mediatorów na mięsień sercowy.
Prowadzi to do obrazu wstrząsu dystrybucyjnego z elementami hipowolemii względnej (niedobór płynów w naczyniach wskutek ich ucieczki do tkanek – obrzęki).
Adrenalina działa skutecznie, ponieważ jednocześnie:
– obkurcza naczynia (α₁)
– rozszerza oskrzela (β₂)
– zwiększa kurczliwość serca (β₁)
– stabilizuje błony komórek tucznych
czyli uderza bezpośrednio w rdzeń patofizjologii anafilaksji.
WYDRUKUJ I POWIEŚ NA ŚCIANIE W SWOJEJ PLACÓWCE .
——————————————————————-
WSTRZĄS ANAFILAKTYCZNY – CO ROBIĆ NATYCHMIAST (DOROŚLI)
PODEJRZEWAJ, GDY:
nagły początek objawów po leku / jedzeniu / użądleniu
– duszność
– spadek ciśnienia, omdlenie
– obrzęk twarzy, języka
– pokrzywka (może jej NIE BYĆ!)
⸻
1. POZYCJA
• leżąca + nogi do góry
• duszność → półsiedząca
• wymioty / nieprzytomny → pozycja bezpieczna
❗ NIE SADZAĆ – RYZYKO NZK
⸻
2. ADRENALINA – TERAZ
0,5 mg i.m. w udo (0,5 ml 1:1000)
⏱ POWTARZAJ co 5–10 min, jeśli brak poprawy
❗ NIE CZEKAJ NA WENFLON
❗ NIE PODAWAJ i.v. (poza OIOM)
⸻
3. DZWOŃ 112
Nie zakładaj, że „przejdzie”.
⸻
4. TLEN
10–15 l/min, maska z rezerwuarem
⸻
5. WENFLON
Ale NIE kosztem adrenaliny
⸻
6. PŁYNY
NaCl 0,9% / PWE
• 500–1000 ml bolus
• do 2–3 l w ciężkim wstrząsie
⸻
7. LEKI DODATKOWE (NIE ZAMIAST ADRENALINY)
• Hydrokortyzon 200–500 mg i.v.
• Antyhistaminik (pokrzywka, świąd)
• Salbutamol wziewnie (skurcz oskrzeli)
⸻
8. MONITORUJ
RR • HR • SpO₂ • EKG
Obserwacja min. 6–12 h
⸻
ZASADA ZŁOTA:
👉 BRAK POPRAWY = KOLEJNA ADRENALINA
⸻
2️⃣ WERSJA DLA PERSONELU NIEMEDYCZNEGO (rejestratorki, asystenci medyczni) ORAZ MEDYCZNEGO NIELEKARSKIEGO (położne i pielęgniarki)
PODEJRZEWASZ REAKCJĘ ALERGICZNĄ? → DZIAŁAJ
OBJAWY ALARMOWE:
• nagła duszność
• omdlenie / osłabienie
• obrzęk ust, języka, twarzy
• zimna, spocona, blada skóra
• pacjent mówi: „zaraz zemdleję / duszę się”
⸻
CO ROBIĆ:
1️⃣ Połóż pacjenta, nogi do góry (nie sadzaj!)
2️⃣ ZAWOŁAJ LEKARZA NATYCHMIAST
3️⃣ DZWOŃ 112 / 999
4️⃣ NIE ZOSTAWIAJ PACJENTA SAMEGO
Jeśli jesteś pielęgniarką lub położną czy ratownikiem medycznym :
5️⃣ podaj ADRENALINE w udo - nie zastanawiaj się za długo jeśli RR masz wstrząsowe 80/50 —> 70/40 lub bradykardie
