24/08/2026
Odruchy ideomotoryczne a neuroplastyczność mózgu
Odruchy ideomotoryczne są ciekawym przykładem tego, jak nasze myśli, wyobrażenia i emocje mogą wpływać na ciało. Mogą pojawić się wtedy, gdy człowiek wykonuje niewielki, często nieświadomy ruch pod wpływem myśli, sugestii albo wyobrażenia. Może to być na przykład delikatne poruszenie palcem, ręką czy dłonią. Osoba może mieć wrażenie, że ruch pojawił się sam i nie była to jej świadoma decyzja.
Zjawisko to można połączyć z neuroplastycznością mózgu. Neuroplastyczność oznacza zdolność mózgu do zmieniania się pod wpływem doświadczeń, uczenia się i powtarzania określonych czynności. Mózg nie jest więc czymś całkowicie stałym. Przez całe życie tworzy i wzmacnia połączenia między komórkami nerwowymi, a także może zmieniać sposób, w jaki reaguje na różne sytuacje (Kossut, 2019).
Dobrym przykładem może być nauka jazdy na rowerze. Na początku trzeba świadomie kontrolować wiele czynności. Z czasem jazda staje się bardziej naturalna i nie trzeba zastanawiać się nad każdym ruchem. Mózg nauczył się określonego sposobu działania. Podobnie może być z innymi zachowaniami i reakcjami, które często powtarzamy.
W przypadku odruchów ideomotorycznych interesujące jest to, że sama myśl lub wyobrażenie określonego działania może wiązać się z aktywnością obszarów mózgu odpowiedzialnych za przygotowanie ruchu. Nie oznacza to jednak, że każda myśl powoduje ruch. Reakcja może być bardzo delikatna i zależy między innymi od uwagi, oczekiwań, sugestii oraz sytuacji, w której się znajdujemy.
Zjawisko to wykorzystuje się między innymi w hipnoterapii. Jedną z metod jest tak zwana sygnalizacja ideomotoryczna. Terapeuta może wcześniej ustalić z osobą, że określony niewielki ruch palca będzie oznaczał „tak”, a inny ruch „nie”. Następnie podczas pracy można zadawać pytania, na które osoba odpowiada za pomocą tych ruchów.
Dla wielu osób może być to ciekawe doświadczenie, ponieważ pokazuje, że nie wszystkie reakcje naszego ciała są przez nas świadomie kontrolowane. Układ nerwowy cały czas przetwarza ogromną ilość informacji. Niektóre procesy zachodzą poza naszą bezpośrednią świadomością.
Warto jednak pamiętać, że odruch ideomotoryczny nie jest sposobem na odczytanie „prawdy z podświadomości”. Jeżeli podczas hipnozy pojawi się ruch oznaczający „tak”, nie można na tej podstawie stwierdzić, że odpowiedź jest obiektywnie prawdziwa. Na reakcję może wpływać między innymi sugestia, oczekiwania osoby, sposób zadania pytania, emocje czy wcześniejsze przekonania (Siuta, 2007).
Jest to szczególnie ważne podczas pracy z pamięcią. Hipnoza nie powinna być traktowana jako metoda pozwalająca bezbłędnie odtworzyć wydarzenia z przeszłości. Wspomnienia człowieka nie są nagraniem, które można odtworzyć w identycznej formie. Mogą się zmieniać i być podatne na wpływ różnych czynników.
Neuroplastyczność daje natomiast bardzo ciekawą perspektywę w pracy terapeutycznej. Jeżeli przez długi czas człowiek reaguje w określony sposób, na przykład napięciem, lękiem lub unikaniem, jego mózg może utrwalać taki sposób reagowania. Jednocześnie dzięki uczeniu się i powtarzaniu nowych doświadczeń możliwe jest stopniowe rozwijanie innych sposobów reagowania.
Można to porównać do tworzenia nowej ścieżki. Im częściej korzystamy z określonego sposobu reagowania, tym bardziej staje się on znany i łatwiejszy do uruchomienia. Kiedy uczymy się nowej reakcji i wielokrotnie ją ćwiczymy, również ona może stać się bardziej dostępna.
Dlatego w terapii wykorzystuje się różne metody, które mogą wspierać uczenie się nowych sposobów reagowania. Należą do nich między innymi terapia poznawczo-behawioralna, trening uważności, biofeedback, ćwiczenia relaksacyjne, praca z wyobraźnią czy odpowiednio prowadzona hipnoza. Ich skuteczność zależy jednak od problemu, osoby oraz prawidłowego zastosowania danej metody.
W tym miejscu można zauważyć związek między odruchem ideomotorycznym a neuroplastycznością. Odruch ideomotoryczny pokazuje, że procesy psychiczne, takie jak myśl, wyobrażenie czy oczekiwanie, mogą być związane z reakcją naszego ciała. Neuroplastyczność pokazuje natomiast, że mózg może zmieniać się pod wpływem doświadczeń i uczenia się.
Nie należy jednak upraszczać tego do stwierdzenia, że „myśl sama zmienia mózg”. Zmiany neuroplastyczne są bardziej złożone. Znaczenie mają między innymi powtarzanie, uwaga, emocje, aktywność fizyczna, sen, środowisko oraz rzeczywiste doświadczenia (Kalat, 2006; Kossut, 2019).
Odruchy ideomotoryczne można więc potraktować jako interesujący przykład współpracy między psychiką a ciałem. Pokazują one, że nawet bardzo subtelne procesy psychiczne mogą być związane z reakcjami fizycznymi. Z kolei neuroplastyczność przypomina nam, że mózg ma zdolność uczenia się i dostosowywania do nowych doświadczeń.
W praktyce terapeutycznej najważniejsze jest więc nie samo uzyskanie ruchu palca czy dłoni, ale to, co człowiek może dzięki takiemu doświadczeniu zauważyć i czego może się nauczyć. Odpowiednio prowadzona praca może pomagać w rozwijaniu nowych sposobów reagowania, większej świadomości własnego ciała i emocji oraz bardziej elastycznego funkcjonowania.
Bibliografia
Augustynek, A. (2008). Sugestia. Manipulacja. Hipnoza. Warszawa: Difin.
Doidge, N. (2022). Mózg zmienia się sam. Innowacyjne techniki przywracania prawidłowych funkcji mózgu bez operacji i leków. Białystok: Vital.
Gapik, L. (1984). Hipnoza i hipnoterapia. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich.
Kalat, J. W. (2006). Biologiczne podstawy psychologii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Kossut, M. (2019). Neuroplastyczność – podstawowe mechanizmy.
Siuta, J. (2007). Psychologia zjawisk hipnotycznych. Kraków: WiR Partner.
Yapko, M. D. (2000). Podstawy hipnozy. Zasady i pojęcia. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Fundacja Out Of The BOXes-neuroplastyczność mózguMagdalena Fudali-MachyńskaAgata Jacaszek Psycholog
