10/12/2025
PRZETRWAŁE ODRUCHY PIERWOTNE
Przetrwałe odruchy pierwotne to obecność automatycznych, niezależnych od woli, stereotypowych reakcji mięśniowo-nerwowych mimo uzyskania przez dziecko wieku, w których powinny one zostać wygaszone. Obecność takich odruchów w pewnym wieku jest niepożądana – wpływa negatywnie na dalszy rozwój motoryczny.
Dojrzewanie układu nerwowego u dzieci następuje spontanicznie pod wpływem bodźców docierających z otoczenia, co ma miejsce w przypadku każdego zdrowo rozwijającego się dziecka. Miarą dojrzałości neurologicznej jest przede wszystkim stopień integracji odruchów prymitywnych, nazywanych również odruchami pierwotnymi. Zaliczamy do nich następujące odruchy:
asymetryczny toniczny odruch szyjny (odruch ATOS) – pojawia się po raz pierwszy w okolicach 18 tygodnia życia płodowego i jest w pełni obecny podczas porodu. Jego obecność wpływa na kształtowanie się koordynacji ręka-oko i poczucie odległości, jak również umożliwia bezpieczne oddychanie podczas leżenia dziecka na brzuchu. Odruch ATOS wywołuje się poprzez delikatne skręcenie główki dziecka w jedną stronę podczas leżenia na plecach. Jeśli odruch jest obecny, natychmiast wystąpi wyprost w kończynach dolnych i kończynach górnych po stronie twarzy dziecka, co jest efektem wzrostu napięcia mięśni prostowników tej strony. Powinien zaniknąć w okolicach 6 miesiąca życia
symetryczny toniczny odruch szyjny (odruch STOS) – zazwyczaj pojawia się około 4 miesiąca życia, a wycisza w okolicach 10 miesiąca. Jego celem jest przygotowanie dziecka do raczkowania i czworakowania, a więc do przejścia w wyższe niż leżenie pozycje. Umożliwia osiowe ustawienie okolicy potylicznej i krzyżowej względem siebie. Podczas zginania głowy dziecka (w leżeniu na plecach) wyzwala się zgięcie kończyn górnych z równoczesnym wyprostem kończyn dolnych. Z kolei wyprost głowy (w leżeniu na brzuszku) daje zupełnie odwrotną reakcję napięciową: wyprost kończyn górnych oraz zgięcie kończyn dolnych
toniczny odruch błędnikowy (odruch TOB) – chcąc wywołać odruch przedni, wystarczy położyć dziecko na plecach i delikatnie chwytając za główkę wykonać jej zgięcie. W efekcie dziecko zgina również kończyny górne i kończyny dolne. Z kolei chcąc wywołać odruch tylny, dziecko układa się w leżeniu przodem, po czym delikatnie łapiąc główkę, wykonuje się jej wyprost. Efektem jest jednoczesne wyprostowanie kończyn górnych i dolnych. Oba są obecne już podczas narodzin dziecka i powinny zaniknąć w okolicach 3-4 roku życia
odruch moro – czyli tzw. odruch obejmowania, który powinien zaniknąć całkowicie w okolicach 6 miesiąca życia dziecka. Polega na energicznym odrzuceniu obu rączek na boki, po czym następuje przyciągnięcie rączek z powrotem do ciała, a wszystko to w momencie nagłego hałasu, nagłego dotyku czy szybszego niż zwykle opuszczenia dziecka na rękach do łóżeczka. Stanowi reakcję obronną.
objaw Babińskiego – odruch ten zanika około 2 roku życia, a polega na mimowolnym prostowaniu stopy (zwłaszcza palucha) wskutek drażnienia jej podeszwy. Wskazuje on na niedojrzałość układu nerwowego i nie ma większego znaczenia dla noworodków i niemowląt.
odruch Galanta (grzbietowy)polegający na wygięciu tułowia dziecka w stronę, wzdłuż której drażnimy kręgosłup (okolica lędźwiowa), co pomagało mu w trakcie porodu, a u płodu pozwalało odbierać dźwięki, powinien zaniknąć około 4-6 miesiąca życia.
Przetrwałe odruchy pierwotne – przyczyny
Dziecko z pomocą odruchów pierwotnych realizuje podstawowe potrzeby życiowe, takie jak np. ssanie, połykanie. Stanowią one reakcje na konkretne bodźce z otoczenia, jak również są reakcją obronną. Ich obecność na pewnym etapie życia ma integralne znaczenie. Jednak wraz z rozwojem układu nerwowego odruchy pierwotne powinny ulegać wyciszaniu, a ostatecznie całkowitemu zanikowi. Zdarza się, że u niektórych dzieci obserwuje się przetrwałe odruchy pierwotne. Przyczyną tego mogą być:
urazy płodu w ciąży
niedotlenienie okołoporodowe
wady genetyczne i zespoły wrodzone
mózgowe porażenie dziecięce
narażenie kobiety ciężarnej na toksyny, np. alkohol, zanieczyszczenia, dym papierosowy
i wiele innych.
Zdarza się, że przetrwałe odruchy pierwotne występują u dzieci bez żadnych poważnych wad czy chorób. Wówczas przyczyny tego zjawiska nie są znane.
Przetrwałe odruchy pierwotne – konsekwencje
Znamiona niewygaszonego odruchu pierwotnego w niektórych przypadkach można zaobserwować u dzieci w wieku przedszkolnym, szkolnym, a nierzadko nawet u osób dorosłych. Zaburza to rozwój posturalny i motoryczny, dezorganizuje przebieg nabywania ruchów dowolnych, sprawia, że wzorce ruchowe przybierają charakter patologiczny. Konsekwencjami odruchów przetrwałych u dzieci są m.in.:
trudności w ocenie kierunku ruchu, przestrzeni
zaburzenia ruchów gałek ocznych
opóźnienie nauki czytania pogorszona koordynacja wzrokowo-słuchowa
niezgrabne pismo
zaburzenia wokalizacji i rozwoju mowy
niechęć do aktywności fizycznej, słaba koordynacja ruchowa
choroba lokomocyjna
tendencja do chodzenia na paluszkach i opóźnienie nauki chodu
zaburzenia równowagi
wzmożone napięcie mięśniowe lub obniżone napięcie mięśniowe
nieprawidłowa postawa ciała, wady postawy.
W przypadku osób dorosłych przetrwałe odruchy pierwotne najczęściej wyrażone są pod postacią problemów z równowagą i koordynacją, niewyraźnego pisma, choroby lokomocyjnej oraz wad postawy, choć obraz kliniczny może być różny w zależności od występującego odruchu.
Przetrwałe odruchy pierwotne – leczenie
Leczenie przetrwałych odruchów pierwotnych prowadzi się w gabinecie fizjoterapeuty dziecięcego. Terapia obejmuje połączenie wielu różnych metod i technik fizjoterapeutycznych, z metodą Vojty, NDT-Bobath i integracją sensoryczną na czele. Zastosowanie znajdują także różnego rodzaju masaże oraz indywidualnie dobrane ćwiczenia, które muszą zawierać element zabawy. Dzięki temu będą atrakcyjne dla dzieci. Terapia trwa przeważnie kilka miesięcy, wymaga również działań rodziców w domu. Dlatego na wizytach fizjoterapeuta przeprowadza też instruktaż ćwiczeń do domu i uświadamia rodziców, na co powinni zwracać szczególną uwagę.
