08/10/2026
KRYZYS — ZAŁAMANIE CZY PUNKT ZWROTNY?
O WZROŚCIE POTRAUMATYCZNYM I ROLI UWAŻNOŚCI
Kryzys psychologiczny pojawia się wtedy, gdy wydarzenia lub zmiany w życiu naruszają naszą równowagę, a dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać. W klasycznej koncepcji Geralda Caplana jest to stan przeciążenia wymagający uruchomienia nowych sposobów działania i dostępnego wsparcia. (Caplan, 1964; Roberts i Ottens, 2005)
Może rozpocząć się po stracie, rozstaniu, diagnozie choroby albo utracie pracy. Bywa też związany z przejściem do nowego etapu życia. To, co wcześniej dawało poczucie bezpieczeństwa, zmienia się.
Pojawia się pytanie: „JAK MAM SIĘ TERAZ ODNALEŹĆ?”.
Kryzys odczuwamy w emocjach, myślach, ciele i codziennym funkcjonowaniu. Może przynosić silny lęk, smutek, złość, bezradność, trudności z koncentracją i podejmowaniem decyzji.
Często towarzyszą mu problemy ze snem, napięcie i nieustanne powracanie myślami do tego, co się wydarzyło. Zwykłe obowiązki zaczynają wymagać znacznie większego wysiłku.
KRYZYS NIESIE RYZYKO POGORSZENIA ZDROWIA, ALE MOŻE RÓWNIEŻ STAĆ SIĘ POCZĄTKIEM GŁĘBOKIEJ ZMIANY.
W niekorzystnym przebiegu przeciążenie narasta, człowiek może wycofywać się z relacji, tracić zdolność do pracy i dbania o siebie. Mogą rozwinąć się lub nasilić zaburzenia lękowe, depresja, także o ciężkim przebiegu, czy problemy związane z używaniem alkoholu. Po doświadczeniu traumatycznym możliwy jest również zespół stresu pourazowego — PTSD. Dlatego przedłużające się cierpienie i wyraźne pogorszenie funkcjonowania wymagają profesjonalnej pomocy.
Drugi możliwy kierunek to odbudowa, a u części osób również rozwój wykraczający poza wcześniejsze możliwości. Właśnie tutaj pojawia się pojęcie WZROSTU POTRAUMATYCZNEGO.
Richard Tedeschi i Lawrence Calhoun opisują go jako pozytywną zmianę psychologiczną powstającą w procesie zmagania się z następstwami bardzo trudnych doświadczeń.
Jej istotą jest PRZEKROCZENIE WCZEŚNIEJSZEGO POZIOMU FUNKCJONOWANIA W NIEKTÓRYCH OBSZARACH ŻYCIA. (Tedeschi i Calhoun, 2004)
Podobną możliwość opisywał Charles Carver, posługując się pojęciem:
THRIVING — rozwoju po przeciwnościach, obejmującego między innymi nowe umiejętności, większą pewność siebie czy poczucie bezpieczeństwa w relacjach. Odróżniał taki rozwój od samego odzyskania wcześniejszej równowagi. (Carver, 1998)
Na uproszczonym wykresie można to przedstawić tak: po spadku związanym z kryzysem linia wraca do wcześniejszego poziomu albo w określonym obszarze przekracza go i biegnie wyżej. Ten drugi przebieg obrazuje możliwość wzrostu.
W życiu taka zmiana zwykle potrzebuje czasu; bywa przeżywana jako JAKOŚCIOWY PRZEŁOM W ROZUMIENIU SIEBIE I SPOSOBIE ŻYCIA.
CO MOŻE SIĘ ROZWINĄĆ?
Badacze wyróżnili pięć obszarów: większe docenianie życia, pogłębienie relacji, poczucie osobistej siły, odkrywanie nowych możliwości oraz przemiany duchowe. (Tedeschi i Calhoun, 1996)
Ktoś zaczyna budować bliższe relacje, niż potrafił wcześniej. Ktoś odkrywa odwagę do zmiany kierunku zawodowego. Ktoś porządkuje wartości i wyraźniej rozpoznaje, na co chce przeznaczać swój czas. Poczucie siły może obejmować także świadomość: „Wiem, kiedy potrzebuję pomocy i potrafię o nią poprosić”.
W modelu Tedeschiego i Calhouna ważną rolę odgrywa przebudowa przekonań o sobie i świecie. Trudne wydarzenie podważa dotychczasowe poczucie przewidywalności. Z czasem, dzięki przeżywaniu emocji, refleksji i relacjom z innymi, człowiek może nadawać nowe znaczenie własnemu doświadczeniu i tworzyć inne sposoby działania. (Tedeschi i Calhoun, 2004)
WZROST I CIERPIENIE MOGĄ PRZY TYM WSPÓŁISTNIEĆ.
Człowiek może rozwijać nowe możliwości, nadal zmagając się z bólem lub objawami zaburzenia. Możliwy jest także powrót do równowagi bez poczucia wielkiej przemiany. Żadna z tych dróg nie jest sprawdzianem wartości człowieka.
W publikacji z 2025 roku analizowano 1230 amerykańskich weteranów badanych wielokrotnie w okresie dwóch lat. Przebieg deklarowanego wzrostu różnił się zależnie od historii traum, a wsparcie społeczne było istotnie związane z jego poziomem. (Canning i współpracownicy, 2025)
To wskazówka, że obecność ludzi, na których można liczyć, może pomagać również w rozwoju po traumie.
W innym badaniu z 2025 roku, obejmującym 231 osób leczonych z powodu raka płuca, mniejsze nasilenie cierpienia emocjonalnego przewidywało wyższy poziom deklarowanego wzrostu w późniejszych pomiarach. Było to badanie zależności, które samo w sobie nie dowodzi przyczynowości. (Chu i współpracownicy, 2025)
W praktyce sugeruje to, że ŁAGODZENIE CIERPIENIA MOŻE TWORZYĆ WIĘCEJ PRZESTRZENI NA ODBUDOWĘ I ROZWÓJ.
Jednym ze sposobów wspierania tego procesu jest MEDYTACJA UWAŻNOŚCI.
Polega na świadomym przyglądaniu się bieżącym doświadczeniom: myślom, emocjom i sygnałom płynącym z ciała. Ćwiczymy rozpoznawanie tego, co się w nas dzieje, kierowanie uwagą i mniej automatyczne reagowanie. Przegląd badań wskazuje, że zmniejszenie reaktywności emocjonalnej, zamartwiania się i uporczywego rozpamiętywania należy do mechanizmów działania programów opartych na uważności. (Gu i współpracownicy, 2015)
Mówiąc prościej: ZAUWAŻAJĄC WŁASNE REAKCJE, ZYSKUJEMY WIĘCEJ PRZESTRZENI, BY ZDECYDOWAĆ, CO Z NIMI ZROBIĆ.
Gdy pojawia się lęk, uczymy się go rozpoznawać i pytać o swoje potrzeby. Gdy myśli krążą wokół problemu, ćwiczymy powracanie do chwili obecnej. Rozwijamy wpływ na swoją uwagę i odpowiedź na emocje, bez oczekiwania, że będziemy kontrolować każdą pojawiającą się myśl.
W badaniu 252 kobiet z doświadczeniem raka piersi program oparty na uważności przyniósł większą poprawę w zakresie stresu oraz deklarowanego doceniania życia i dostrzegania nowych możliwości niż grupowa terapia wspierająco-ekspresyjna. Większość korzyści utrzymywała się przez rok. (Carlson i współpracownicy, 2016)
Pokazuje to, że program uważności może wspierać zarówno ulgę w cierpieniu, jak i odczuwanie pozytywnych zmian po trudnym doświadczeniu.
W silnym kryzysie praktyka może uzupełniać pomoc psychologiczną lub medyczną. Jej znaczenie polega na rozwijaniu kontaktu ze sobą i większej swobody w reagowaniu — umiejętności, które mogą wspierać odbudowę życia oraz tworzyć warunki do wzrostu potraumatycznego.
Szczerze zachęcam,
Agnieszka Zadrożna
Relax & Heal
Zmiana przez rozwój 💗