28/04/2026
Nie każda osoba z zaburzeniami pamięci ma chorobę Alzheimera.
To zdanie nabiera dziś szczególnego znaczenia, ponieważ diagnostyka otępień przestała opierać się wyłącznie na obserwacji objawów. Coraz częściej możemy oceniać biologiczne podłoże choroby — czyli sprawdzać, jaki proces rzeczywiście toczy się w mózgu.
Służą do tego biomarkery.
W chorobie Alzheimera najważniejsze są biomarkery związane z dwoma białkami: amyloidem beta i tau. Amyloid odkłada się w mózgu w postaci blaszek, a tau wiąże się z uszkodzeniem neuronów i tworzeniem patologii wewnątrzkomórkowej. Te zmiany można oceniać między innymi w badaniu płynu mózgowo-rdzeniowego, w badaniach PET, a coraz częściej także za pomocą badań krwi.
Co w przypadku, kiedy mamy do czynienia z typowymi objawami choroby Alzheimera a biomarkery są ujemne?
Wtedy warto pomyśleć o innej przyczynie. Jedną z nich jest LATE.
LATE to skrót od angielskiej nazwy limbic-predominant age-related TDP-43 encephalopathy. Jest to choroba neurodegeneracyjna wieku podeszłego, związana z nieprawidłową patologią białka TDP-43, która najczęściej dotyczy struktur odpowiedzialnych za pamięć — przede wszystkim układu limbicznego, hipokampa i przyśrodkowych części płatów skroniowych.
Czym jest TDP-43?
TDP-43 to białko naturalnie występujące w komórkach nerwowych. W warunkach prawidłowych znajduje się głównie w jądrze komórkowym i bierze udział w regulacji procesów związanych z RNA, czyli z odczytywaniem i przetwarzaniem informacji potrzebnej komórce do produkcji białek.
Innymi słowy: TDP-43 jest jednym z białek, które pomagają neuronowi prawidłowo zarządzać informacją genetyczną i utrzymywać swoją funkcję.
Problem pojawia się wtedy, gdy TDP-43 zaczyna zachowywać się nieprawidłowo.
W chorobach związanych z TDP-43 obserwuje się dwa ważne zjawiska. Po pierwsze, białko może znikać z miejsca, w którym powinno się znajdować, czyli z jądra komórkowego. Po drugie, zaczyna gromadzić się w cytoplazmie — poza jądrem — tworząc nieprawidłowe agregaty, czyli złogi białkowe.
To oznacza, że komórka nerwowa może jednocześnie tracić prawidłową funkcję TDP-43 i być narażona na toksyczny wpływ jego nieprawidłowych nagromadzeń.
Kogo najczęściej dotyczy LATE?
LATE jest przede wszystkim chorobą wieku podeszłego. Najczęściej opisuje się ją u osób po 75–80 roku życia, a jej znaczenie rośnie wraz z wiekiem pacjenta. U osób w podeszłym wieku zaburzenia pamięci coraz rzadziej wynikają z jednego, izolowanego procesu chorobowego.
To ważne, ponieważ LATE może występować samodzielnie, ale bardzo często nakłada się na inne choroby mózgu.
Najczęściej mówi się o współistnieniu LATE z chorobą Alzheimera. Może współistnieć także ze zmianami naczyniowymi w mózgu, z zanikiem hipokampa, z patologią tau związaną z wiekiem, z chorobą z ciałami Lewy’ego oraz innymi procesami neurodegeneracyjnymi typowymi dla starszego wieku.
Jak rozpoznaje się LATE?
To jeden z najtrudniejszych aspektów tej choroby.
Obecnie nie mamy jeszcze rutynowego, szeroko dostępnego biomarkera TDP-43, który pozwalałby z prostego badania krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego jednoznacznie potwierdzić LATE za życia.
Pewne rozpoznanie LATE pozostaje rozpoznaniem neuropatologicznym, czyli takim, które można potwierdzić w badaniu tkanki mózgowej. W praktyce klinicznej możemy jednak budować podejrzenie LATE na podstawie całości obrazu.
Podejrzenie LATE jest szczególnie uzasadnione, gdy:
– pacjent jest w zaawansowanym wieku,
– dominującym objawem są zaburzenia pamięci epizodycznej,
– przebieg choroby jest powolny,
– rezonans magnetyczny pokazuje zanik hipokampa i przyśrodkowych struktur skroniowych,
– biomarkery choroby Alzheimera są ujemne albo nie pasują do obrazu klinicznego,
– pacjent wygląda klinicznie jak osoba z chorobą Alzheimera, ale biologia Alzheimera nie zostaje potwierdzona.
W ostatnich latach zaproponowano kryteria kliniczne, które mają pomóc w rozpoznawaniu możliwego lub prawdopodobnego LATE za życia. Nie zastępują one biomarkera TDP-43, ale pomagają uporządkować sposób myślenia o pacjentach, u których objawy pamięciowe nie znajdują dobrego wyjaśnienia w klasycznej patologii Alzheimera.
Dlaczego biomarkery Alzheimera są tak ważne?
Biomarkery nie służą tylko do potwierdzania choroby Alzheimera. Czasem ich największa wartość polega na tym, że pokazują, że to nie jest typowa choroba Alzheimera.
Jeśli pacjent ma objawy pamięciowe, ale nie ma biologicznych cech choroby Alzheimera, trzeba szukać innego wyjaśnienia. LATE jest jedną z takich możliwości.
To ma dziś szczególne znaczenie, ponieważ wchodzimy w epokę leczenia ukierunkowanego na konkretny mechanizm choroby. Leki antyamyloidowe mają sens wtedy, gdy pacjent rzeczywiście ma patologię amyloidową. Jeśli głównym problemem jest LATE bez patologii amyloidu, leczenie ukierunkowane na amyloid nie trafia w zasadniczy mechanizm choroby.
Jakie jest rokowanie w LATE?
LATE zwykle rozwija się powoli. U części pacjentów, zwłaszcza gdy występuje samodzielnie, przebieg może być wolniejszy niż w typowej chorobie Alzheimera.
Sytuacja jest jednak bardziej złożona, gdy LATE współistnieje z chorobą Alzheimera. Wtedy uszkodzenie mózgu wynika z nakładania się kilku procesów: amyloidu, tau, TDP-43, a czasem również zmian naczyniowych. Tacy pacjenci mogą mieć bardziej nasilone zaburzenia pamięci, większy zanik hipokampa i szybsze pogarszanie funkcji poznawczych.
Dlatego rozpoznanie współistniejących patologii nie jest akademickim szczegółem. Może wpływać na rokowanie, kwalifikację do leczenia i sposób rozmowy z rodziną.
Czy LATE można leczyć?
Obecnie nie mamy leczenia przyczynowego LATE, czyli terapii, która usuwałaby patologię TDP-43 albo zatrzymywała jej rozwój.
Leczenie polega więc na kilku elementach:
– możliwie precyzyjnej diagnostyce,
– ocenie, czy współistnieje choroba Alzheimera lub inna patologia,
– kontroli chorób naczyniowych i metabolicznych,
– leczeniu objawów neuropsychiatrycznych, jeśli się pojawiają,
– rehabilitacji poznawczej i podtrzymywaniu aktywności,
– aktywności fizycznej dostosowanej do możliwości pacjenta,
– edukacji i wsparciu opiekunów,
– planowaniu opieki z wyprzedzeniem.
Brak leczenia przyczynowego nie oznacza braku działania. Dobra diagnoza pozwala uniknąć fałszywych oczekiwań, lepiej zaplanować opiekę i właściwie interpretować możliwości terapeutyczne.
Co jest najważniejsze dla pacjentów i rodzin?
Najważniejsze jest zrozumienie, że „otępienie” nie jest jedną chorobą. To zespół objawów, który może mieć różne przyczyny biologiczne.
Choroba Alzheimera jest najczęstsza, ale nie jest jedyna.
LATE pokazuje, że u starszych pacjentów zaburzenia pamięci mogą wynikać z innego procesu niż klasyczna patologia amyloidu i tau. Mogą też wynikać z kilku procesów jednocześnie.
