24/07/2026
W Polsce w rodzaju dziewięćsił (Carlina) występuje 5 gatunków z czego trzy z nich są pod ochroną. Gatunki dziewięćsiłów należą do rodziny astrowatych (Asteraceae). 🌿🏵️
🌿Dziewięćsił pospolity (Carlina vulgaris L.) – roślina co raz rzadziej spotykana jednakże rozpowszechniona w całym kraju.
🌿Dziewięćsił pośredni (Carlina intermedia Schur.) - roślina rzadka , spotykana w całym kraju jednak na bardzo rozproszonych stanowiskach.
🌿Dziewięćsił długolistny (Carlina longifolia Rchb.) - od 2014 r. objęty jest ochroną częściową.
🌿Dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis L.) - w latach 1946–2014 dziewięćsił bezłodygowy podlegał w Polsce ochronie ścisłej, od 2014 r. objęty jest ochroną częściową.
• W dawnych czasach nalewka z korzenia dziewięćsiłu bezłodygowego uchodziła za silny afrodyzjak. W tradycji góralskiej roślinie tej przypisywano niezwykłą, niemal czarodziejską moc „dziewięciu sił” – symbolicznych, tajemnych energii, które miały sprawiać, że jej działanie lecznicze i magiczne przewyższało inne zioła aż dziewięciokrotnie.
• Gatunek ten kojarzy się przede wszystkim z późnym latem i nadchodzącą jesienią, ponieważ zakwita dopiero pod koniec lata. Najczęściej spotkać go można w górach, gdzie jego charakterystyczny, srebrzysto-biały kwiat stał się jednym z ulubionych motywów w sztuce podhalańskiej.
• Kiedyś zanim barometry były powszechne roślina ta pełniła także funkcję naturalnego „barometru”, bowiem górale obserwowali jej kwiatostany, które otwierają się w słoneczne dni, a zamykają przy wzroście wilgotności powietrza, zapowiadając tym samym rychłą zmianę pogody.
🌼Najczęściej nazywano dziewięćsił bezłodygowy jako kąsina – stosowany był na grzybicę, kołtun, przestrach i impotencję oraz dziewięćsił pospolity, który przypomina nieco oset – stosowany na choroby skóry, nerek, pęcherza i przy przeziębnięć oraz suchotach.
🌿Dziewięćsił popłocholistny (Carlina acanthifolia Hacq.) - ochrona ścisła od 1957 r. po dziś dzień, (należy do grupy najrzadszych gatunków w Polsce!) Umieszczony na polskiej czerwonej liście paprotników i roślin kwiatowych (w kategorii narażony na wyginięcie VU), w polskiej czerwonej księdze roślin status podobny (VU), na europejskiej czerwonej liście roślin naczyniowych i światowej czerwonej liście gatunków zagrożonych status narażony: wysokie ryzyko wyginięcia w stanie dzikim. (VU). Ponadto objęty jest najwyższa dyrektywą siedliskową i Konwencją Berneńską. W Polsce znanych jest zaledwie kilka naturalnych stanowisk tego gatunku. Cztery z nich leżą na Ponidziu w niewielkiej odległości od siebie.
🔍Co ciekawe jest to roślina semelparyczna, bowiem osobnik po zakwitnięciu ginie. Czas życia poszczególnych osobników waha się od trzech lat do nawet dwudziestu lat.
👉Wierzenia ludowe i medycyna ludowa:
📍Według wierzeń ludowych dziewięćsił miał posiadać dziewięć tajemnych mocy, czy też sił które czyniły jego działanie lecznicze dziewięciokrotnie silniejszym niż inne gatunki lecznicze! Dawniej dziewięćsił należą do gatunków chętnie zrywanych dla celów zielarskich oraz dekoracyjnych, jako że wysuszone rośliny zachowywały swój kształt i stanowiły dobry materiał na suche ozdobne bukiety. Obecnie głównym procederem nie jest zrywanie części nadziemnych, a wykopywanie całych kęp do przydomowych ogródków w celu kolekcjonowania.
📍W tradycji ludowej dziewięćsił uchodził również za roślinę o właściwościach magicznych. Jako cudowna roślina magiczna służył do uspokajania i usypiania dzieci, a przy okazji chronił je od uroków. W wierzeniach ludowych przypisywano mu także niezwykłą moc ochronną, miał gwarantować bezpieczny powrót z bitwy, a nawet roztaczać wokół wojów, którzy szli na bitwę niewidzialną tarczę, która chroniła go przed kulami, dlatego chowano kwiaty tej rośliny pod kapotę lub zaszywano w kamizelkach.
📖W przypadku dziewięćsiłu bezłodygowego wzmianki znajdziemy nawet w zielniku Szymona Syreńskiego, który opisał ten gatunek w swoich zapiskach jako najbardziej osobliwą roślinę górską pisząc: „myć chorego przez trzy dni korzeniem (dziewięćsiłu); jeśli zniesie, będzie żyć, jeśli nie – umrze”.
👉Zapewne o częstym wykorzystywaniu oraz popularności tego gatunku jako rośliny leczniczej może świadczyć ilość nazw ludowych i liczne nazwy lokalne takie jak „dziewięciornik”, „czartopłoch” (nazwa nadawana również kilku innym roślinom), „karlina”, „oset”, „osetek”, „pchące”, „rozetek”, „zajęcza rzepa” czy „kołtunowe ziele” stosowany był niegdyś jako remedium lecznicze na tzw. kołtun! Podobnie zielarki częstochowskie nazywały (C. acaulis) zielem kołtunowym, zaś (C. vulgaris) zielem kolkowym.
Gatunki dziewięćsiłów są starymi roślinami leczniczymi znanymi już średniowieczu i cenionymi za swe rozliczne właściwości, wykorzystywane były do celów leczniczych jeszcze na przełomie 19 i 20 wieku.
💪Każdy kto go regularnie spożywał dziewięćsił zyskiwał magiczne dziewięć mocy:
zdrowie
moc
rozum
uczciwość
wierność
pracowitość
sumienność
ofiarność
odwagę
👉Dno kwiatowe dziewięćsiłu, w górach jadają dzieci pasterzy, a może czynią to i dorośli. wg. Adama Maurizo z badań zawartych w książce pt. „Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym”.
Górale wierzyli, że dziewięćsił bezłodygowy zapobiegł nawet napaści wilków.
☀️Po dziś dzień dziewięćsił towarzyszy mieszkańcom Podhala, wspiera ich w zdrowiu i chronił ich obejścia jest częstym symbolem ochronnym, który zapewnia długowieczność, dlatego haftowany jest na ubraniach jako symbol mocy i runa ochronna.
📕W swoim dziele pt. „Zielnik lekarski” z 1905 roku dr. Czarnowski napisał: “ działa podniecająco na narząd trawienia (żołądek) i na nerwy, dalej napotnie, moczopędnie, roztwarzająco; w większych dawkach sprawia rozwolnienie i wywołuje wymioty.” Korzeń (…) w odwarze lub zalany winem służy jako środek pobudzający działanie żołądka przy zaflegmieniach i nieżytach i podniecający układ czulcowy (nerwowy).
🌿Zewnętrznie używa się odwaru korzenia kąsinowego jak określano niegdyś dziewięćsił do okładów na rany". Dziewięćsił bezłodygowy (C. acaulis) nazywano w średniowiecznych glossach staropolskich jako zajęcza rzepka, a „dziewięćsiłem” natomiast określano (C. vulgaris), zwany także czasem Matki Bożej osetek (wg. Rostafińskiego 1900).
👉Surowcem jest ziele i korzeń dziewięćsiłu (Radix et Herba Carlinae), wiec często pozyskiwano całą roślinę, co przyczyniło się znacząco do zmniejszenia się liczby krajowych stanowisk.
👉Głównym surowcem zielarskim jest korzeń dziewięćsiłu (Radix Carlinae) pozyskiwany głownie z dziewięćsiłu bezłodygowego (Carlina aucaulis) jest surowcem fitoncydowym, które wywiera silne działanie antypasożytnicze, najmocniej działa jednakże w postaci świeżej.
🔍Szczególnie wrażliwe na wyciągi z dziewięćsiłu są bakterie z rodzaju Staphyllococcus, Shigella, Salmonella i Enterococcus. Nie dziwi zatem fakt, że roślina była ceniona przez wieki za swe właściwości lecznicze, bowiem w czasie braku dostępu do innych środków leczniczych mogła uratować życie. Korzeń dziewięćsiłu stosowano jako środek napotny i moczopędny, a także wspomagający trawienie. wg. dr. Różańskiego
📌Substancje czynne:
👉Korzeń zawiera inulinę, aż 18-22%, wiec wcale nie dziwi, że w okresie głodu był surowcem porządnym i zjadanym. Prebiotyczna inulina poprawia pasaż jelitowy i posiada wartości odżywcze, które mogą przez pewien czas być źródłem pokarmu (dlatego w wielu krajach był spożywany niczym karczoch). Szczególnie w kuchni włoskiej oraz szwajcarskiej dno koszyczków kwiatowych dziewięćsiłu było spożywane i podawane jako dzikie karczochy. Spożywano także młode pąki kwiatowe tzw. (głąbiki), często przygotowywano jak główki karczocha poprzez (gotowanie, marynowanie).
👉Tradycyjnie stosowano go najczęściej przy dolegliwościach ze strony układu pokarmowego – takich jak zaparcia czy brak apetytu, bóle brzucha.
⚗️Cenny jest olejek eteryczny około 1-2%, który zawiera karline oraz karlinoksyd, karlinen. Ponadto roślina zawiera żywice, fenolokwasy (kwas chlorogenowy, kawowy, syryngowy, cynarowy), fitosterole oraz flawonoidy (kwercetyna, apigenina, luteolina), enzymy, garbniki i pochodne kwasy palmitynowego. Jak wykazują współczesne badania wyciągi z korzenia hamują wzrost bakterii gram – dodatnich m.in.: tyfusu, paratyfusu, gronkowca złocistego.
🔍Przeciwbakteryjne działanie uzasadnia również spotykane we współczesnej literaturze leczenie tym surowcem biegunek (zwłaszcza bakteryjnych), które trapiły ludność wiejską przez setki lat.
👉Wszystkie dziewięćsiły zawierają cenne substancje czynne m.in. olejek eteryczny o właściwościach silnie przeciwbakteryjnych. Dziewięćsiły stosowano także jako surowiec przeciwgorączkowy, a w większych dawkach także przeczyszczający i wymiotny, często wykorzystywano, także pomocniczo w okresach przeziębieniach.
👉Dlatego dwa pokrewne gatunki takie jak dziewięćsił pospolity (C. vulgaris) i znacznie rzadziej spotykany będący pod całkowitą ochroną dziewięćsił popłocholistny (C. onopordifolia) były u na naszych ziemiach również użytkowane zarówno leczniczo jak i kulinarnie.
🔍Dodatkowo dziewięćsił bezłodygowy posiada duży potencjał antynowotworowy oraz wywiera także wpływ immunostymulująco, nie dziwi zatem wiara w przywracanie sił i nadawanie tejże roślinie w wierzeniach ludowych magicznych mocy o sile dziewięciu innych roślin.
📌Działanie: przeciwbakteryjne, żółciopędne, moczopędne, napotne, pobudzające gojenie ran, wzmagające trawienie, apetyt i przemianę materii. Karlina (Carlinoxide) zawarta w surowcu hamuje rozwój gronkowców i wielu innych opornych na antybiotyki bakterii, działa niczym roślinny fitoncyd. wg. dr. Henryka Różańskiego
👁️🗨️🗣️Dajcie znać w komentarzach czy spotkaliście na swej drodze? 👣
📖Bibliografia:
1. Puchalski J., Gawryś W. 2007. Kolekcje roślin chronionych i zagrożonych oraz gatunków objętych Konwencją Berneńską w polskich ogrodach botanicznych. Biul. Ogr. Bot. 16: 47–184.
2. HALINA PIĘKOŚ-MIRKOWA Ochrona gatunkowa roślin w Polsce stan, funkcjonowanie, potrzeby. STUDIA NATURAE rok 1990
📚Książki:
1. Halina Piękoś-Mirkowa oraz Zbigniew Mirek Rośliny chronione. Flora Polski Multico Oficyna Wydawnicza rok 2018
2. Mirek Z., Piękoś-Mirkowa H. (red.) 2008. Czerwona Księga Karpat Polskich. Inst. Bot. im. W. Szafera PAN, Kraków.
3. Pawłowska S. 1953. Rośliny endemiczne w Polsce i ich ochrona. Ochr. Przyr. 21: 1–33.
4. Pawłowska S. 1972. Charakterystyka statystyczna i elementy flory polskiej. W: Szafer W., Zarzycki K. (red.). Szata roślinna Polski. Tom l. Wyd. 2. PWN, Warszawa: 129–206.
5. Wojciech Ciurzycki Mszaki In book: Obidziński A. (red.) Inwentaryzacja i waloryzacja przyrodnicza. Metody naziemne i geomatyczne. (pp.s. 133-146.) Wydawnictwo SGGW, Warszawa rok 2018
6. Jacek Drobnik Historia botaniki farmaceutycznej Wydawnictwo: Wydawnictwo Naukowe PWN rok 2021
7. Andrzej Kepel, Waldemar Heise et al . Aktualizacja listy gatunków roślin objętych ochroną gatunkową oraz wskazania dla ich ochrony. (n.d.). Retrieved February 21, 2026,
Źródła internetowe:
1. https://atlas-roslin.pl/pelna/rosliny-chronione.htm
2. https://panacea.pl/rosliny-lecznicze-puszczy-knyszynskiej/
3. https://naturapluszdrowie.pl/wielosil-i-dziewiecsil/
4. https://rozanski.li/1698/dziewiecsil-bezlodygowy-carlina-acaulis-l-w-dawnej-medycynie/
5. https://rozanski.li/6227/korzen-dziewiecsilu-radix-carlinae-w-praktycznej-fitoterapii/
6. https://dzikiezycie.pl/archiwum/2019/wrzesien-2019/augustyn-czarnowski-pionier-ziololecznictwa-i-krzewiciel-jarstwa
