12/05/2026
Magaalada Riyada iyo Ninka Naqshadda Fahmay
Waxaa jiray magaalo qurux badan oo ku taal Geeska Afrika, magaalo ay dadkeedu aad u jeclaayeen dalkooda, balse muddo dheer la daalaa dhacaysay waddooyin ciriiri ah, biyo fadhiya xilliyada roobka, suuqyo aan nidaam lahayn, iyo xaafado aan lahayn qorshe sax ah. Habeenkii iftiinka magaalada meel walba si isku mid ah uma gaadhi jirin, carruurtuna mararka qaar waxay ku ciyaari jireen waddooyin dhoobo ah oo halis badan.
Dadka magaaladaasi waxay had iyo jeer odhan jireen:
“Waxaan u baahanahay horumar.”
Laakiin horumarka ay doonayeen ma ahayn oo keliya dhismayaal dhaadheer ama wadooyin laami ah. Waxay ahayd nolol nidaamsan, deegaan nadiif ah, iyo magaalo qofku ku dareemo sharaf iyo ammaan.
Maalin maalmaha ka mid ah waxaa magaalada kusoo laabtay nin dhalinyaro ah oo bartay architecture iyo urban planning. Dadku markii h**e waxay u arkayeen inuu yahay nin sawiro sameeya oo guryo qurux badan naqshadeeya. Laakiin isaga wuxuu fahamsanaa in architect-ku aanu ahayn qof darbiyo sawira oo keliya, balse uu yahay maskaxda hagta mustaqbalka magaalada.
Wuxuu bilaabay inuu socod ku maro xaafadaha. Wuxuu arkay meelaha biyuhu fadhiyaan markii roobku da’o. Wuxuu arkay geedo la jaray oo magaalada kulayl ka dhigay. Wuxuu arkay qashin yaalla meel kasta, iyo carruur aan haysan jardiinooyin ay ku ciyaaraan.
Markaas ayuu yidhi:
“Magaalo wanaagsan laguma dhiso sibidh iyo bir oo keliya. Waxaa lagu dhisaa fikir, qorshe, iyo aragti fog.”
Dadkii qaar ayaa yaabay. Waxay is waydiiyeen sidee nin architect ahi uga hadlayaa nadaafad, biyo mareeno, iyo dhir?
Laakiin isaga wuxuu fahamsanaa sir weyn:
Architect-ku waa qofka isku xira nolosha dadka iyo muuqaalka magaalada.
Wuxuu sharaxay in biyo mareenadu yihiin halbowlaha magaalada. Haddii aanay jirin biyo mareeno sax ah, roob yar ayaa isu beddeli kara musiibo. Waddooyinku way dillaacayaan, guryuhuna way daad qaadayaan, ganacsiguna wuu istaagayaa. Magaalo aan lahayn drainage wanaagsan waxay la mid tahay jidh aan lahayn xididdo dhiiggu maro.
Wuxuu sidoo kale ka hadlay muhiimada dhirta.
“Geed walba oo magaalada la beeraa,” ayuu yidhi, “waa neef cusub oo magaalada la siiyey.”
Dhirta waxay qaboojisaa hawada, waxay qurxisaa magaalada, waxay yaraysaa boodhka iyo kulaylka, waxayna dadka siisaa degganaansho maskaxeed. Magaalo aan dhir lahayn waxay u ekaanaysaa jidh aan naf lahayn.
Kadib wuxuu ka hadlay nadaafadda.
“Nadaafaddu maaha shaqo hoose,” ayuu yidhi, “waa astaanta ilbaxnimo.”
Magaalo nadiif ahi waxay soo jiidataa maalgashi, dalxiis, iyo kalsoonida shacabka. Qashinka waddooyinka yaallaa wuxuu dhaawacaa caafimaadka dadka iyo sumcadda magaalada labadaba.
Markii hadalladiisu magaalada ku fidayeen, dadku waxay bilaabeen inay si kale u arkaan architecture-ka. Waxay garteen in architect-ku aanu dhisayn guri keliya, balse uu dhisayo hab nololeed.
Waxay garteen in architect-ku leeyahay awood uu ku fahmo:
sida waddooyinku isu xiri doonaan,
halka suuqyadu ku habboon yihiin,
meesha isbitaallada iyo iskuulladu ka faa’iido badan yihiin,
sida biyaha roobka loo maamuli karo,
iyo sida magaalada looga dhigi karo meel qurux iyo shaqaynba leh.
Markii doorashadii golaha deegaanka la gaadhay, dad badan waxay bilaabeen inay ka fikiraan su’aal cusub:
“Haddii architect-ku fahamsan yahay magaalada sidaan oo dhan, sow ma aha qofka ugu habboon inuu hoggaamiyo?”
Sababtoo ah mayor ama xubin golaha deegaanka ahi maaha inuu hadal qurux badan oo keliya yaqaan. Waa inuu fahmo sida magaalo loo qorsheeyo, loo kobciyo, loona badbaadiyo mustaqbalkeeda.
Architect-ku wuxuu arkaa magaalada maanta taagan iyo magaalada 30 sano kadib noqon karta.
Wuxuu fahmaa in waddo kasta, geed kasta, biyo mareen kasta, iyo dhisme kasta ay qayb ka yihiin mustaqbalka bulshada.
Dal dib u dhis ku jira, architect-ku wuxuu noqdaa askariga aan qori sidan laakiin maskaxdiisu dhisayso qaranka. Qalin iyo naqshad ayuu ku dhisaa riyada shacabka. Meel burbursan ayuu ka abuuraa nidaam iyo bilic.
Dalka aan lahayn qorshe magaalo wuxuu luminayaa quruxdiisa, dhaqaalihiisa, iyo xasilloonidiisa. Laakiin dalka ay hoggaanka iyo taladu ku jiraan dad aqoon u leh design-ka, engineering-ka, iyo urban planning-ka wuxuu si tartiib ah u noqonayaa dal casri ah oo dadka ku faanaan.
Ugu dambayn, magaaladaasi waxay bilowday isbeddel. Waxaa la sameeyey biyo mareeno casri ah. Geedo ayaa lagu beeray waddooyinka waaweyn. Qashinkii waa la nidaamiyey. Suuqyadii waa la qorsheeyey. Dadkuna waxay markii ugu horreysay dareemeen in magaalada ay neefsanayso.
Carruurtii waxay ku ciyaarayeen jardiinooyin cagaaran.
Ganacsatadii waxay heleen waddooyin wanaagsan.
Roobkii markii uu da’o, biyihii si habsami leh ayay u qulqulayeen.
Dadkiina waxay fahmeen hal xaqiiqo oo weyn:
“Architecture-ku maaha sawir keliya. Waa aqoonta dhista nolosha bulshada iyo mustaqbalka dalka.”
hadaba intee qof oo architect ah ayaa looga baahna golaheena deeganka ee manta doortay maayor iyo ku xigeenka cusub ma yihiin kuwa fahansan hawsha hor taala, maxase laga filan karaa doorasha soosocota ka hor inay ku soo kordhinka dalka iyo dadkaba.
Gunaanad
Waxan qabaa weel walba wixii ku jira ayaa laga shubtaa aynu dib u milicsano magaalyinkii guulaystay iyo wadadii loo maray, si wakhtiga iyo dakhligaba ugu faidayno cashuur bixiyaasha sharafta leh ee reer HARGEISA.
ENG WABERI
