03/07/2026
Tunceli Sarımsağı
Allium tuncelianum · Endemik tür
Tek diş,
bin yıllık köken.
Munzur Dağları'nın taşlık yamaçlarında, yalnızca Tunceli'de kendiliğinden yetişen; kültür sarımsağının atası kabul edilen, tek dişli ve tohumla üreyen nadir bir dağ sarımsağı.
Coğrafi İşaret · CI 38-090
IUCN: VU — Zarar Görebilir
1500–2000 m rakım
Tek dişli baş · 2.8–3.4 cm çap
Nedir
Kültür sarımsağının unutulan atası
Tunceli Sarımsağı, bilim dünyasında Allium tuncelianum adıyla tanımlanan, dünyada yalnızca Tunceli il sınırları içinde — başta Ovacık olmak üzere Pülümür, Nazimiye, Hozat ve Pertek'in yüksek kesimlerinde — kendiliğinden yetişen endemik bir bitkidir.
Sıradan sarımsaktan farklı olarak başında çok sayıda diş yerine tek bir diş bulunur; bu dişin çevresinde ince kabuklar arasında küçük dişçikler yer alır. Yöre halkı arasında "kaya sarımsağı" ya da "dağ sarımsağı" olarak da bilinir ve bazı botanikçilere göre bugünkü kültür sarımsağının atası kabul edilir.
Diğer sarımsak türlerinin aksine çiçek açıp tohum verebilmesi, onu tarımsal açıdan da özel kılar — tohumla üretim, kültür sarımsaklarında neredeyse hiç görülmeyen bir özelliktir.
Bilimsel adı
Allium tuncelianum
Yerel adı
Kaya sarımsağı, dağ sarımsağı
Keşif
1980'de bilim dünyasına tanıtıldı
Akrabalık
Genetik olarak pırasaya sarımsaktan daha yakın
Tescil
2019, Türk Patent ve Marka Kurumu
Özellikler
Küçük baş, yoğun karakter
Daha az kokulu ve belirgin şekilde tatlı bir tada sahip olması, onu mutfakta da ayrıcalıklı kılar.
1
Diş sayısı — tek dişli baş yapısı
10–30g
Ortalama baş ağırlığı (azami 80g)
2.8–3.4cm
Ortalama baş çapı
7.94
Briks değeri — kültür sarımsağından daha tatlı
Yaşam Döngüsü
Mayıstan ağustosa, taştan tohuma
Mayıs
Yeşerme
Bitki, saçak kök yapısıyla taşlık-çakıllık zeminde filizlenir; 4–8 adet uzun, şerit biçimli yaprak oluşturur.
Yaz ortası
Çiçeklenme
80–135 cm uzunluğunda bir çiçek sapı oluşturarak sapa kalkar; tomurcuk hâldeyken yay gibi kıvrılır. Bu, çoğu kültür sarımsağında görülmeyen bir özelliktir.
Ağustos sonu
Tohum olgunlaşması ve hasat
Siyah, üç köşeli tohumlar olgunlaşıp dökülür; toplama işlemleri de bu dönemden sonra, denetim altında yapılır.
3–4 yıl
Tohumdan olgun başa
Tohumdan üretilen bir bitkinin tam olgunluğa ulaşması, kültür sarımsağına göre çok daha uzun bir süreç gerektirir.
