26/08/2026
English below
Tuần trước, chúng ta đã học cách giải mã sự thái quá ở người khác. Tuần này chúng ta sẽ đi ngược lại, nhìn lại chính mình.
Nhìn lại chính mình với sự tò mò mà ta dành cho người khác không phải điều dễ dàng. Ta thường quen biện minh cho sự thái quá của mình, đặt cho nó một cái tên nghe chấp nhận được. Đó không phải kiêu ngạo, đó là tự tin. Đó không phải kiểm soát, đó là sự tổ chức. Đó cũng không phải trốn chạy vào công việc, đó là tham vọng.
Những từ này không sai. Nhưng chúng cũng có thể trở thành tấm màn che, một cách thuận tiện để không nhìn vào điều có thể đang diễn ra phía sau. Từ ngữ mà ta chọn để mô tả bản thân thường nói lên nhiều điều, không kém gì chính hành vi đó.
Dấu hiệu đầu tiên có thể giúp nhận ra sự thái quá của mình: sự mệt mỏi mà nó để lại. Một hành vi nuôi dưỡng, dù đòi hỏi nhiều, thường để lại một cảm giác hài lòng lâu dài. Ngược lại, một hành vi thái quá thường dẫn đến kiệt sức, ngay cả khi nó mang lại cảm giác yên tâm trong khoảnh khắc. Ta cảm thấy nhẹ nhõm sau khi kiểm soát mọi thứ, nhưng cũng sẽ thấy trống rỗng khi ở một mình. Ta cảm thấy tự hào vì đã vượt qua giới hạn của mình trong công việc, nhưng cũng thấy trống vắng một cách lạ lùng trong chính cuộc sống của mình, khi màn đêm buông xuống.
Một dấu hiệu thứ hai, tinh tế hơn, nằm trong cách người khác phản ứng. Khi nhiều người, trong những bối cảnh khác nhau, đưa ra cùng một nhận xét về bạn, sẽ khó lòng phớt lờ hoàn toàn. Đó không phải bằng chứng tuyệt đối, nhưng là một tín hiệu đáng được lắng nghe hơn là bị gạt bỏ ngay như một sự bất công hay hiểu lầm.
Hãy lấy một ví dụ cụ thể. Một người tự nhận mình là người cẩn thận. Cô đọc lại tin nhắn nhiều lần trước khi gửi, tính trước từng chi tiết của một dự án, khó lòng giao việc cho ai mà không kiểm tra lại sau đó, đôi khi nhiều lần. Nhìn từ bên ngoài, sự cẩn thận này đôi khi giống như một sự kiểm soát thái quá khiến những người xung quanh kiệt sức. Nhìn từ bên trong, nó có thể đang bảo vệ cô khỏi một nỗi sợ đã có từ lâu: sợ mình không đủ khả năng, hay sợ một ngày nào đó bị đánh giá vì một sai lầm mà cô đã không lường trước.
Nhìn nhận bản thân một cách đúng đắn đòi hỏi một sự cân bằng nghiêm ngặt và không dễ giữ. Đó không phải là việc tự phán xét mình gay gắt, điều vốn chỉ củng cố thêm cơ chế phòng vệ ban đầu, làm ta thêm xấu hổ ngoài sự mệt mỏi vốn có. Đó cũng không phải là biện minh cho tất cả với lý do mỗi sự thái quá đều có một nguồn gốc dễ hiểu và chính đáng. Giữa hai thái cực đó là một khoảng không hẹp hơn, nhưng hữu ích hơn nhiều: nhìn thẳng một cách trung thực, không kịch tính hoá, vào điều mà sự thái quá này đang cố làm cho ta, có lẽ từ rất lâu rồi.
Tuần này, trong loạt bài của chúng ta, chúng ta tiến thêm một bước. Sau khi quan sát sự thái quá ở người khác, ta học cách hướng cùng ánh nhìn đó về chính mình, với cùng sự tò mò và không phán xét mà ta cố gắng dành cho người khác.
Quá trình trị liệu làm việc với cơ chế tương tự, giúp một người nhận ra điều một hành vi đang cố gắng bảo vệ, trước cả khi tìm cách thay đổi hay điều chỉnh nó ngay lập tức.
Nhìn rõ bản thân không phải lúc nào cũng đủ để thay đổi một hình mẫu đã hình thành từ lâu, đôi khi từ thời thơ ấu. Nhưng đó thường là bước đầu tiên mà nếu thiếu nó không điều gì khác có thể thực sự bắt đầu chuyển động sâu bên trong.
Còn có một dấu hiệu thứ ba, đôi khi rất đáng chú ý: điều bạn cảm nhận khi ai đó dám gọi tên sự thái quá của bạn thành lời. Một sự khó chịu tức thì, một mong muốn giải thích dài dòng, một chút bực bội không tương xứng: những phản ứng này đôi khi nói lên nhiều hơn cả sự tự kiểm điểm lặng lẽ, một mình.
Thứ Sáu tuần này, tôi sẽ giới thiệu một bài tập cụ thể để giúp bạn gọi tên chính xác sự thái quá của mình, không dễ dãi với bản thân.
Bạn nhận ra điều gì thái quá ở chính mình, khi bạn thật sự dám nhìn thẳng, không né tránh?
Last week, we learned to decode the excess in others. This week, the exercise turns around. It becomes trickier, because it concerns us directly.
Looking at ourselves with the same curiosity we bring to others is far from natural. We're used to justifying our own excess, giving it an acceptable name. It's not arrogance, it's confidence. It's not control, it's organization. It's not fleeing into work, it's ambition.
These words aren't false. But they can also become screens, convenient ways of not looking at what might be playing out behind them. The vocabulary we choose to describe ourselves often says as much as the behavior itself.
A first possible clue for spotting your own excess: the fatigue it leaves behind. A nourishing behavior, even a demanding one, often leaves a lasting sense of satisfaction. An excessive behavior, on the other hand, often ends up exhausting, even when it reassures in the moment. You feel relieved after controlling everything, but also drained when alone. You feel proud of having pushed your limits at work again, but also strangely absent from your own life, once evening comes.
A second, subtler clue lies in how others react. When several people, in different contexts, give you the same feedback, it becomes hard to ignore entirely. It's not absolute proof, but it's a signal worth listening to rather than dismissing outright as unfair or misunderstood.
Take a concrete example. Someone simply calls themselves rigorous. She rereads her messages several times before sending them, anticipates every detail of a project, struggles to delegate a task without checking it afterward, more than once. Seen from outside, this rigor can sometimes look like an excess of control that exhausts those around her. Seen from inside, it may be protecting against an old fear: not being up to the task, or one day being judged for a mistake she failed to anticipate.
Seeing yourself accurately requires a precise balance, hard to hold. It's not about judging yourself harshly, which often only reinforces the initial defense mechanism, adding shame to the fatigue. Nor is it about excusing everything on the grounds that every excess has an understandable, legitimate origin. Between these two extremes lies a narrower but far more useful space: looking honestly, without dramatizing, at what this excess is trying to do for us, perhaps for a long time now.
This week, in our mini-series, we're moving toward this step. Having observed excess in others, we're learning to turn that same gaze toward ourselves, with the same curiosity and the same absence of judgment we try to offer others.
Some therapeutic approaches work precisely with this kind of mechanism, helping a person spot what a behavior protects before even trying to change or correct it quickly.
Seeing yourself clearly doesn't always suffice to transform a long-standing pattern, sometimes rooted in childhood. But it's often the first step, the one without which nothing else can really begin to shift underneath.
There's also a third clue, sometimes revealing: what you feel when someone dares to name your excess out loud. Immediate discomfort, an urge to justify yourself at length, a disproportionate flash of irritation: these reactions sometimes say more than a quiet self-examination done alone.
Friday, a concrete exercise will guide you to name your own excess precisely, and without self-indulgence.
What excess do you recognize in yourself, once you truly dare to look, without turning away?
