22/08/2026
🔴TỨ THẦN CHÂM
Tứ Thần I châm, Tứ Thần II châm
Tứ Thần III châm, Tứ Thần IV châm
sưu tập và tổng hợp : Ths Bs Nguyễn Xuân Hưng
✅Giới thiệu huyệt vị
Tứ Thần I châm, Tứ Thần II châm, Tứ Thần III châm, Tứ Thần IV châm
-Vị trí:
Ở vùng đầu, cách huyệt Bách Hội 1,5 thốn về phía trước, sau, trái và phải, tổng cộng 4 kim.
-Chủ trị:
Bệnh vùng đầu – mặt – ngũ quan: đau đầu, chóng mặt.
Bệnh thần chí: điên, cuồng, động kinh; mất ngủ, hay quên, thiểu năng trí tuệ.
✅Phương pháp châm cứu
① Cả 4 kim đều từ Bách Hội hướng ra ngoài, châm bình, phạm vi kích thích tương đối rộng. Phương pháp này thường dùng cho trẻ chậm phát triển tâm thần, bại não, tự kỷ, tăng động giảm chú ý, chóng mặt và các chứng bệnh tương tự.
② Cả 4 kim đều từ ngoài hướng vào Bách Hội, châm bình, phạm vi kích thích tập trung hơn, có tác dụng tụ thần, thường dùng trong các bệnh thuộc thần chí như động kinh, mất ngủ, hay quên.
③ Cả 4 kim đều châm bình hướng về bên bệnh, có tác dụng đưa khí đến vùng bệnh, thích hợp với liệt nửa người sau đột quỵ và rối loạn cảm giác ở đầu chi.
④ Tứ Thần I và Tứ Thần II đều châm bình hướng ra trước; Tứ Thần III và Tứ Thần IV châm bình theo hướng Thông Thiên. Cả 4 kim đều hướng về phía trán, thường phối hợp điều trị các bệnh ở mũi, vùng trán và các bệnh liên quan.
-Thông Thiên: nằm ở vùng đỉnh đầu, trên đường giữa trước trán 4 thốn, cách đường giữa 1,5 thốn sang hai bên.
✅Giải thích
Tứ Thần châm nằm xung quanh Bách Hội. Não là “phủ của thần minh”, Bách Hội là nơi hội tụ của các kinh Dương, có tác dụng điều đạt chính khí của toàn thân. Vì vậy, châm Tứ Thần châm không những có thể cải thiện khí huyết của kinh mạch vùng đầu, mà còn có thể điều hòa khí huyết toàn thân, làm cho âm dương được cân bằng, thần chí được điều trị.
Tứ Thần châm tương ứng với các vị trí của Tiền Đỉnh, Hậu Đỉnh thuộc Đốc mạch và Lạc Khước trái, phải thuộc kinh Túc Thái Dương Bàng Quang. Do đó, Tứ Thần châm có thể điều hòa khí của Đốc mạch và kinh Túc Thái Dương Bàng Quang.
Theo nguyên lý “Kinh mạch đi qua đâu thì bệnh ở nơi đó có thể được điều trị”, so với Tứ Thần Thông, vùng chiếu trên não của Tứ Thần châm rộng hơn, từ đó có thể mở rộng phạm vi kích thích của châm cứu đối với não và tăng hiệu quả điều trị.
Tiền Đỉnh là nơi khí của não thuộc Đốc mạch phát ra, nằm trên đỉnh đầu, phía trước Bách Hội.
Hậu Đỉnh nằm ở giữa đỉnh đầu, phía sau Bách Hội.
Đối với Lạc Khước, sách Châm cứu huyệt danh giải viết rằng: kinh Túc Thái Dương bắt đầu từ khóe mắt trong, đi lên trán rồi đến đỉnh đầu; tại vị trí huyệt này, đường kinh bên trái đi sang phải và bên phải đi sang trái, chếch lên giao với Bách Hội, tức là vùng “thượng ngạch giao điên”. Điều này cho thấy Lạc Khước có mối liên hệ mật thiết với não.
Tóm lại, các huyệt của Tứ Thần châm nằm xung quanh Bách Hội và có mối liên hệ mật thiết với não. Vì vậy, châm các huyệt này có thể đạt được các tác dụng:
Thăng cử thanh dương
Điều thần, định chí
Điều hòa khí huyết toàn thân
✅Nguyên lý phối huyệt và chủ trị
Đối với những bệnh có triệu chứng tại chỗ nổi bật, hoặc tổn thương chủ yếu liên quan đến một loại tổ chức tương đối đơn thuần, Lão sư Cận thường lựa chọn huyệt ở xung quanh vùng tổn thương để phối huyệt.
Sự thay đổi tuần hoàn máu tại chỗ có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phục hồi tổn thương tại chỗ. Nguyên tắc phối huyệt của Tứ Thần châm chính là chọn huyệt xung quanh vùng tổn thương, có ý nghĩa tương tự với Tứ Thần Thông, một nhóm huyệt kỳ ngoài kinh.
Tuy nhiên, về vị trí của Tứ Thần Thông, các y gia qua nhiều thời đại phần lớn cho rằng huyệt nằm cách Bách Hội 1 thốn về phía trước, sau, trái và phải. Trong khi đó, Lão sư Cận xác định vị trí cách Bách Hội 1,5 thốn về trước, sau, trái và phải và gọi là Tứ Thần châm, nhằm phân biệt với Tứ Thần Thông.
Cách định vị này cũng có ý nghĩa sâu xa hơn: Tứ Thần châm tương ứng với Tiền Đỉnh, Hậu Đỉnh của Đốc mạch và Lạc Khước trái, phải của kinh Túc Thái Dương Bàng Quang. Do đó, Tứ Thần châm có thể điều hòa khí của Đốc mạch và kinh Túc Thái Dương Bàng Quang. Cả Đốc mạch và kinh Bàng Quang đều có mối liên hệ trực tiếp với não.
Theo lý luận “kinh mạch đi qua đâu, chủ trị nơi đó”, so với Tứ Thần Thông, vùng chiếu trên não của Tứ Thần châm rộng hơn, có thể mở rộng kích thích của châm cứu đối với não, do đó đặc biệt thích hợp điều trị bệnh vùng đầu và bệnh thần chí, đồng thời nâng cao hiệu quả điều trị.
Vì vậy, trên lâm sàng, các chứng chủ trị chính của Tứ Thần châm gồm:
Đau đầu, chóng mặt.
Các bệnh ngũ quan.
Điên, cuồng, động kinh.
Mất ngủ.
Hay quên.
Thiểu năng trí tuệ.
Da vùng Tứ Thần châm có sự đan xen của các nhánh thần kinh như thần kinh trán, thần kinh loa tai, thần kinh tai nhỏ và thần kinh chẩm lớn. Đồng thời tại đây có mạng lưới phân bố của động mạch và tĩnh mạch chẩm, các nhánh trán và đỉnh của động – tĩnh mạch thái dương nông, cùng các nhánh của động – tĩnh mạch trên ổ mắt.
Châm vào vùng huyệt này có thể kích thích trên diện rộng các thần kinh liên quan, đồng thời làm thay đổi lưu lượng máu não, do đó có thể được ứng dụng trong điều trị các bệnh như đau đầu do mạch máu, sa sút trí tuệ do mạch máu.
✅Tóm tắt ghi nhớ nhanh
-Tứ Thần châm
Bốn huyệt xung quanh Bách Hội
→ Mỗi huyệt cách Bách Hội 1,5 thốn
-Nguyên tắc:
→ Chọn huyệt tại vùng xung quanh tổn thương.
→ Vùng tác động rộng hơn Tứ Thần Thông.
-Bệnh thần chí:
→ Điên, cuồng, động kinh
→ Mất ngủ
→ Hay quên
→ Thiểu năng trí tuệ
✅Phối huyệt trên lâm sàng
Chậm phát triển tâm thần Tứ Thần châm + Trí Tam châm + Não Tam châm + Thái Tam châm
Đau vùng trán Tứ Thần châm + Định Thần châm
Đau nửa đầu Tứ Thần châm + Thái Tam châm
Tự kỷ Tứ Thần châm + Trí Tam châm + Não Tam châm + Thái Tam châm + Thái Thượng Tam châm + Khải Bế châm + Thủ Trí châm + Túc Trí châm
✅Bài ca ghi nhớ
Tứ Thần châm quanh Bách Hội,
Trước sau trái phải một tấc rưỡi.
Chọn huyệt quanh vùng bệnh làm phương,
Vùng chiếu rộng hơn, kích thích mạnh.
Chủ trị điên cuồng, trí kém,
Đau đầu, mất ngủ với hay quên.
✅Tiến triển nghiên cứu
1. Trầm cảm giai đoạn quanh mãn kinh
Trịnh Thịnh Huệ sử dụng Tứ Thần châm lưu kim kéo dài để điều trị trầm cảm giai đoạn quanh mãn kinh. Kết quả cho thấy mức độ trầm cảm và tổng thể các triệu chứng quanh mãn kinh đều giảm rõ rệt.
Đồng thời, phương pháp này làm estradiol (E2) tăng rõ rệt, trong khi FSH và LH giảm rõ rệt, cho thấy châm cứu có tác dụng điều hòa nhất định đối với hệ thống sinh sản – nội tiết.
Kết quả theo dõi cho thấy hiệu quả lâu dài của nhóm châm cứu tốt hơn nhóm dùng thuốc, đồng thời có thể giảm tác dụng phụ do thuốc cũng như hiện tượng tái phát sau khi ngừng thuốc.
2. Mất ngủ
Nghiên cứu của Trần Trạch Văn cho thấy Tứ Thần châm phối hợp nhĩ áp có hiệu quả rõ rệt trong điều trị mất ngủ. Tỷ lệ hiệu quả tổng thể cao hơn nhóm sử dụng diazepam – oryzanol, đồng thời có thể giảm sự lệ thuộc của bệnh nhân mất ngủ vào nhóm thuốc diazepam.
3. Sa sút trí tuệ do mạch máu
Nghiên cứu của Lại Tân Sinh cho thấy Tứ Thần châm phối hợp Trí Tam châm có tác dụng tích cực trong việc cải thiện trí lực và phục hồi chức năng vận động ở bệnh nhân sa sút trí tuệ do mạch máu.
Hiệu quả tốt hơn nhóm đối chứng sử dụng nimodipine. Khi trí lực được cải thiện và chức năng vận động phục hồi, khả năng sinh hoạt hằng ngày của bệnh nhân cũng từng bước được cải thiện, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống.
Quan sát lâm sàng cho thấy sử dụng Trí Tam châm phối hợp Não Tam châm và Tứ Thần châm làm chủ huyệt để điều trị sa sút trí tuệ do mạch máu có hiệu quả tốt hơn nhóm truyền tĩnh mạch citicoline.
4. Rối loạn lo âu lan tỏa
Nghiên cứu của Lưu Hải Tĩnh cho thấy lấy Tứ Thần châm và Định Thần châm làm huyệt chủ để điều trị rối loạn lo âu lan tỏa.
Kết quả cho thấy nhóm châm cứu có thể làm giảm hiệu quả điểm HAMD và SDS, cải thiện toàn diện các triệu chứng trầm cảm. Đặc biệt đối với các triệu chứng cơ thể hóa trong rối loạn lo âu, hiệu quả tốt hơn nhóm dùng thuốc (fluoxetine phối hợp alprazolam).
Qua theo dõi tác dụng phụ của thuốc, nhóm phối hợp châm cứu và thuốc có tác dụng phụ thấp hơn rõ rệt so với nhóm dùng thuốc đơn thuần, cho thấy châm cứu ở mức độ nhất định có thể giảm bớt tác dụng không mong muốn của thuốc Tây y.
5. Tự kỷ ở trẻ em
La Quảng Phong sử dụng liệu pháp Cận Tam Châm điều trị 35 trẻ tự kỷ, lấy các huyệt:
Tứ Thần châm
Thái Tam châm
Trí Tam châm
Thiệt Tam châm
Thủ Trí châm
Túc Trí châm
làm huyệt chủ.
Sau một liệu trình điều trị, điểm trung bình tổng thể của Thang đánh giá hành vi trẻ tự kỷ (ABC) giảm 6 điểm, cho thấy hiệu quả điều trị tương đối tốt.
✅Tài liệu tham khảo
[1] 郑盛惠,吴云天,廖金蓉等,“四神针”久留针治疗围绝经期抑郁症临床研究,辽
宁中医杂志,2010, 37 (4): 726-728.
[2] 陈泽文,陈兴华,四神针配合耳压治疗失眠42例,福建中医药,2002,33 (2): 19.
[3] 赖新生,针刺治疗老年性血管性痴呆的疗效观察,中国针灸,1997,17 (4): 201-202, 196.
[4] 刘海静,罗文政,梅尚英等,针刺治疗广泛性焦虑症的疗效观察,广州中医药大学学报,2007, 24 (2): 119-122.
[5] 罗广锋,卢志荣,刘刚,靳三针疗法治疗儿童孤独症35例,中国针灸,2006, 26 (4): 236.
