24/08/2026
PHẢN VỆ MÀ LẠI DỊ ỨNG ADRENALIN THÌ SAO?
Adrenalin (epinephrine) là thuốc quan trọng nhất và là lựa chọn đầu tay trong điều trị phản vệ. Nhưng, nếu bệnh nhân đang phản vệ mà lại có tiền sử “dị ứng với Adrenalin” thì sao?
Câu trả lời ngắn gọn là: Nếu bệnh nhân thực sự đang phản vệ, tiền sử “dị ứng Adrenalin” không phải là lý do để trì hoãn Adrenalin.
Câu chuyện phía sau thú vị hơn một chút.
1. CÓ THỰC SỰ “DỊ ỨNG VỚI ADRENALIN” KHÔNG?
Adrenalin là một catecholamine được chính cơ thể con người sản xuất. Những trường hợp quá mẫn thực sự với các chế phẩm epinephrine được báo cáo trong y văn là cực kỳ hiếm. Việc chứng minh rằng chính phân tử epinephrine là dị nguyên thực sự lại càng khó.
Một báo cáo trên Anesthesia Progress năm 2004 mô tả hai bệnh nhân từng có phản ứng bất thường khi sử dụng thuốc tê nha khoa chứa lidocaine và epinephrine. Các tác giả ghi nhận test da dương tính với chế phẩm lidocaine – epinephrine. Đồng thời, xét nghiệm kích thích lympho với thuốc cũng cho phản ứng dương tính với một số dạng muối của epinephrine.
Đây là một báo cáo thú vị cho thấy quá mẫn với chế phẩm epinephrine có thể được ghi nhận nhưng chỉ gồm hai ca bệnh và không nên diễn giải thành bằng chứng rằng dị ứng IgE với chính phân tử adrenaline là hiện tượng thường gặp hoặc đã được xác lập rõ ràng.
Trong thực hành, rất nhiều trường hợp người bệnh kể rằng mình “dị ứng Adrenalin” thực chất không phải dị ứng.
2. VÌ SAO NHIỀU NGƯỜI NGHĨ MÌNH “DỊ ỨNG ADRENALIN”?
Sau khi tiêm Adrenalin, người bệnh có thể xuất hiện: Tim đập nhanh, hồi hộp, run tay, bồn chồn, lo lắng, vã mồ hôi, da tái, chóng mặt, đau đầu, buồn nôn hoặc nôn.
Đây đều là những tác dụng đã được ghi nhận của epinephrine và phần lớn phản ánh tác dụng dược lý của một thuốc kích thích thụ thể alpha- và beta-adrenergic, chứ không phải phản ứng dị ứng.
Phía EpiPen cũng liệt kê lo âu, bồn chồn, run, chóng mặt, vã mồ hôi, hồi hộp đánh trống ngực, da tái, buồn nôn/nôn và đau đầu…là một trong các phản ứng bất lợi thường gặp.
Vì vậy, nếu một người kể lần trước tôi tiêm Adrenalin xong tim đập rất nhanh, người run lên nên tôi bị dị ứng Adrenalin, thì những biểu hiện đó chưa đủ để chẩn đoán dị ứng thuốc.
3. THỨ GÂY QUÁ MẪN CÓ THỂ KHÔNG PHẢI LÀ ADRENALIN
Đây mới là một điểm rất đáng chú ý. Một số chế phẩm epinephrine có chứa sulfite, thường là sodium metabisulfite, được sử dụng như chất chống oxy hóa để giúp thuốc ổn định.
Ở một số người nhạy cảm, sulfite có thể gây phản ứng quá mẫn, đặc biệt là các triệu chứng hô hấp như co thắt phế quản. Những phản ứng nặng, kể cả phản vệ, cũng đã được mô tả nhưng hiếm gặp.
Cơ chế của quá mẫn với sulfite cũng không phải lúc nào là dị ứng IgE điển hình. Các cơ chế khác nhau đã được đề xuất và sinh lý bệnh vẫn chưa hoàn toàn sáng tỏ. Vì vậy, dùng thuật ngữ “quá mẫn với sulfite” thường chính xác hơn việc mặc định gọi tất cả là “dị ứng sulfite”. Bút EpiPen của Hoa Kỳ xác nhận sản phẩm có sodium metabisulfite và thừa nhận sulfite có thể gây các “phản ứng kiểu dị ứng” ở một số người nhạy cảm.
Như vậy, khi một bệnh nhân nói mình từng “dị ứng Adrenalin”, cần nghĩ ít nhất đến:
- Tác dụng dược lý của Adrenalin
- Tá dược trong chế phẩm
- Các thuốc dùng đồng thời
- Hoặc phản ứng ban đầu khiến bệnh nhân phải sử dụng Adrenalin
Trước khi kết luận rằng chính epinephrine là dị nguyên.
4. MỘT CASE NĂM 2025 RẤT THÚ VỊ
Năm 2025, Kessels và cộng sự báo cáo một bệnh nhân có nhiều lần phản vệ liên quan đến sulfite trong thức ăn. Điều đáng chú ý là bệnh nhân này có: Test lẩy da dương tính với sodium metabisulfite và test kích thích đường uống cũng dương tính. Nhưng khi bệnh nhân xảy ra phản vệ, họ vẫn sử dụng bút tiêm Adrenalin có chứa sulfite và điều trị thành công.
Các tác giả cho rằng trong tình huống phản vệ cấp, lợi ích cứu sống của Adrenalin vượt trội nguy cơ lý thuyết do lượng sulfite trong chế phẩm.
Điều này cũng phù hợp với khuyến cáo của Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy - ASCIA: ở người nhạy cảm với sulfite, lợi ích của adrenaline để điều trị phản vệ được xem là lớn hơn nguy cơ lý thuyết từ sulfite trong tình huống cấp cứu.
5. VẬY PHẢN VỆ MÀ CÓ TIỀN SỬ “DỊ ỨNG ADRENALIN” THÌ SAO?
Vẫn phải ưu tiên Adrenalin nếu bệnh nhân thực sự đang phản vệ. Đây không chỉ là quan điểm kinh nghiệm.
World Allergy Organization - WAO 2020 khẳng định Adrenalin tiêm bắp tiếp tục là điều trị đầu tay của phản vệ và không có chống chỉ định tuyệt đối đối với Adrenalin tiêm bắp trong điều trị phản vệ.
Đến Anaphylaxis: A 2023 Practice Parameter Update của AAAAI/ACAAI, công bố trên Annals of Allergy, Asthma & Immunology năm 2024, các chuyên gia tiếp tục nhấn mạnh:
+ Epinephrine nhìn chung an toàn.
+ Không có chống chỉ định tuyệt đối khi dùng cho phản vệ.
+ Các tác dụng bất lợi nghiêm trọng của epinephrine tiêm bắp là rất hiếm.
+ Nguy cơ sai liều và biến cố bất lợi thấp hơn rõ rệt với đường tiêm bắp so với đường tĩnh mạch.
Còn bút EpiPen thậm chí ghi rất ngắn gọn: Không có chống chỉ định. Và ngay đối với sulfite: Sự hiện diện của sulfite trong sản phẩm không được ngăn cản việc sử dụng epinephrine trong một tình huống dị ứng nghiêm trọng hoặc cấp cứu, kể cả khi người bệnh nhạy cảm với sulfite.
Bởi vậy, khi phản vệ đang đe dọa đường thở, hô hấp hoặc tuần hoàn, nguy cơ của việc không dùng hoặc trì hoãn Adrenalin lớn hơn rất nhiều so với nguy cơ lý thuyết của một phản ứng quá mẫn với chế phẩm.
6. NẾU BỆNH NHÂN XẤU ĐI SAU KHI TIÊM ADRENALIN THÌ SAO?
Chúng ta cũng không nên lập tức kết luận bệnh nhân dị ứng với Adrenalin, cần nghĩ đến nhiều khả năng khác.
- Thứ nhất, cơn phản vệ ban đầu vẫn đang tiếp tục tiến triển. Nếu triệu chứng phản vệ còn tồn tại, Adrenalin tiêm bắp có thể cần được lặp lại. WAO khuyến cáo có thể lặp lại mỗi 5 - 15 phút khi cần.
- Thứ hai, tim nhanh, hồi hộp, run, lo lắng, vã mồ hôi hay tái da có thể đơn giản là tác dụng dược lý của Adrenalin.
- Thứ ba, cần kiểm tra liều và đường dùng. Tiêm bolus epinephrine tĩnh mạch, đặc biệt khi không đúng chỉ định hoặc sai liều, làm tăng nguy cơ tăng huyết áp nặng, rối loạn nhịp và các biến cố tim mạch. Vì vậy, epinephrine tĩnh mạch không phải đường dùng ban đầu trong phản vệ thông thường. Truyền tĩnh mạch có kiểm soát chỉ được cân nhắc trong phản vệ kháng trị, bởi ê-kíp có kinh nghiệm và với theo dõi sát.
- Cuối cùng, rất hiếm gặp, có thể tồn tại quá mẫn với một thành phần của chế phẩm như sulfite hoặc với chính chế phẩm epinephrine. Nhưng đây là chẩn đoán cần được đánh giá cẩn thận, không thể chỉ dựa vào việc triệu chứng xảy ra sau khi tiêm thuốc.
7. ĐỪNG ĐỂ DỊ ỨNG ADRENALIN ĐI THEO BỆNH NHÂN SUỐT ĐỜI
Nếu bệnh nhân có tiền sử được ghi là “dị ứng Adrenalin”, sau khi tình trạng cấp cứu đã ổn định nên khai thác lại thật kỹ:
+ Đã sử dụng chế phẩm nào?
+ Liều bao nhiêu?
+ Tiêm bắp, dưới da hay tĩnh mạch?
+ Có dùng đồng thời thuốc tê hoặc thuốc khác không?
+ Triệu chứng xuất hiện là gì?
+ Bao lâu sau tiêm?
+ Có mề đay, phù mạch, co thắt phế quản hay tụt huyết áp thật sự không? Hay chỉ là tim nhanh, run, hồi hộp và lo lắng?
+ Chế phẩm có sulfite hoặc tá dược nào đáng chú ý không?
Nếu nghi ngờ một phản ứng quá mẫn thực sự, bệnh nhân nên được đánh giá bởi chuyên khoa Dị ứng – Miễn dịch để xác định nguyên nhân và lên kế hoạch cho những lần cấp cứu sau.
Một mác “dị ứng Adrenalin” được ghi không chính xác trong hồ sơ bệnh án có thể trở nên rất nguy hiểm nếu nó khiến nhân viên y tế do dự sử dụng thuốc vào đúng thời điểm bệnh nhân cần nhất.
8. KẾT LUẬN
“Dị ứng Adrenalin” thực sự là một tình huống cực kỳ hiếm và rất khó chứng minh. Trong thực tế, nhiều trường hợp được gọi là “dị ứng Adrenalin” có thể chỉ là tác dụng dược lý của thuốc, phản ứng với sulfite hoặc thành phần khác của chế phẩm, thuốc sử dụng đồng thời, hoặc chính diễn tiến của bệnh lý ban đầu.
Quan trọng nhất là, nếu bệnh nhân thực sự đang phản vệ, tiền sử “dị ứng adrenalin” không phải là lý do để trì hoãn adrenalin tiêm bắp.
Trong phản vệ, điều nguy hiểm không phải là tiêm Adrenalin mà là không tiêm Adrenalin khi bệnh nhân thực sự cần.
9. TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
9.1. Cardona V, Ansotegui IJ, Ebisawa M, et al. World Allergy Organization anaphylaxis guidance 2020. World Allergy Organ J. 2020;13(10):100472.
9.2. Golden DBK, Wang J, Waserman S, et al. Anaphylaxis: A 2023 practice parameter update. Ann Allergy Asthma Immunol. 2024;132(2):124–176.
9.3. EpiPen (epinephrine injection) – Full Prescribing Information. DailyMed, U.S. National Library of Medicine.
9.4. Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy. ASCIA Sulfite Sensitivity FAQ. Updated August 2024.
9.5. Kohase H, Umino M. Allergic reaction to epinephrine preparation in 2% lidocaine: two case reports. Anesth Prog. 2004;51(4):134–137.
9.6. Kessels JI, Gutermuth J, Grosber M. Successful treatment of anaphylaxis to sulfites with sulfite-containing adrenaline auto-injector. Allergo J Int. 2025;34(4):107–109.
9.7. Treudler R, Simon JC. Anaphylaxis to food additives. Allergo J Int. 2022;31:141–144.
9.8. Cardona V. Overview of allergic disease: Anaphylaxis – WAO White Book on Allergy 2026 – 2.11. World Allergy Organ J. 2026;19(3):101338.
9.9. Bernstein DI, Blaiss M, Dellon ES, Rance K. Benefits of Epinephrine for Anaphylaxis Outweigh Potential Harm—A Safety Review. J Allergy Clin Immunol Pract. 2025;13(12):3188–3194
(Bài viết được chia sẻ lại từ Facebook chính thức của BS.CKI Nguyễn Tiến Dũng với sự đồng ý của tác giả. Mọi đơn vị dẫn lại nội dung vui lòng ghi rõ nguồn Medinsights và BS.CKI Nguyễn Tiến Dũng.)
----
📖 MEDINSIGHTS - Tri thức vì sức khoẻ 📖
(Thương hiệu Sách và Tri thức Y học hiện đại thuộc Alphabooks)
Liên hệ: 090 222 9509
