14/08/2026
CHÂM CỨU GIẢI CƠ – VÌ SAO CÓ NHỮNG CHỨNG VÙNG MẶT TÔI ƯU TIÊN CỨU NGẢI HƠN ĐIỆN CHÂM?
NCS.ThS. Quốc Đức
Trong quá trình học tập và nghiên cứu Trung y tại Trung Quốc, có một nguyên tắc tôi luôn cho rằng rất quan trọng: không phải cứ cơ co cứng là xoa bóp mạnh, cũng không phải cứ liệt cơ là mắc điện vào kim để kích cơ co càng nhiều càng tốt.
Muốn điều trị tốt phải hiểu cơ đang bị gì và vì sao nó mất chức năng.
Vì sao châm cứu “giải cơ” có thể sâu hơn xoa bóp – bấm huyệt?
Xoa bóp, bấm huyệt rất có giá trị trong thư cân, hoạt lạc và cải thiện tuần hoàn tại chỗ. Nhưng tác động chủ yếu vẫn từ bề mặt qua da, cân cơ.
Kim châm lại cho phép tác động có chọn lọc xuống những lớp mô sâu hơn và kích thích các cấu trúc cảm giác – thần kinh – cơ tại vùng điều trị. Vì vậy, trong những tình trạng có co cứng, đau, hạn chế vận động hoặc rối loạn chức năng cơ, châm cứu có thể được sử dụng như một phương pháp điều biến thần kinh – cơ chứ không đơn thuần là “làm mềm cơ”.
Theo lý luận Trung y:
“Bất thông tắc thống – thông tắc bất thống.”
Nhưng chữ “thông” ở đây không chỉ là làm cho cơ mềm ra. Phải thông được khí huyết, kinh lạc và khôi phục sự điều đạt của cân cơ.
Vì vậy tôi thường nhìn châm cứu theo ba tầng:
Thông kinh → điều khí huyết → phục hồi chức năng cân cơ.
Tại sao bệnh vùng mặt không nên máy móc dùng điện châm?
Điện châm thực chất là đưa dòng điện có kiểm soát qua kim châm nhằm tạo kích thích lặp lại. Đây là phương pháp có giá trị và có những chỉ định rất tốt.
Nhưng kích thích mạnh hơn không đồng nghĩa điều trị tốt hơn.
Ví dụ trong liệt dây VII ngoại biên, nhất là giai đoạn sớm, mục tiêu không phải đơn giản là nhìn thấy cơ mặt giật mạnh dưới điện cực.
Điều cần quan tâm là:
kinh khí có thông hay không – tuần hoàn tại vùng tổn thương thế nào – mức độ tổn thương thần kinh ra sao – cơ còn khả năng đáp ứng thế nào – bệnh thuộc hàn, nhiệt, hư hay thực.
Nếu chưa phân biệt được những yếu tố này mà chỉ tăng cường kích thích điện thì dễ biến một phương pháp tốt thành cách điều trị quá cơ học.
Vì sao tôi đặc biệt coi trọng cứu ngải ở một số chứng vùng mặt?
Trong Trung y có câu:
“Châm sở bất vi, cứu chi sở nghi.”
Có thể hiểu đơn giản: có những trường hợp tác dụng của kim châm đơn thuần chưa đủ thì phải xét đến phép cứu.
Cứu ngải không đơn thuần là “hơ cho nóng”.
Phép cứu thuộc về ôn thông:
Ôn kinh – tán hàn – thông lạc – hành khí – hòa huyết.
Điều này đặc biệt đáng chú ý ở những bệnh nhân xuất hiện triệu chứng sau khi:
* ngủ điều hòa lạnh;
* quạt thổi trực tiếp vào mặt;
* đi đêm, gặp gió lạnh;
* cơ thể suy nhược rồi nhiễm lạnh;
* vùng mặt lạnh, co cứng, tuần hoàn ngoại vi kém.
Theo YHCT, đây là nhóm bệnh cảnh thường được xem xét dưới góc độ phong – hàn xâm nhập kinh lạc, khiến khí huyết vận hành không thông, cân mạch mất sự nhu dưỡng.
Lúc ấy nguyên tắc điều trị không chỉ là kích thích cơ.
Mà phải:
Khu phong + tán hàn + thông kinh + hoạt lạc + điều khí huyết.
Đó chính là lý do tôi có thể lựa chọn châm kết hợp ôn cứu/cứu ngải ở bệnh nhân phù hợp thay vì mặc định điện châm.
Những chứng vùng mặt nào thường cần nghĩ tới phép cứu?
Trong thực hành YHCT, phép ôn cứu có thể được cân nhắc trong một số bệnh cảnh như liệt mặt ngoại biên, co cứng cơ vùng mặt, đau vùng mặt hoặc một số rối loạn vùng đầu mặt khi biện chứng cho thấy yếu tố hàn, hư hoặc kinh lạc bất thông.
Nhưng đây là điểm rất quan trọng:
Không phải bệnh nào ở mặt cũng cứu.
Nếu bệnh nhân thiên về nhiệt, viêm cấp, vùng da tổn thương hoặc những bệnh cảnh không phù hợp với nhiệt trị liệu, cố tình cứu nóng lại đi ngược phép trị.
Trung y không phải thấy bệnh giống nhau thì dùng cùng một phương pháp.
Đồng bệnh dị trị – dị bệnh đồng trị.
Hai người cùng méo miệng nhưng nguyên nhân và thể bệnh khác nhau thì cách dùng kim, dùng cứu, dùng thuốc cũng có thể hoàn toàn khác.
Và đây cũng là điểm khác nhau giữa “làm kỹ thuật” và “điều trị”
Tôi không phủ nhận xoa bóp bấm huyệt.
Tôi cũng không phủ nhận điện châm.
Điều tôi muốn nhấn mạnh là:
Đừng biến YHCT thành việc mắc điện vào kim rồi chờ cơ giật.
Một người thầy thuốc phải biết lúc nào cần châm, lúc nào cần cứu, lúc nào phối hợp xoa bóp, khi nào nên kích thích nhẹ và khi nào tuyệt đối không nên kích thích quá mức.
Đặc biệt với vùng mặt, nơi liên quan đến dây thần kinh VII và nhiều cấu trúc tinh tế, độ chính xác quan trọng hơn cường độ.
Vì thế tại Bảo Đại Đường, với những bệnh nhân liệt mặt, méo miệng, co cứng hoặc đau vùng đầu mặt, chúng tôi ưu tiên khám và biện chứng trước khi lựa chọn phương pháp.
Có người phù hợp điện châm.
Có người chỉ cần châm.
Và cũng có những người tôi ưu tiên châm kết hợp cứu ngải để ôn kinh, tán hàn, thông lạc, thay vì cố kích thích cơ bằng dòng điện.
Châm có phép của châm.
Cứu có phép của cứu.
Quan trọng nhất vẫn là biện chứng đúng thì phép trị mới đúng.
NCS.ThS. Quốc Đức
Phòng khám YHCT Bảo Đại Đường
Lưu ý: Méo miệng/liệt mặt xuất hiện đột ngột cần được khám sớm để phân biệt liệt VII ngoại biên với các nguyên nhân thần kinh trung ương như đột quỵ. Châm cứu và cứu ngải cần được thực hiện bởi người có chuyên môn, không tự cứu vùng mặt tại nhà.
