29/05/2026
Hội ứng Cushing, hay VN mình hay gọi là hội ứng mặt trăng rằm - mình đã từng gặp ở bệnh nhân của mình sau 2 tuần truyền kháng sinh + kháng viêm (ks,kv) liều cao. Bạn ấy còn trẻ (sinh viên năm 2) với lại mới chỉ bị thời gian ngắn nên chưa đầy đủ triệu chứng như thế này, chủ yếu là mặt phù tròn xoe, bụng to ra, người mệt mỏi.
Đại loại là vầy, vừa mới bắt đầu điều trị TDCS chưa đc mấy buổi thì đến Tết, gia đình mình đi du lịch hơn 2 tuần. Đến khi trở lại, thì thấy mặt bạn ý đã tròn xoe béo mập. Mình trêu:
- Ăn bánh trưng nhiều quá hay sao mà mặt lại tròn xoe thế kia?
Bạn ý vội thanh minh:
- Cháu nằm viện nguyên 2 tuần, không ăn được cái gì cả!
Lúc nói miệng còn ko mở được 1 bên, bên ko mở được sưng cứng vón cục, nói rất vất vả và ko rõ chữ.
---
Hỏi kĩ ra thì là, mình vừa đi du lịch đc 1 ngày thì bạn ý bị viêm xoang nặng, sốt cao li bì, mắt nặng chĩu ko mở ra nổi, cơ 1 bên má co cứng lại ko ăn được, đầu đau choáng váng muốn hôn mê. Người nhà đưa đi viện, bác sĩ lên liệu trình truyền ks,kv liều cao 7 ngày. 7 ngày sau ko đỡ, bác sĩ lại đổi liệu trình, thay 1 ks liều cao bằng 2 loại ks liều cao khác phối hợp, kv cũng vậy. 2 tuần ks,kv nặng đô như vậy, còn gì là người! Và đương nhiên hội chứng Cushing xuất hiện!!!
2 tuần ko ăn đc do cơ má cơ hàm co cứng, chỉ hút đc chút sữa, chút cháo loãng, và truyền đạm. Vậy mà mặt phồng như cái bánh bao, mũi còn lõm cả xuống. Nhưng buồn nhất là xoang ko đỡ tí nào, đờm ứ chặt trong hốc xoang, một giọt cũng ko chảy xuống, ko tiêu đi. Chắc mình về trễ tí nữa thì bạn ý đã bị đè ra mổ rồi!
Bạn ý mệt, ko có sức nhắn tin fàn nàn gì vs mình. Nhưng mình vừa báo mình đã về là bạn ý bắt taxi sang luôn. Bấm mặt được 15 phút, bạn ý bật dậy, lao vào nhà vs, đi ra bảo : cháu ra đc cả bát tô đờm!
3 ngày chữa TDCS cơ bản ra được hết đờm siêu đặc, cơ mặt cũng giãn ra, ăn uống đc bình thường. Những ngày tiếp theo tiếp tục ra đc đờm loãng dần, cả trên xoang lẫn dưới phổi, cho đến khi khỏi.
3 tuần sau bạn ấy bắt đầu có hiện tượng ngứa, cứ 10-11h là nổi mẩn nổi ban khắp người, ngứa điên cuồng 2-3 tiếng thì hết, kéo dài khoảng vài tuần. Đây là hiện tượng thải độc gan thận, hay gặp ở những bệnh nhân dùng ks,kv loại nặng, hoặc dùng một tgian dài, sau khi điều trị TDCS khoảng trên dưới 1 tháng thì xuất hiện, đi kèm với các hiện tượng đi ngoài, đi tiểu, ra mồ hôi nhiều hơn, mùi nặng hơn...
Đến khi nào thì bs và bệnh nhân mới hiểu, bệnh xoang ko thể trị triệt để được bằng ks, kv? Thậm chí với nhiều trường hợp còn làm bệnh tình nặng hơn! Và kể cả khi thuốc vào nhìn như có vẻ khỏi bệnh, thực tế là chỉ thuyên giảm triệu chứng, đi vào thời kỳ hoạt động ngầm và ủ bệnh lâu dài. Thêm vào đó, thuốc lại để lại nhiều độc tố cho cơ thể, để lại 1 tương lai gan, thận, tụy, dạ dày... bệnh tật liên miên!
Mặt càng ngày càng tròn, bụng càng ngày càng to, nhưng tay chân lại càng ngày càng teo tóp, lâu lâu lại thấy tay chân bầm tím và rất lâu lành…
Nếu chúng ta đang gặp tình trạng này thì đây là một điều rất đáng báo động và cần phải nghiêm túc đọc hết bài viết này…
…
“Cushing là gì bác sĩ?”
Cô hỏi lại tôi sau khi được giải thích về tình trạng của mình.
Tôi hiểu. Không chỉ cô, mà rất nhiều người khi nghe tới chữ “Cushing” đều thấy xa lạ. Nghe cứ như một bệnh gì đó rất hiếm, rất xa mình.
Nhưng khi tôi hỏi kỹ hơn thì cô bắt đầu kể.
“Mấy tháng nay mặt cô cứ tròn dần lên. Bụng thì to ra. Nhưng tay chân lại nhỏ đi. Da mỏng, dễ bầm. Người lúc nào cũng mệt. Leo cầu thang cũng thấy yếu. Cô tưởng mình béo lên thôi…”
Đó chính là điểm nguy hiểm.
Vì Hội chứng Cushing thường không đến bằng một tiếng chuông báo động thật lớn. Nó đến rất âm thầm. Mỗi ngày thay đổi một chút. Mặt tròn hơn một chút. Bụng to hơn một chút. Cơ yếu hơn một chút. Da mỏng hơn một chút.
Đến khi nhìn lại ảnh cũ, nhiều người mới giật mình: “Ủa, sao mình khác quá vậy?”
Nói dễ hiểu thế này.
Trong cơ thể chúng ta có một hormone tên là cortisol. Đây là hormone do tuyến thượng thận tiết ra. Bình thường, cortisol rất cần thiết cho sự sống. Nó giúp cơ thể chống stress, giữ huyết áp, điều hòa đường huyết, chuyển hóa chất đạm, chất béo, chất đường và tham gia kiểm soát phản ứng viêm.
Cortisol không phải là kẻ xấu.
Vấn đề nằm ở chỗ: nếu cơ thể bị “ngâm” trong cortisol quá lâu, hoặc dùng thuốc có tác dụng giống cortisol trong thời gian dài, cơ thể sẽ bắt đầu rối loạn.
Y khoa gọi tình trạng cơ thể tiếp xúc với quá nhiều cortisol hoặc chất giống cortisol kéo dài là Hội chứng Cushing.
Trong thực tế, có hai nhóm nguyên nhân lớn.
Một là cơ thể tự sản xuất quá nhiều cortisol, ví dụ do bệnh lý tuyến yên, tuyến thượng thận hoặc một số nguyên nhân nội tiết khác.
Hai là do dùng thuốc Corticoid kéo dài. Đây là nguyên nhân rất hay gặp trong đời sống. Trường hợp này gọi là Hội chứng Cushing do thuốc, hay Cushing ngoại sinh.
Corticoid là nhóm thuốc chống viêm rất mạnh. Khi dùng đúng chỉ định, đúng liều, đúng thời gian, thuốc có thể rất cần thiết trong nhiều bệnh như hen phế quản, bệnh tự miễn, viêm khớp dạng thấp, lupus, dị ứng nặng, bệnh da liễu nặng… Nhưng khi tự ý dùng kéo dài, dùng theo lời mách, dùng thuốc không rõ thành phần, hoặc đau là mua uống cho “êm nhanh”, thì câu chuyện bắt đầu rẽ sang hướng khác.
Cơ chế bệnh sinh của Cushing do Corticoid có thể hiểu như thế này.
Bình thường, cơ thể có một “trục điều khiển” rất thông minh gọi là trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận. Hạ đồi giống như người chỉ huy. Tuyến yên giống như người truyền lệnh. Tuyến thượng thận là nơi sản xuất cortisol.
Khi cơ thể cần cortisol, não sẽ phát tín hiệu xuống tuyến thượng thận để sản xuất. Khi cortisol đủ rồi, cơ thể sẽ tự giảm tín hiệu lại. Giống như điều hòa nhiệt độ, nóng thì bật mạnh, đủ mát thì giảm xuống.
Nhưng khi chúng ta đưa Corticoid từ bên ngoài vào quá lâu, cơ thể hiểu rằng: “À, ngoài kia đã có quá nhiều chất giống cortisol rồi, mình không cần sản xuất nữa.”
Thế là tuyến yên giảm phát lệnh. Tuyến thượng thận dần dần lười đi. Nếu kéo dài, tuyến thượng thận có thể bị ức chế, hoạt động yếu lại.
Đó là lý do người dùng Corticoid kéo dài tuyệt đối không nên tự ý ngưng thuốc đột ngột. Vì lúc đang uống thì thuốc bên ngoài gánh thay cơ thể. Nhưng ngưng cái rụp, tuyến thượng thận chưa kịp tỉnh dậy để sản xuất cortisol trở lại. Khi đó có thể xảy ra suy thượng thận, mệt lả, tụt huyết áp, rối loạn điện giải, thậm chí nguy hiểm.
Còn vì sao mặt tròn, bụng to, tay chân teo?
Vì Corticoid làm thay đổi cách cơ thể phân bố mỡ và sử dụng cơ.
Mỡ có xu hướng tích lại ở vùng mặt, cổ, gáy, thân mình và bụng. Vì vậy người bệnh có khuôn mặt tròn như “mặt trăng”, cổ gáy dày hơn, bụng to ra.
Nhưng cùng lúc đó, Corticoid lại làm tăng phân giải protein ở cơ. Nói đời thường là cơ bị “rút ruột” dần. Đặc biệt là cơ vùng đùi, mông, vai, cánh tay. Vì vậy tay chân nhỏ lại, leo cầu thang yếu, đứng lên ngồi xuống khó, đi bộ một đoạn đã mỏi.
Nhiều người tưởng mình béo lên.
Nhưng thật ra đó không phải là béo khỏe. Đó là rối loạn phân bố mỡ kèm mất cơ.
Còn da vì sao mỏng, dễ bầm, dễ rạn?
Vì Corticoid làm giảm tổng hợp collagen. Collagen là một phần quan trọng giúp da chắc, đàn hồi và lành thương tốt. Khi collagen giảm, da mỏng hơn, mạch máu dưới da dễ tổn thương hơn. Chỉ va nhẹ cũng bầm. Vết thương lâu lành. Có người xuất hiện các vết rạn da màu đỏ tím ở bụng, đùi, cánh tay.
Còn xương thì sao?
Corticoid kéo dài có thể làm giảm tạo xương, tăng mất xương, giảm hấp thu canxi và làm tăng nguy cơ loãng xương. Vì vậy có người đau lưng kéo dài, giảm chiều cao, hoặc gãy xương sau một va chạm rất nhẹ.
Điều đáng sợ là nhiều người không biết mình đang dùng Corticoid.
Có người đau khớp là tự ra hiệu thuốc mua thuốc giảm đau “loại mạnh”.
Có người thấy ai mách thuốc trị đau nhức uống vào đỡ nhanh là dùng mãi.
Có người uống thuốc nam, thuốc đông y, thuốc gia truyền, thuốc tễ, thuốc hoàn không rõ thành phần.
Có người dùng thuốc tăng cân vì thấy ăn ngon, ngủ tốt, da căng, người “phổng phao” nhanh.
Có người bôi kem trộn, thuốc bôi da không rõ nguồn gốc trong thời gian dài.
Có người tiêm thuốc giảm đau nhiều lần, mỗi lần đau lại tiêm, thấy đỡ nhanh nên tưởng là hợp thuốc.
Và chính cái chữ “đỡ nhanh” đôi khi lại là cái bẫy.
Vì Corticoid chống viêm rất mạnh nên dùng vào thường thấy dễ chịu nhanh. Đau giảm. Ngứa giảm. Ăn ngon. Ngủ được. Người tăng cân. Nhưng sau cái dễ chịu trước mắt đó, cơ thể có thể đang trả giá từ từ.
Những thói quen khiến nhiều người giật mình là đây.
Đau xương khớp là tự mua thuốc uống, không cần khám lại.
Thấy toa thuốc cũ uống đỡ nên cứ giữ lại, đau là lấy ra uống tiếp.
Người quen mách thuốc gì “bao hết đau” là mua dùng thử.
Dùng thuốc không rõ thành phần nhưng thấy tăng cân, ăn ngon nên nghĩ là thuốc bổ.
Bôi kem trộn lâu ngày vì thấy trắng nhanh, hết ngứa nhanh, mịn da nhanh.
Tiêm thuốc giảm đau nhiều lần mà không hỏi rõ đó là thuốc gì.
Uống thuốc kéo dài nhưng không theo dõi đường huyết, huyết áp, cân nặng, xương khớp và chức năng tuyến thượng thận.
Đó là những việc rất đời thường. Nhưng hậu quả thì không hề đời thường.
Vậy khi nào cần nghĩ đến Cushing do Corticoid?
Khi mọi người có những dấu hiệu như mặt tròn nhanh bất thường, bụng to nhưng tay chân nhỏ lại, yếu cơ, leo cầu thang khó, da mỏng dễ bầm, rạn da tím đỏ, tăng huyết áp, tăng đường huyết, mụn nhiều, rậm lông bất thường, vết thương lâu lành, đau lưng kéo dài hoặc dễ nhiễm trùng.
Đặc biệt, nếu trước đó có dùng thuốc giảm đau, thuốc chống viêm, thuốc dị ứng, thuốc hen, thuốc da liễu, thuốc nam, thuốc đông y, thuốc tăng cân, thuốc “gia truyền” hoặc tiêm thuốc kéo dài thì càng phải đi kiểm tra.
Cushing không chỉ là chuyện ngoại hình.
Nó là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang bị rối loạn nội tiết và chuyển hóa. Nó có thể kéo theo tăng huyết áp, tăng đường huyết, rối loạn mỡ máu, yếu cơ, loãng xương, suy giảm miễn dịch và nguy cơ suy thượng thận nếu ngưng thuốc sai cách.
Điều quan trọng nhất tôi luôn nhắc bệnh nhân là: đừng tự ý ngưng Corticoid đột ngột nếu đã dùng kéo dài.
Muốn dừng phải có bác sĩ đánh giá. Có trường hợp phải giảm liều từ từ. Có trường hợp cần xét nghiệm thêm. Có trường hợp phải theo dõi chức năng tuyến thượng thận.
Thuốc không có tội.
Corticoid không xấu.
Cái nguy hiểm là dùng sai, dùng lâu, dùng không biết mình đang dùng, và dùng theo kiểu “thấy đỡ là uống tiếp”.
Cushing là gì?
Nói thật dễ hiểu: đó là khi cơ thể bị quá tải bởi cortisol hoặc thuốc giống cortisol trong thời gian dài, khiến mặt tròn, bụng to, tay chân teo, da mỏng, cơ yếu, xương yếu và chuyển hóa rối loạn.
Cơ thể chúng ta rất giỏi chịu đựng. Nhưng chịu đựng lâu quá thì một ngày nào đó nó sẽ lên tiếng.
Và đôi khi, tiếng nói ấy bắt đầu từ một khuôn mặt tròn hơn, một cái bụng to hơn, một đôi chân yếu hơn.
Đừng chủ quan.
Đỡ nhanh chưa chắc đã là lành bệnh.
Có khi đó chỉ là cơ thể đang bị “mượn sức” bằng thuốc, còn bên trong thì đang yếu dần đi từng chút một.
Rất cảm ơn mọi người đã dày công đọc tới tận đây. Một bài viết rất dài - dài giống hệt thời gian mà chúng ta đã lạm dụng Corticoid mà không hề hay biết.
Nếu thấy bài viết thông điệp ha và ý nghĩa hãy lan toả nó bằng cách đơn giản là chia sẻ nó.
Đừng quên bấm theo dõi kênh để cập nhật kiến thức y khoa mỗi ngày cùng…
Bs Thường – Thế Thôi!