28/08/2026
NGUY CƠ “SỐT RÉT SÂN BAY – AIRPORT MALARIA” TRONG BỐI CẢNH GIAO LƯU HÀNG KHÔNG QUỐC TẾ
Ngày 27/8/2026, thông tin từ Đức cho biết 6 nhân viên tại Sân bay Frankfurt đã mắc sốt rét, trong đó 2 người đã tử vong. Các trường hợp này không có tiền sử đi đến vùng lưu hành sốt rét. Cơ quan y tế Đức nhận định nhiều khả năng các ca bệnh liên quan đến muỗi Anopheles nhiễm ký sinh trùng sốt rét được vận chuyển theo máy bay. Đây là một hình thức phơi nhiễm đặc biệt được gọi là “airport malaria” (Tạm dịch sốt rét sân bay).
Các cơ quan chức năng Đức đã triển khai bẫy bắt muỗi tại sân bay để điều tra nguồn lây và khuyến cáo nhân viên sân bay chú ý các triệu chứng nghi ngờ. Sự kiện này cho thấy ngay cả những quốc gia đã loại trừ sốt rét cũng có thể xuất hiện các trường hợp mắc bệnh do muỗi truyền bệnh vô tình được vận chuyển qua hoạt động hàng không quốc tế.
Hình 1. Khuyến cáo cáo các việc cần làm khi có airport malaria (sốt rét sân bay)
1. “Sốt rét sân bay - airport malaria” là gì?
“Sốt rét sân bay” là tình trạng một người mắc sốt rét do bị muỗi Anopheles nhiễm ký sinh trùng đốt tại hoặc gần sân bay, trong khi bản thân người bệnh không đi đến vùng lưu hành sốt rét.
Muỗi nhiễm bệnh có thể vô tình đi theo máy bay, hành lý, hàng hóa hoặc các phương tiện vận chuyển quốc tế từ khu vực có lưu hành sốt rét. Khi đến sân bay đích, muỗi có thể sống sót và đốt người làm việc hoặc sinh sống trong khu vực sân bay. Các trường hợp sốt rét kiểu này rất hiếm nhưng có thể gây hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt khi không nghĩ đến sốt rét do người bệnh không có tiền sử đi vùng lưu hành.
Điểm đáng lưu ý là sốt rét sân bay không phải là lây truyền trực tiếp từ người bệnh sang người khác. Nguy cơ chủ yếu liên quan đến muỗi Anopheles nhiễm ký sinh trùng được vận chuyển từ nơi khác đến.
2. Vì sao sự kiện tại Frankfurt đáng lưu ý?
Sự kiện tại Frankfurt đặc biệt đáng quan tâm vì các ca bệnh xảy ra ở nhân viên sân bay, những người có khả năng tiếp xúc thường xuyên với khu vực máy bay, khoang hành lý, khu vực phục vụ mặt đất và các khu vực phụ trợ.
Theo thông tin được công bố, các trường hợp mắc bệnh xuất hiện trong khoảng đầu tháng 7/2026; đến nay đã ghi nhận 6 người mắc và 2 người tử vong. Bốn người còn lại đã được điều trị và đang hồi phục. Cơ quan y tế Đức nhận định muỗi Anopheles nhiễm bệnh được vận chuyển bằng máy bay là nguồn lây có khả năng nhất.
Đáng chú ý, Frankfurt cũng từng ghi nhận một trường hợp “sốt rét sân bay” vào năm 2023. Điều này cho thấy nguy cơ này tuy hiếm nhưng không hoàn toàn mang tính lý thuyết tại các trung tâm hàng không quốc tế.
Bài học quan trọng: Khi một người có biểu hiện sốt nhưng không có tiền sử đi đến vùng lưu hành sốt rét, không nên loại trừ hoàn toàn sốt rét nếu người đó làm việc tại sân bay quốc tế hoặc có khả năng tiếp xúc với máy bay, hành lý, hàng hóa và môi trường có nguy cơ xuất hiện muỗi ngoại lai.
3. Việt Nam có cần cảnh giác với nguy cơ sốt rét sân bay?
Cần cảnh giác, nhưng không nên gây hoang mang
Việt Nam đã đạt được những tiến bộ quan trọng trong phòng chống và loại trừ sốt rét. Tuy nhiên, nguy cơ xuất hiện ca sốt rét nhập khẩu vẫn còn, đặc biệt trong bối cảnh giao lưu quốc tế, di biến động dân cư và đi lại giữa Việt Nam với các quốc gia có lưu hành sốt rét.
Trong những năm gần đây, Việt Nam vẫn ghi nhận các trường hợp sốt rét liên quan đến người trở về từ vùng lưu hành. Đồng thời, tại các khu vực có véc tơ Anopheles phù hợp, việc phát hiện một ca bệnh không có tiền sử đi vùng lưu hành cần được đánh giá thận trọng để phân biệt giữa: Sốt rét ngoại lai, sốt rét tái phát hoặc tái hoạt hóa, lây truyền tại chỗ, và trường hợp hiếm gặp do muỗi nhiễm ký sinh trùng được vận chuyển qua đường hàng không. Do đó, “không có tiền sử đi vùng sốt rét” không nên đồng nghĩa với “loại trừ sốt rét”.
4. Bài học đối với các sân bay quốc tế của Việt Nam
Các sân bay quốc tế là những điểm giao lưu lớn giữa Việt Nam và các khu vực có lưu hành sốt rét. Vì vậy, cần tăng cường tiếp cận “Một sức khỏe – Một hệ thống giám sát liên ngành”, trong đó y tế, kiểm dịch y tế biên giới, hàng không và kiểm soát véc tơ phối hợp chặt chẽ.
4.1. Tăng cường giám sát véc tơ tại sân bay
Các sân bay quốc tế cần xây dựng hoặc duy trì chương trình giám sát côn trùng y học, tập trung vào:
+ Giám sát sự hiện diện của muỗi Anopheles trong và xung quanh sân bay;
+ Đặt bẫy tại các vị trí có nguy cơ như khu vực máy bay quốc tế, khoang hàng hóa, khu vực hành lý, kho kỹ thuật và các khu vực cây xanh;
+ Định loại muỗi thu được đến mức loài khi cần thiết;
+ Theo dõi mật độ và phân bố véc tơ theo thời gian;
+ Khi phát hiện Anopheles bất thường, xem xét xét nghiệm sinh học phân tử để xác định nguồn gốc hoặc phát hiện Plasmodium khi có chỉ định.
Việc giám sát cần đặc biệt chú ý các khu vực có điều kiện thuận lợi cho muỗi trú đậu và sinh tồn.
4.2. Tăng cường giám sát các chuyến bay từ vùng lưu hành sốt rét
Thông tin về các chuyến bay quốc tế có điểm xuất phát hoặc quá cảnh tại vùng lưu hành sốt rét có thể được sử dụng như một yếu tố nguy cơ trong đánh giá dịch tễ và côn trùng học, đặc biệt khi phát hiện muỗi bất thường hoặc ca sốt rét không rõ nguồn lây tại sân bay.
Cần có cơ chế phối hợp giữa: Cảng hàng không → kiểm dịch y tế → đơn vị khai thác hàng không → đơn vị kiểm soát véc tơ → cơ sở y tế → hệ thống giám sát sốt rét.
5. Khuyến cáo đối với nhân viên hàng không và người làm việc tại sân bay
Những nhóm có thời gian làm việc thường xuyên tại khu vực sân bay như: nhân viên phục vụ mặt đất, nhân viên hành lý, hàng hóa, nhân viên kỹ thuật, nhân viên vệ sinh máy bay, nhân viên khai thác sân đỗ, nhân viên kiểm dịch, nhân viên an ninh và các lực lượng làm việc ngoài trời cần được thông tin về nguy cơ và triệu chứng của sốt rét.
Cần lưu ý các triệu chứng: Sốt hoặc sốt không rõ nguyên nhân, rét run, đau đầu, mệt mỏi, vã mồ hôi, đau cơ, đau khớp, buồn nôn hoặc các triệu chứng tiêu hóa.
Đặc biệt, người làm việc tại sân bay có sốt không rõ nguyên nhân mà không có tiền sử đi vùng lưu hành sốt rét vẫn cần được hỏi kỹ về vị trí làm việc, thời gian tiếp xúc với máy bay và môi trường sân bay.
Nếu có nghi ngờ, cần thông báo cho cơ sở y tế và thực hiện xét nghiệm sốt rét phù hợp, không chờ đến khi xuất hiện triệu chứng nặng.
6. Khuyến cáo đối với hệ thống y tế Việt Nam
6.1. Không bỏ sót sốt rét ở người không có tiền sử đi vùng lưu hành
Đây là bài học quan trọng nhất từ sự kiện Frankfurt.
Trong bối cảnh Việt Nam đang tiến tới loại trừ sốt rét, cán bộ y tế có thể ít gặp bệnh nhân sốt rét hơn trước. Điều này làm tăng nguy cơ bỏ sót chẩn đoán do không nghĩ đến bệnh.
Cần duy trì câu hỏi về: Người bệnh đã đi đâu, làm việc ở đâu và có tiếp xúc với sân bay, máy bay hoặc người đi từ vùng lưu hành sốt rét hay không ? trong khai thác yếu tố dịch tễ đối với người bệnh sốt chưa rõ nguyên nhân.
6.2. Tăng cường cảnh giác với “ca sốt rét không có tiền sử đi lại”
Một trường hợp được xác định mắc sốt rét nhưng không có tiền sử đi đến vùng lưu hành cần được điều tra dịch tễ và côn trùng học ngay, đặc biệt nếu: Người bệnh làm việc tại sân bay, sống hoặc làm việc gần sân bay, làm việc trong lĩnh vực hàng không, logistics hoặc vận chuyển quốc tế, có tiếp xúc với máy bay, hàng hóa hoặc hành lý quốc tế, xuất hiện từ hai ca bệnh trở lên trong cùng khu vực, không xác định được nguồn lây thông thường.
Trong những trường hợp này, cần phối hợp xét nghiệm ký sinh trùng, điều tra dịch tễ và điều tra véc tơ để xác định nguồn lây.
7. Khi phát hiện ca bệnh nghi ngờ tại sân bay: cần làm gì?
Có thể áp dụng quy trình cảnh báo theo 5 bước:
Bước 1. Phát hiện ca bệnh: Người có sốt không rõ nguyên nhân, đặc biệt là nhân viên sân bay, được đánh giá yếu tố dịch tễ và xét nghiệm sốt rét khi có chỉ định.
Bước 2. Xác nhận chẩn đoán: Thực hiện xét nghiệm ký sinh trùng sốt rét bằng phương pháp phù hợp; đồng thời xác định loài Plasmodium khi cần thiết.
Bước 3. Điều tra dịch tễ: Xác định: Nơi ở, nơi làm việc, lịch sử đi lại, lịch sử tiếp xúc, vị trí làm việc tại sân bay, chuyến bay, khu vực máy bay và thời điểm có khả năng phơi nhiễm.
Bước 4. Điều tra côn trùng học: Tổ chức điều tra muỗi tại khu vực sân bay và vùng lân cận; định loại Anopheles và thực hiện xét nghiệm phát hiện Plasmodium khi có chỉ định.
Bước 5. Đánh giá nguy cơ và đáp ứng: Nếu phát hiện bằng chứng muỗi truyền bệnh được vận chuyển từ vùng lưu hành, cần triển khai các biện pháp kiểm soát véc tơ phù hợp và tăng cường giám sát ca bệnh tại khu vực có nguy cơ.
8. Đề xuất tăng cường giám sát sốt rét tại các sân bay quốc tế Việt Nam
Từ sự kiện Frankfurt, có thể xem xét một số giải pháp sau:
1). Xây dựng điểm giám sát véc tơ trọng điểm tại các sân bay quốc tế: Ưu tiên các sân bay có lưu lượng lớn và có đường bay trực tiếp hoặc kết nối với các khu vực đang lưu hành sốt rét.
2). Thiết lập cơ chế cảnh báo “sốt rét không rõ nguồn lây”: Khi phát hiện ca bệnh không có tiền sử đi vùng lưu hành, hệ thống giám sát cần kích hoạt đánh giá nguy cơ sốt rét sân bay, thay vì chỉ phân loại đơn thuần là ca bệnh không rõ nguồn.
3). Phối hợp giám sát y tế và côn trùng học: Giám sát người bệnh và giám sát véc tơ cần được thực hiện song song. Một ca sốt rét bất thường tại sân bay có thể là tín hiệu cần kích hoạt điều tra véc tơ.
4). Đào tạo nhân viên y tế và nhân viên sân bay: Tập huấn nhận biết (Triệu chứng sốt rét, yếu tố dịch tễ đặc biệt, nguy cơ “airport malaria”, quy trình thông báo, lấy mẫu và xét nghiệm, phối hợp điều tra dịch tễ – côn trùng học).
5). Duy trì năng lực xét nghiệm sốt rét: Các cơ sở y tế tại các thành phố có sân bay quốc tế cần duy trì khả năng chẩn đoán sốt rét nhanh, chính xác và định danh loài Plasmodium, ngay cả khi số ca bệnh tại địa phương thấp.
9). Thông điệp dành cho Việt Nam
Sự kiện tại Frankfurt không đồng nghĩa Việt Nam đang có nguy cơ xảy ra một ổ dịch sốt rét sân bay. Đây là một biến cố hiếm gặp và cần được nhìn nhận dựa trên bằng chứng dịch tễ, côn trùng học và xét nghiệm.
Tuy nhiên, sự kiện này là một tín hiệu cảnh báo quan trọng đối với các quốc gia có giao lưu hàng không quốc tế, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang duy trì mục tiêu loại trừ sốt rét.
Không có tiền sử đi vùng sốt rét không đồng nghĩa với loại trừ sốt rét.
Đối với người có sốt không rõ nguyên nhân và làm việc tại sân bay hoặc khu vực liên quan đến hàng không quốc tế, cần khai thác đầy đủ yếu tố nghề nghiệp và nơi làm việc, xem xét xét nghiệm sốt rét khi có chỉ định.
Đối với ngành y tế, cần tiếp tục duy trì giám sát ca bệnh – giám sát ký sinh trùng – giám sát véc tơ – điều tra dịch tễ và tăng cường phối hợp liên ngành tại các cửa khẩu hàng không quốc tế.
Phát hiện sớm – xét nghiệm kịp thời – điều tra đúng nguồn lây – kiểm soát véc tơ chủ động là những yếu tố then chốt để ngăn ngừa nguy cơ tái lập lây truyền sốt rét tại Việt Nam.
Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng TP. HCM
TS. Đoàn Bình Minh
