23/08/2026
81 PHƯƠNG THANG TRỊ MẤT NGỦ (PHẦN 7)
Kỳ này là bài tổng kết khép lại 81 bài thuốc trị mất ngủ hiệu nghiệm, tập trung vào các loại thuốc thành phẩm dạng viên (hoàn), bột (tán) được lưu truyền và các bài thực liệu bảo dưỡng (dùng thức ăn để trị bệnh). Thuốc hoàn mang tính hòa hoãn (tác dụng chậm), có ưu thế trong trị các bệnh mạn tính lâu ngày; thực liệu là thông qua bữa ăn hằng ngày cũng có thể giúp điều tiết lại cơ thể. Hai hình thức này tuy tác dụng chậm rãi, nhưng nếu kiên trì sử dụng, sẽ có vai trò không thể thay thế trong việc điều dưỡng lâu dài chứng mất ngủ mạn tính và cải thiện thể chất.
I. CÁC BÀI THUỐC THÀNH PHẨM DẠNG HOÀN - TÁN
PHƯƠNG 71: Thiên vương bổ tâm đan (Viên hoàn thành phẩm) —— Điều dưỡng lâu dài chứng mất ngủ do Âm hư huyết thiểu
- Xuất xứ: Giảo chú phụ nhân lương phương. Đây là thành phương tiêu biểu cho phép tư âm thanh nhiệt, dưỡng huyết an thần. Thành phần gồm Sinh địa, Thiên đông, Mạch đông, Huyền sâm, Đan sâm, Đương quy, Đảng sâm, Phục linh, Viễn chí, Cát cánh, Ngũ vị tử, Bá tử nhân, Toan táo nhân...
- Điểm trọng tâm trên lâm sàng: Phương này thích hợp cho người lao tâm lao não quá độ trong thời gian dài, Tâm huyết âm thầm hao hụt, biểu hiện là khó vào giấc ngủ, ngủ nhiều mộng mị dễ tỉnh giấc, hay quên, hồi hộp đánh trống ngực, lở loét miệng lưỡi, lòng bàn tay bàn chân nóng (ngũ tâm phiền nhiệt). Đặc điểm phối ngũ của phương này là "tam bổ tam thanh" (3 vị bổ, 3 vị thanh) —— bổ Tâm âm, bổ Thận âm, bổ Tỳ khí; thanh Tâm hỏa, thanh hư nhiệt, thanh phiền nhiễu (phiền muộn quấy rầy). Dạng thành dược viên hoàn mật mỗi lần uống 9g, uống với nước ấm, mỗi ngày 2 lần.
- Cấm kỵ: Tỳ Vị hư hàn, đàm thấp ngưng trệ bên trong cấm dùng; không nên uống lâu dài.
PHƯƠNG 72: Quy tỳ hoàn (Viên hoàn thành phẩm) —— Điều dưỡng lâu dài chứng mất ngủ do Tâm Tỳ lưỡng hư
- Xuất xứ: Chính thể loại yếu. Công năng ích khí kiện Tỳ, dưỡng huyết an thần. Thành phần gồm Hoàng kỳ, Đảng sâm, Bạch truật, Phục linh, Đương quy, Long nhãn nhục, Toan táo nhân, Viễn chí, Mộc hương, Cam thảo, Đại táo.
- Điểm trọng tâm trên lâm sàng: Suy nghĩ lo âu quá độ, lao thương Tâm Tỳ là bệnh cơ thường gặp nhất gây mất ngủ ở lứa tuổi thanh niên và trung niên. Quy tỳ hoàn có tác dụng cải thiện cả bốn triệu chứng chính của nhóm bệnh nhân này là "nhiều mộng mị dễ tỉnh, tinh thần mệt mỏi vô lực, ăn kém đại tiện lỏng, sắc mặt úa vàng". So với Thiên vương bổ tâm đan, Quy tỳ hoàn thiên về ôn bổ, đặt trọng tâm ở kiện Tỳ sinh khí huyết; còn Thiên vương bổ tâm đan thiên về thanh bổ, đặt trọng tâm ở tư âm giáng hư hỏa. Mỗi lần uống 9g, uống với nước ấm, mỗi ngày 3 lần.
- Cấm kỵ: Âm hư hỏa vượng, đàm thấp úng thịnh thận trọng khi dùng.
PHƯƠNG 73: Chu sa an thần hoàn (Thành phẩm) —— Dùng ngắn hạn cho chứng Tâm hỏa kháng thịnh
- Xuất xứ: Nội ngoại thương biện hoặc luận. Công năng trọng trấn an thần, tả hỏa dưỡng âm. Thành phần gồm Chu sa, Hoàng liên, Cam thảo, Sinh địa, Đương quy.
- Cảnh báo hết sức chú ý: Phương thuốc này có chứa Chu sa, không được uống liên tục quá 7 ngày. Phụ nữ có thai, người suy giảm chức năng gan Thận tuyệt đối cấm dùng. Mỗi lần uống 6g, uống với nước ấm trước khi ngủ. Chỉ áp dụng cho chứng mất ngủ cấp tính thể Tâm hỏa bốc lên mạnh, người bứt rứt kinh sợ hồi hộp dùng trong thời gian ngắn, bệnh thuyên giảm là dừng sử dụng ngay.
PHƯƠNG 74: An thần bổ não dịch (Thành phẩm) —— Thận tinh thiếu hụt, khí huyết đều suy
- Giới thiệu: Là thuốc thành phẩm hiện đại, công năng sinh tinh bổ tủy, ích khí dưỡng huyết, cường não an thần. Áp dụng cho chứng hoa mắt chóng mặt, mệt mỏi vô lực, hay quên mất ngủ do Thận tinh thiếu hụt, khí huyết cùng suy kém gây ra.
Điểm trọng tâm trên lâm sàng: Phương thành dược này có cấu trúc bình hòa, tiện lợi cho việc uống lâu dài, đặc biệt thích hợp cho người già mất ngủ do Thận hư, phụ nữ mất ngủ do khí huyết suy kém sau sinh. Uống theo đúng hướng dẫn sử dụng là được.
- Cấm kỵ: Âm hư hỏa vượng, chứng thấp nhiệt thận trọng khi dùng.
NGUYÊN TẮC CHUNG KHI DÙNG HOÀN - TÁN: Các loại thuốc hoàn mang tính trọng trấn, tả hỏa (như Chu sa an thần hoàn) tuyệt đối không được uống lâu; các loại thuốc hoàn mang tính bình hòa như kiện Tỳ, bổ Thận, dưỡng huyết (Quy tỳ hoàn, Thiên vương bổ tâm đan, An thần bổ não dịch), có thể uống 20 ngày rồi nghỉ 10 ngày mỗi tháng, dùng để điều dưỡng ngắt quãng trong thời gian dài. Trong thời gian uống thuốc kiêng trà đặc, cà phê.
II. CÁC BÀI THỰC LIỆU BẢO DƯỠNG
Dược thực đồng nguyên là một nét đặc sắc lớn trong dưỡng sinh Đông y. 7 bài thực liệu dưới đây có nguyên liệu đều là những thực phẩm thường ngày, tính vị bình hòa, có thể ăn lâu dài, mang lại lợi ích to lớn cho việc củng cố điều dưỡng chứng mất ngủ và cải thiện thể chất.
PHƯƠNG 75: Cháo Toan táo nhân —— trị mất ngủ do huyết hư
- Thành phần: Toan táo nhân (sao) 15g, Gạo tẻ 50g. Toan táo nhân sắc lấy nước bỏ bã, cho gạo tẻ vào nấu cháo, ăn vào bữa tối. Công năng dưỡng Tâm an thần, chủ trị hư phiền mất ngủ, nhiều mộng mị dễ tỉnh.
- Phân tích đặc sắc: Toan táo nhân là vị thuốc quan trọng bậc nhất để dưỡng Tâm an thần, đem nấu cháo ăn thì bổ mà không nê trệ. Thích hợp để điều dưỡng hàng ngày cho người thường xuyên thức khuya, Tâm huyết hao tổn. Toan táo nhân thang trong Kim Quỹ Yếu Lược là thuốc sắc, món cháo này biến nó thành thức ăn bồi bổ nên lại càng bình hòa hơn.
- Cấm kỵ: Người có thực nhiệt uất hỏa thận trọng khi dùng.
PHƯƠNG 76: Cháo Bách hợp Hạt sen —— Cháo an thần cho người âm hư nội nhiệt
- Thành phần: Bách hợp 20g, Hạt sen 15g, Gạo tẻ 50g, Đường phèn lượng vừa đủ. Nấu chung thành cháo, ăn vào bữa tối. Công năng thanh Tâm an thần, kiện Tỳ nhuận Phế, chủ trị âm hư nội nhiệt, mất ngủ hay mơ, miệng khô họng khát.
- Phân tích đặc sắc: Bách hợp nhuận Phế thanh Tâm, Hạt sen kiện Tỳ dưỡng Tâm, hai vị phối hợp cực kỳ thích hợp cho phụ nữ mãn kinh có cơn bốc hỏa, miệng khô bứt rứt trong lòng. Món cháo thanh nhuận vừa miệng, ăn vào mùa hè là tốt nhất.
- Cấm kỵ: Đang bị cảm mạo phát sốt cấm dùng.
PHƯƠNG 77: Cháo Long nhãn Hạt sen —— Cháo bổ ích cho người Tâm Tỳ lưỡng hư
- Thành phần: Long nhãn nhục 10g, Hạt sen 15g, Gạo tẻ 50g, Táo đỏ 5 quả. Nấu chung thành cháo, ăn vào bữa tối. Công năng bổ ích Tâm Tỳ, dưỡng huyết an thần, chủ trị Tâm Tỳ lưỡng hư, mất ngủ hay mơ, ăn kém mệt mỏi vô lực.
- Phân tích đặc sắc: Long nhãn là vị thuốc tuyệt hảo để bổ Tâm Tỳ, Hạt sen và Táo đỏ kiện Tỳ hòa Vị. Món cháo này ngọt ngào ôn nhuận, đặc biệt thích hợp cho phụ nữ sau sinh, người mới ốm dậy, người già ốm yếu.
- Cấm kỵ: Đàm thấp, thực nhiệt, bệnh đái tháo đường cấm dùng.
PHƯƠNG 78: Cháo Hạt Kê Táo đỏ —— Cháo an giấc cho người Tỳ Vị hư nhược
- Thành phần: Hạt kê 50g, Táo đỏ 5 quả. Nấu chung thành cháo, ăn vào bữa tối. Công năng kiện Tỳ hòa Vị, an thần trợ ngủ, chủ trị Tỳ Vị suy nhược, mất ngủ hay mơ, ăn kém đại tiện lỏng.
- Phân tích đặc sắc: Hạt kê màu vàng đi vào Tỳ, công năng hòa Vị an thần của nó vốn được dân gian truyền tụng. Táo đỏ bổ trung ích khí. Món cháo này mang tính bình hòa nhất, già trẻ đều dùng được.
- Cấm kỵ: Bệnh nhân đái tháo đường cần giảm lượng táo đỏ.
PHƯƠNG 79: Cháo Óc chó Mè đen —— Cháo kiện não cho người Thận tinh thiếu hụt
- Thành phần: Nhân quả óc chó 30g, Mè đen 15g, Gạo tẻ 30g. Xay thành bột nấu hồ (cháo), ăn vào bữa sáng. Công năng bổ Thận kiện não, dưỡng Tâm an thần, chủ trị Thận tinh thiếu hụt, mất ngủ hay quên, váng đầu ù tai.
- Phân tích đặc sắc: Óc chó bổ Thận cố tinh, Mè đen dưỡng huyết đen tóc, Gạo tẻ dưỡng Vị điều hòa trung tiêu. Ba thứ xay bột nấu thành hồ, thơm dẻo ngon miệng. Đặc biệt thích hợp cho học sinh, người lao động trí óc và người già Thận hư dùng làm bữa sáng hàng ngày.
- Cấm kỵ: Đàm thấp nội thịnh thận trọng khi dùng.
PHƯƠNG 80: Thức uống Bách hợp Lòng đỏ trứng —— Thức uống an thần cho người âm hư hỏa vượng
- Thành phần: Bách hợp tươi 50g, Trứng gà 1 quả, một chút đường phèn. Bách hợp đun sôi nhỏ lửa 20 phút, cho lòng đỏ trứng vào khuấy đều, thêm đường phèn, uống trước khi ngủ 1 giờ. Công năng ninh Tâm ích Thận, nhuận Phế dưỡng âm, chủ trị âm hư hỏa vượng giai đoạn sau của bệnh nhiệt tà, bứt rứt mất ngủ.
- Phân tích đặc sắc: Phương này trích từ các bài thực liệu được Hiệp hội Trung y dược Trung Hoa đề cử. Bách hợp dưỡng âm thanh Tâm, lòng đỏ trứng (Kê tử hoàng) là thành phần quan trọng trong bài Hoàng liên A giao thang của Thương hàn luận, có tác dụng tư âm nhuận táo, giao thông Tâm Thận. Uống nóng trước khi ngủ, sức an thần cực kỳ tốt.
- Cấm kỵ: Ho do phong hàn, lượng cholesterol cao thận trọng khi dùng.
PHƯƠNG 81: Chè Ngân nhĩ Bách hợp Hạt sen —— Chè tư âm an thần dưỡng nhan
- Thành phần: Ngân nhĩ (nấm tuyết) 10g, Bách hợp 15g, Hạt sen 15g, Đường phèn lượng vừa đủ. Chưng kỹ (hầm chậm) thành chè, ăn vào bữa tối hoặc trước khi ngủ. Công năng tư âm nhuận Phế, dưỡng Tâm an thần, chủ trị âm hư nội nhiệt, mất ngủ hay mơ, bốc hỏa vã mồ hôi trộm, miệng khô họng khát.
- Phân tích đặc sắc: Ngân nhĩ tư âm nhuận Phế, Bách hợp thanh Tâm an thần, Hạt sen kiện Tỳ dưỡng Tâm. Ba thứ chưng kỹ thành chè, chất keo dồi dào, vừa dưỡng âm lại vừa an thần, là món ăn bài thuốc lý tưởng cho phụ nữ mất ngủ tuổi mãn kinh. Ăn thường xuyên còn giúp nhuận da dưỡng nhan.
- Cấm kỵ: Ho do phong hàn, đại tiện lỏng cấm dùng.
III. NGUYÊN TẮC CHUNG KHI DÙNG THỰC LIỆU
Điều dưỡng bằng thực liệu quý ở bốn chữ "kiên trì bền bỉ". Thông thường ăn liên tục 1 - 2 tuần mới thấy hiệu quả, sau khi có hiệu quả vẫn cần ăn ngắt quãng để củng cố tác dụng. Bữa tối không nên ăn quá no, các loại cháo chè thực liệu nên ăn trước khi ngủ 1 - 2 giờ, nếu ăn quá sát giờ đi ngủ sẽ làm trở ngại sự thông giáng của Vị khí.
Thực liệu cũng cần biện chứng để lựa chọn: Người âm hư nội nhiệt chọn Bách hợp, Ngân nhĩ, Hạt sen; người huyết hư chọn Toan táo nhân, Long nhãn, Táo đỏ; người Tỳ hư chọn Kê, Sơn dược, Phục linh; người Thận hư chọn Óc chó, Mè đen. Đây chính là đạo lý "biện thể thi thực" (tùy thể chất mà áp dụng thức ăn).
