29/07/2026
Lê Quý Đôn là một trong những học giả uyên bác nhất trong lịch sử Việt Nam. Ông quê tại làng Diên Hà (nay thuộc xã Độc Lập, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình), được mệnh danh là “bách khoa toàn thư sống” của thế kỷ XVIII. Ông để lại gần 40 công trình trước tác, bao quát nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, triết học, văn học, ngôn ngữ, nông nghiệp, thiên văn và kinh tế.
Dưới đây là những tác phẩm và công trình tiêu biểu nhất.
1. Vân Đài loại ngữ (雲臺類語)
Đây là tác phẩm nổi tiếng nhất của Lê Quý Đôn.
* Được xem là bộ bách khoa thư đầu tiên của Việt Nam.
* Gồm hàng nghìn mục kiến thức được phân loại theo từng chủ đề.
* Nội dung bao gồm:
* Thiên văn
* Địa lý
* Lịch sử
* Chính trị
* Văn học
* Y học
* Nông nghiệp
* Động thực vật
* Phong tục tập quán
Giá trị: Đây là nguồn tư liệu vô cùng quý giá về tri thức Việt Nam và Đông Á thế kỷ XVIII.
⸻
2. Phủ biên tạp lục (撫邊雜錄)
Đây là công trình địa lý – kinh tế – hành chính rất nổi tiếng.
Nội dung ghi chép:
* Vùng Thuận Hóa
* Quảng Nam
* Hoàng Sa
* Trường Sa
* Tài nguyên
* Thuế khóa
* Dân cư
* Quân sự
* Thương mại
Ý nghĩa
Đây là một trong những tài liệu lịch sử quan trọng khẳng định việc Nhà nước Việt Nam quản lý quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa từ rất sớm.
⸻
3. Kiến văn tiểu lục (見聞小錄)
Là tập ghi chép những điều mắt thấy tai nghe.
Bao gồm:
* Các sự kiện lịch sử
* Danh nhân
* Phong tục
* Di tích
* Văn hóa
* Các giai thoại
Đây là kho tư liệu quý để nghiên cứu xã hội Việt Nam thế kỷ XVIII.
⸻
4. Đại Việt thông sử (大越通史)
Một bộ sử lớn viết về lịch sử Việt Nam.
Nội dung:
* Các triều đại
* Chế độ quan lại
* Danh thần
* Văn hóa
* Giáo dục
* Khoa cử
Đây là một trong những bộ sử có giá trị học thuật rất cao.
⸻
5. Toàn Việt thi lục
Là bộ sưu tập thơ của các tác giả Việt Nam.
Giá trị:
* Lưu giữ nhiều bài thơ cổ đã thất truyền.
* Góp phần bảo tồn di sản văn học dân tộc.
⸻
6. Quần thư khảo biện
Là công trình khảo cứu kinh điển Nho học.
Nội dung:
* Đối chiếu
* Phân tích
* Phê bình
* Hiệu đính các sách kinh điển
Thể hiện tư duy khoa học và tinh thần phản biện của Lê Quý Đôn.
⸻
7. Bắc sứ thông lục
Ghi chép chuyến đi sứ sang nhà Thanh.
Bao gồm:
* Nhật ký hành trình
* Ngoại giao
* Văn hóa Trung Hoa
* Địa lý
* Thơ văn
⸻
8. Thư kinh diễn nghĩa
Là công trình chú giải Kinh Thư.
Được dùng làm tài liệu học tập cho các sĩ tử và quan lại thời bấy giờ.
⸻
9. Âm chất văn chú giải
Một tác phẩm mang tính giáo dục đạo đức.
Khuyên con người:
* Làm điều thiện
* Tu dưỡng bản thân
* Sống có trách nhiệm
⸻
10. Các tập thơ
Lê Quý Đôn còn sáng tác nhiều tập thơ như:
* Quế Đường thi tập
* Quế Đường văn tập
Những tác phẩm này thể hiện tư tưởng, nhân sinh quan và tình yêu quê hương đất nước.
⸻
Những công trình và đóng góp lớn
Ngoài các tác phẩm viết, Lê Quý Đôn còn có nhiều đóng góp quan trọng:
* Hệ thống hóa tri thức Việt Nam thế kỷ XVIII.
* Khảo sát địa lý, kinh tế nhiều vùng trong cả nước.
* Tham gia cải cách hành chính và quản lý nhà nước.
* Đề cao giáo dục và đào tạo nhân tài.
* Để lại nhiều tư tưởng về phát triển nông nghiệp, thương mại và quản trị quốc gia.
Những câu nói nổi tiếng
Một số tư tưởng của Lê Quý Đôn vẫn còn nguyên giá trị:
“Phi nông bất ổn” (Không chăm lo nông nghiệp thì đất nước khó ổn định.)
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia.”
(Mặc dù câu này thường gắn với Thân Nhân Trung qua Văn bia Tiến sĩ ở Văn Miếu, nhưng Lê Quý Đôn cũng nhiều lần nhấn mạnh vai trò quyết định của nhân tài đối với sự hưng thịnh của đất nước trong các trước tác của mình.)
Giá trị đối với quê hương Thái Bình
Đối với tỉnh Thái Bình, Lê Quý Đôn không chỉ là một danh nhân văn hóa mà còn là biểu tượng của truyền thống hiếu học. Nhiều công trình mang tên ông như trường học, đường phố, thư viện và khu lưu niệm được xây dựng để tôn vinh di sản của ông. Những trước tác của Lê Quý Đôn vẫn là nguồn tư liệu quan trọng cho các nhà nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, địa lý và chủ quyền biển đảo Việt Nam.
