18/03/2026
NHỮNG YẾU TỐ LÀM TĂNG NGUY CƠ MẮC UNG THƯ?
-----
Ung thư là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên thế giới và đang có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây. Việc hiểu rõ những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ung thư giúp chúng ta chủ động hơn trong việc bảo vệ bản thân. Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện từ chuyên gia về căn bệnh này và cách phòng ngừa hiệu quả nhất.
1. Bệnh ung thư là gì? Tại sao nguy hiểm?
Ung thư là nhóm bệnh lý xảy ra khi các tế bào trong cơ thể phát triển và phân chia mất kiểm soát. Thay vì tuân theo cơ chế phát triển và chết đi theo chu trình sinh học bình thường, các tế bào ung thư tiếp tục nhân lên và hình thành các khối u bất thường.
Các tế bào ung thư có thể xâm lấn vào các mô xung quanh và thậm chí lan sang các cơ quan khác trong cơ thể thông qua hệ tuần hoàn máu hoặc hạch bạch huyết. Quá trình này được gọi là di căn, làm suy giảm sức khỏe tổng thể và khiến việc điều trị trở nên khó khăn.
Một trong những lý do khiến ung thư đặc biệt nguy hiểm là bệnh thường tiến triển âm thầm trong giai đoạn đầu. Nhiều loại ung thư gần như không gây ra triệu chứng rõ ràng, khiến người bệnh vẫn sinh hoạt bình thường mà không nhận ra sự tồn tại của khối u trong cơ thể.
Khi các dấu hiệu như đau đớn, sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi kéo dài hoặc suy kiệt cơ thể bắt đầu xuất hiện, bệnh thường đã tiến triển sang giai đoạn muộn. Lúc này, khối u có thể đã xâm lấn hoặc di căn, gây tổn thương nghiêm trọng đến các cơ quan nội tạng và làm giảm khả năng điều trị hiệu quả.
Bên cạnh những ảnh hưởng về sức khỏe, quá trình điều trị ung thư như phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị cũng có thể gây ra nhiều tác dụng phụ, ảnh hưởng đến thể chất và tinh thần của người bệnh. Đồng thời, chi phí điều trị kéo dài còn trở thành gánh nặng tài chính lớn đối với gia đình và người thân.
2. Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh ung thư
Quá trình đột biến của tế bào thường hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố khác nhau. Một số yếu tố có thể kiểm soát được thông qua thay đổi lối sống, trong khi một số yếu tố khác liên quan đến di truyền hoặc tuổi tác. Dưới đây là những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ung thư phổ biến mà bạn cần biết để có kế hoạch bảo vệ chủ động.
2.1. Tuổi tác
Tuổi càng cao thì nguy cơ mắc ung thư càng tăng. Nguyên nhân là do theo thời gian, các tế bào trong cơ thể tích lũy nhiều tổn thương DNA hơn, từ đó làm tăng khả năng xảy ra đột biến dẫn đến ung thư. Ngoài ra, hệ miễn dịch ở người lớn tuổi cũng suy giảm, khiến cơ thể khó loại bỏ các tế bào bất thường.
2.2. Yếu tố di truyền
Một số loại ung thư có liên quan đến yếu tố di truyền trong gia đình. Nếu trong gia đình có người thân mắc ung thư như ung thư vú, ung thư đại tràng hoặc ung thư dạ dày, nguy cơ mắc bệnh của các thành viên khác cũng có thể cao hơn. Tuy nhiên, yếu tố di truyền không có nghĩa là chắc chắn sẽ mắc ung thư. Việc duy trì lối sống lành mạnh và tầm soát định kỳ vẫn có thể giúp giảm nguy cơ đáng kể.
2.3. Hút thuốc lá
Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ra ung thư phổi và có liên quan đến ít nhất 15 loại ung thư khác (vòm họng, thực quản, dạ dày, bàng quang...). Khói thuốc chứa hơn 70 chất gây ung thư đã được xác định. Không chỉ người hút thuốc mà cả những người hít phải khói thuốc thụ động cũng có nguy cơ mắc bệnh cao hơn.
2.4. Chế độ ăn uống không lành mạnh
Thói quen ăn uống cũng có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc ung thư. Một số thói quen ăn uống được cho là làm tăng nguy cơ mắc bệnh bao gồm:
● Ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn: Xúc xích, thịt xông khói, đồ hộp chứa chất bảo quản và muối cao, là tác nhân gây ung thư đại trực tràng đã được WHO cảnh báo.
● Thiếu hụt chất xơ: Việc ăn ít rau xanh và trái cây khiến cơ thể thiếu các chất chống oxy hóa bảo vệ tế bào khỏi tác nhân độc hại.
● Tiêu thụ nhiều thực phẩm chiên rán: Quá trình chế biến ở nhiệt độ cao tạo ra các hợp chất độc hại, gây viêm mạn tính và thúc đẩy đột biến gen.
2.5. Uống nhiều rượu bia
Quá trình chế biến ở nhiệt độ cao tạo ra các hợp chất độc hại, gây viêm mạn tính và thúc đẩy đột biến gen. Việc uống rượu bia thường xuyên hoặc với lượng lớn có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư như ung thư gan, ung thư dạ dày, ung thư đại trực tràng.
2.6. Thừa cân và béo phì
Thừa cân hoặc béo phì được xem là yếu tố nguy cơ của nhiều loại ung thư, đặc biệt là ung thư vú, ung thư đại tràng và ung thư nội mạc tử cung. Lượng mỡ thừa trong cơ thể có thể làm thay đổi nồng độ hormone, gây rối loạn chuyển hóa và thúc đẩy tình trạng viêm mạn tính. Những yếu tố này có thể tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển của tế bào ung thư.
2.7. Tiếp xúc với hóa chất độc hại
Những người sinh sống hoặc làm việc trong môi trường ô nhiễm, thường xuyên tiếp xúc với các hóa chất độc hại có nguy cơ cao bị tổn thương DNA và dẫn đến đột biến tế bào.
Một số tác nhân có thể làm tăng nguy cơ ung thư bao gồm:
● Khói bụi và ô nhiễm không khí
● Hóa chất công nghiệp
● Thuốc trừ sâu, thuốc bảo vệ thực vật
● Amiăng và kim loại nặng
Việc tiếp xúc lâu dài với các chất độc hại này có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư, đặc biệt là ung thư phổi, ung thư gan và ung thư da.
2.8. Căng thẳng
Căng thẳng (stress) kéo dài không trực tiếp gây ung thư nhưng có thể làm suy giảm hệ miễn dịch và thúc đẩy các yếu tố nguy cơ khác như hút thuốc, uống rượu bia hoặc rối loạn ăn uống. Ngoài ra, stress mạn tính còn làm tăng nồng độ hormone cortisol, gây viêm kéo dài trong cơ thể và ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tổng thể. Khi hệ miễn dịch suy yếu, cơ thể sẽ khó loại bỏ các tế bào bất thường, từ đó làm tăng nguy cơ phát triển ung thư.
2.9. Các tác nhân nhiễm trùng
Một số loại virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng có thể đóng vai trò tác nhân gián tiếp gây ung thư khi gây viêm mạn tính hoặc làm tổn thương DNA của tế bào.
● Vi khuẩn HP (Helicobacter pylori): Đây là tác nhân chính gây viêm loét dạ dày và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày nếu nhiễm kéo dài mà không được điều trị.
● Virus viêm gan B và C (HBV, HCV): Hai loại virus này có thể gây viêm gan mạn tính và là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến ung thư gan nguyên phát.
● Virus HPV (Human Papillomavirus): HPV liên quan đến phần lớn các trường hợp ung thư cổ tử cung ở phụ nữ, đồng thời cũng có thể gây ung thư vòm họng, hậu môn và một số loại ung thư sinh dục khác.
3. Làm thế nào để phát hiện mình mắc bệnh ung thư
Phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm có ý nghĩa rất quan trọng vì khả năng điều trị thành công và tiên lượng sống thường cao hơn nhiều so với giai đoạn muộn. Tuy nhiên, phần lớn các loại ung thư có xu hướng tiến triển âm thầm và ít biểu hiện rõ ràng trong giai đoạn đầu. Vì vậy, ngoài việc chú ý đến các dấu hiệu bất thường của cơ thể và thăm khám kịp thời, mỗi người cũng nên chủ động tầm soát ung thư định kỳ, đặc biệt nếu thuộc nhóm có nguy cơ cao.
3.1. Dấu hiệu nhận biết ung thư
Một số triệu chứng có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của ung thư. Mặc dù các biểu hiện này không phải lúc nào cũng liên quan đến ung thư, nhưng nếu chúng kéo dài hoặc ngày càng nghiêm trọng, người bệnh nên đi khám để được kiểm tra.
● Sụt cân bất thường: Giảm hơn 4–5 kg trong thời gian ngắn mà không rõ nguyên nhân có thể là dấu hiệu cảnh báo nhiều bệnh lý nghiêm trọng, trong đó có ung thư.
● Thay đổi thói quen bài tiết: Tình trạng táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài, đi ngoài ra máu, tiểu buốt hoặc tiểu ra máu có thể liên quan đến các bệnh lý ở hệ tiêu hóa hoặc tiết niệu.
● Vết thương lâu lành: Những vết loét trên da hoặc trong khoang miệng không lành sau nhiều tuần có thể là dấu hiệu bất thường cần được kiểm tra.
● Xuất hiện khối u hoặc cục bất thường: Cảm nhận được u cục dưới da, đặc biệt ở các vị trí như vú, cổ, nách hoặc tinh hoàn, có thể là dấu hiệu cảnh báo cần được thăm khám sớm.
● Ho kéo dài hoặc khàn tiếng: Ho dai dẳng, khàn tiếng kéo dài hoặc ho ra máu có thể liên quan đến các bệnh lý ở đường hô hấp, bao gồm cả ung thư phổi hoặc ung thư thanh quản.
● Thay đổi bất thường ở nốt ruồi: Nốt ruồi phát triển nhanh, thay đổi màu sắc, hình dạng hoặc có hiện tượng chảy máu, ngứa có thể là dấu hiệu cảnh báo ung thư da.
3.2. Tầm soát ung thư định kỳ
Tầm soát là việc sử dụng các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh để tìm kiếm dấu hiệu ung thư khi cơ thể chưa có triệu chứng. Các phương pháp phổ biến bao gồm:
● Nội soi tiêu hóa (Dạ dày, Đại tràng): Sử dụng ống soi có gắn camera để quan sát trực tiếp, phát hiện sớm các polyp và tổn thương niêm mạc.
● Chụp nhũ ảnh (Mammography): Phương pháp tầm soát ung thư vú tiêu chuẩn, giúp phát hiện những khối u nhỏ mà tay người không thể sờ thấy.
● Xét nghiệm Pap smear/HPV: Phương pháp "gối đầu giường" để phát hiện các tế bào tiền ung thư cổ tử cung ở phụ nữ.
● Chụp CT liều thấp: Chỉ định ưu tiên cho người có tiền sử hút thuốc lá lâu năm để tầm soát ung thư phổi.
● Xét nghiệm dấu ấn ung thư (Tumor Markers): Các chỉ số máu như CEA, AFP, CA 125, PSA... đóng vai trò hỗ trợ gợi ý nguy cơ và theo dõi quá trình điều trị.
Việc tầm soát định kỳ đặc biệt quan trọng, đặc biệt đối với những người có yếu tố nguy cơ cao như:
● Người trên 40–50 tuổi
● Người có tiền sử gia đình mắc ung thư
● Người hút thuốc lá hoặc uống rượu bia thường xuyên
● Người làm việc trong môi trường tiếp xúc với hóa chất độc hại
● Người mắc các bệnh mạn tính liên quan đến gan, dạ dày hoặc hệ tiêu hóa
Việc tầm soát đúng thời điểm không chỉ giúp phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm mà còn giúp tăng khả năng điều trị hiệu quả và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
4. Phương pháp phòng ngừa nguy cơ ung thư
Mặc dù không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ mắc ung thư, nhưng nhiều nghiên cứu cho thấy việc duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp giảm đáng kể nguy cơ phát triển bệnh. Những thói quen sinh hoạt tích cực không chỉ giúp tăng cường hệ miễn dịch mà còn góp phần hạn chế các yếu tố nguy cơ gây ung thư. Dưới đây là một số biện pháp giúp phòng ngừa ung thư hiệu quả.
4.1. Không hút thuốc lá
Hút thuốc lá là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ung thư, đặc biệt là ung thư phổi. Bên cạnh đó, thuốc lá còn làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư khác như ung thư thực quản, ung thư vòm họng, ung thư tụy và ung thư bàng quang.
Việc ngừng hút thuốc càng sớm càng tốt sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh. Ngay cả những người đã hút thuốc trong nhiều năm vẫn có thể cải thiện sức khỏe và giảm nguy cơ ung thư nếu bỏ thuốc.
4.2. Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh
Một chế độ ăn uống cân bằng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe và phòng ngừa ung thư. Để đảm bảo cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng và phòng ngừa ung thư, bạn nên ưu tiên:
● Thực phẩm tự nhiên: Rau xanh lá đậm, trái cây nhiều màu sắc chứa các chất chống oxy hóa giúp bảo vệ DNA.
● Ngũ cốc nguyên hạt
● Thực phẩm giàu chất xơ:
Bên cạnh đó, nên hạn chế tiêu thụ các loại thực phẩm chế biến sẵn, thịt chế biến, đồ ăn nhanh hoặc các món chiên rán nhiều dầu mỡ. Việc duy trì chế độ ăn uống khoa học không chỉ giúp giảm nguy cơ ung thư mà còn góp phần cải thiện sức khỏe tổng thể.
4.3. Tập thể dục thường xuyên
Hoạt động thể chất giúp duy trì cân nặng hợp lý, cải thiện quá trình trao đổi chất và tăng cường hệ miễn dịch. Những yếu tố này đều đóng vai trò quan trọng trong việc giảm nguy cơ mắc ung thư. Các chuyên gia khuyến nghị nên tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần với cường độ vừa phải, chẳng hạn như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc tập yoga.
4.4. Hạn chế rượu bia
Việc tiêu thụ rượu bia quá mức có thể gây tổn thương tế bào và làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư, đặc biệt là ung thư gan, ung thư thực quản và ung thư đại trực tràng. Do đó, việc hạn chế hoặc kiểm soát lượng rượu bia tiêu thụ là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ ung thư.
4.5. Tiêm vắc xin phòng bệnh
Một số loại ung thư có thể phòng ngừa hiệu quả thông qua tiêm vắc xin, chẳng hạn như:
● Vắc xin HPV giúp phòng ngừa ung thư cổ tử cung và một số loại ung thư liên quan đến virus HPV.
● Vắc xin viêm gan B giúp giảm nguy cơ nhiễm virus viêm gan B – nguyên nhân hàng đầu gây ung thư gan.
Tiêm phòng đầy đủ và đúng lịch sẽ giúp cơ thể tạo miễn dịch và giảm nguy cơ mắc bệnh trong tương lai.
4.6. Khám sức khỏe và tầm soát ung thư định kỳ
Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát ung thư giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường ngay cả khi cơ thể chưa xuất hiện triệu chứng. Việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm có thể giúp tăng hiệu quả điều trị và cải thiện tiên lượng sống cho người bệnh.
Những người thuộc nhóm nguy cơ cao như người lớn tuổi, người có tiền sử gia đình mắc ung thư hoặc người có lối sống không lành mạnh nên chủ động tầm soát sức khỏe theo khuyến cáo của bác sĩ.
Các yếu tố làm tăng nguy cơ mắc ung thư có liên quan trực tiếp đến lối sống và môi trường sống của mỗi người. Việc hiểu rõ các yếu tố nguy cơ, duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện tầm soát sức khỏe định kỳ sẽ giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh. Đồng thời, phát hiện ung thư ở giai đoạn sớm cũng giúp nâng cao hiệu quả điều trị và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
Nguồn: Bệnh viện Đại học Y Dược TP. HCM
Số ca mắc ung thư mới mỗi năm không ngừng tăng, trong đó nhiều trường hợp được phát hiện ở giai đoạn muộn khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn.
