18/01/2026
Бид яагаад хөгждөггүй вэ гээд бодсон чинь гэнэт америкт хичээлд сууж байхдаа заалгаж байсан маш чухал нэг онол орж ирлээ. Тэр бол- "Хайнрихийн хууль " ба манай улсын эдийн засгийн доройтлын пирамидын тухайд өгүүлэхэд Авлига, хариуцлагагүй байдал, үндэсний ядуурал нь гэнэт бий болдог "азгүйтэл" биш, харин инженерийн нарийн тооцооллоор ирсэн "үр дүн" юм байна шд хөөе.
Монгол Улс яагаад хөгжихгүй байна вэ? Бид яагаад байгалийн баялагтай мөртлөө гуйлгачин шиг амьдарна вэ? Яагаад жил бүр "Авлигатай тэмцэнэ" гэж орилдог ч авлига нь улам томорсоор байна вэ?
Хүмүүс үүнийг "Төр муу байна", "Дарга нар идэж байна" гэж хялбарчлан тайлбарладаг. Гэвч инженерийн ухаанд, аливаа том сүйрэл хэзээ ч гэнэт болдоггүй. Үүнийг тайлбарладаг нэгэн аймшигтай боловч үнэн хууль бий. Энэ бол "ХАЙНРИХИЙН ХУУЛЬ" (Heinrich's Law) буюу 1:29:300-ийн харьцаа юм.
Өнөөдөр та бүхэндээ Хагархай цонхны онолоос илүү нарийн, үйлдвэрлэл, системийн инженерийн "Библи" болсон энэ хуулиар Монголын нийгмийн ялзралыг задлан шинжилж, Солонгос, Японы бодит түүхээр жишээ авч тайлбарлая. Залхууралгүй уншаарай, учир нь энэ бол таны амьдралын чанар яагаад дээшлэхгүй байгаагийн шинжлэх ухааны хариулт юм.
НЭГ. 1:29:300 – СҮЙРЛИЙН ПИРАМИД ГЭЖ ЮУ ВЭ?
1930-аад онд Америкийн аюулгүй ажиллагааны инженер Херберт Уильям Хайнрих олон мянган үйлдвэрийн ослыг судлаад нэгэн зүй тогтлыг олж нээжээ.
Тэрээр: "Нэг том, ноцтой осол (үхэл, сүйрэл) гарахад түүний цаана 29 удаагийн хөнгөн осол, харин түүний суурьт 300 удаагийн 'осолдох шахсан' тохиолдол буюу жижиг зөрчлүүд байдаг" гэж дүгнэсэн.
Үүнийг "Хайнрихийн Пирамид" гэж нэрлэдэг.
* Орой дээрх 1: Энэ бол Системийн сүйрэл (Улс орны дампуурал, Томоохон авлигын хэрэг, Эдийн засгийн хямрал).
* Дунд талын 29: Энэ бол анхааруулга (Тендерийн жижиг будлиан, Чанаргүй зам, Хариуцлагагүй албан тушаалтан, Хууль гууль болох).
* Суурь дахь 300: Энэ бол далд зөрчлүүд (Танил тал харах, Ажлын цаг баримтлахгүй байх, "Аргалах" сэтгэлгээ, Стандарт мөрдөхгүй байх, Гудамжинд нусаа нийх).
Инженерийн хувьд 1-ийг засах боломжгүй. Харин 300-г засах боломжтой. Гэтэл Монголчууд бид яадаг вэ? Бид зөвхөн орой дээрх 1-тэйгээ тэмцдэг. Бид "Нүүрсний хулгайчдыг дүүжил", "Авлигачдыг бууд" гэж хашхирдаг. Гэтэл тэр 1 том хулгайч төрөхийн тулд нийгэмд 300 жижиг "хулгайч сэтгэлгээ" бэлтгэгдсэн байдгийг бид олж хардаггүй.
ХОЁР. СОЛОНГОСЫН СУРГАМЖ: "САМПҮН" ИХ ДЭЛГҮҮРИЙН НУРАЛТ БА МОНГОЛЫН "ТӨЛӨВЛӨЛТГҮЙ ХОТ"
Бид өнөөдөр "Яагаад манай хот усанд автдаг вэ?", "Яагаад цахилгаан станц баригддаггүй вэ?" гэж гайхдаг. Үүнд хариулахын тулд 1995 оны БНСУ-ын түүхэн дэх хамгийн том сүйрэл болох "Сампүн" (Sampoong) их дэлгүүрийн нуралт-ыг эргэн саная.
Сөүл хотын хамгийн тансаг, хамгийн томд тооцогдох Сампүн их дэлгүүр 1995 оны 6-р сарын 29-нд хэдхэн секундийн дотор нурж, 502 хүний амийг авч одсон юм. Энэ бол дайн биш, газар хөдлөлт биш, ердөө л "Хайнрихийн хууль"-ийн үйлчлэл байсан.
Тэдний "300" юу байв? (Суурь алдаа): Барилгын дарга нар "Зардал хэмнэе" гэж шийдсэн. Инженерийн зураг төслийг өөрчилж, багануудын диаметрийг 80 см-ээс 60 см болгож нарийсгасан. Энэ бол Монголд өдөр бүр гардаг "Ингээд хийчихэд яахав дээ", "Төмрийг нь багасгачих, хэн мэдэх юм" гэдэг "Жул" сэтгэлгээ юм.
Тэдний "29" юу байв? (Анхааруулга): Дэлгүүрийн дээвэр дээр 29 тонн жинтэй агааржуулалтын төхөөрөмж тавьсан. Түүнийг зөөхдөө өргөж биш, чирч зөөснөөс дээвэрт ан цав гарсан. Нурахаас хэд хоногийн өмнө хана цуурч, тааз хонхойж эхэлсэн. Гэвч удирдлагууд нь "Орлогоо алдахгүй" гээд үйл ажиллагаагаа зогсоогоогүй. Энэ бол Монголд байдаг "Ашиг л олж байвал бусад нь хамаагүй" гэсэн шунал.
Тэдний "1" юу байв? (Сүйрэл): Ингээд 500 гаруй хүн амьдаараа булуулсан.
Монголд буулгаж үзье: Манайд яг одоо Сампүн шиг нурах гээд бэлэн болчихсон салбар бол ЭРЧИМ ХҮЧ ба ХОТ ТӨЛӨВЛӨЛТ.
* 300 жижиг алдаа: ТЭЗҮ-г хуурамчаар үйлдэх, мэргэжлийн бус хүнийг даргаар томилох, тендерт танил талаа шалгаруулах, стандартын бус кабель шахах.
* 29 анхааруулга: Өвөл болгон тог тасрах, утаа гамшгийн хэмжээнд хүрэх, бороо ороход хот усанд автах.
* Ирээдүйн 1: Хөлдүү хот, бүрэн дампуурсан эдийн засаг.
Солонгосчууд Сампүний ослын дараа "Хурдан, хурдан" (Pali-pali) гэдэг соёлоосоо татгалзаж, "Аюулгүй байдал, Стандарт" гэдэг зүйлийг шүтэж эхэлсэн. Тэд авлига авсан албан тушаалтнуудыг шоронд хийгээд зогсоогүй, барилгын хуулиа бүхэлд нь өөрчилсөн. Харин бид "V цахилгаан станц"-ын тендерийг 10 жил ярьж, 10 жил "300" жижиг авлига хийсээр л байна.
ГУРАВ. ЯПОНЫ СУРГАМЖ: "ТЕССЕЙ" БА 7 МИНУТЫН ГАЙХАМШИГ VS МОНГОЛЫН "БОЛНО ДОО"
Япон улс яагаад хөгжсөн бэ? Тэдний "Шинкансэн" хурдны галт тэрэг яагаад дэлхийн хамгийн аюулгүй, хамгийн цэвэрхэн тээвэр вэ? Хариулт нь "Жижиг зүйлд хандах хандлага".
Японы хурдны галт тэргийг цэвэрлэдэг "Тессей" (Tessei) компанийн тухай жишээг авъя. Галт тэрэг зогсоод буцаж хөдлөхөд ердөө 7-хон минут байдаг. Энэ хугацаанд цэвэрлэгээний баг орж, бүх суудлыг эргүүлж, хогийг түүж, шалыг арчиж, ширээг цэвэрлэж амждаг. Тэд үүнийгээ "Театр" гэж нэрлэдэг бөгөөд зорчигчид руу бөхийж ёслоод ажлаа эхэлдэг.
Эндээс бид Хайнрихийн хуулийн эсрэг үйлдэл-ийг харж болно. Япончууд 300 жижиг зүйлийг (цэвэрлэгээ, мэндчилгээ, цаг баримтлах) төгс хийдэг учраас тэдний нийгэмд "1" том сүйрэл тохиолддоггүй.
Харин Монголд? Бидний сэтгэлгээнд "Болно доо" гэдэг аймшигт вирус бий.
* Зам тавихдаа ус зайлуулах хоолой хийхгүй байсан ч "Болно доо".
* Төрийн албан хаагч нь ажилдаа хоцорч ирсэн ч "Болно доо".
* Эмч нь гараа дутуу угаасан ч "Болно доо".
Энэ "Болно доо" сэтгэлгээ бол Хайнрихийн пирамидын суурь дахь 300 жижиг алдаа юм. Яагаад манайд авлига дарагдахгүй байна вэ? Учир нь бид өөрсдөө өдөр тутмын амьдралдаа шударга бус байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг. Эмнэлэгт оочер дайрахдаа бид ичдэггүй. Замын цагдаад "Танидаг хүн байна уу" гэж ярихаасаа ичдэггүй. Бид өөрсдөө авлигын "суурь хөрс" болчихоод, дээр ургасан "том мод"-ыг нь (Улс төрчдийг) үзэн ядаад байдаг нь логикийн алдаа юм.
ДӨРӨВ. ШИЙДЭЛ: СИСТЕМ, СИСТЕМ, БАС ДАХИН СИСТЕМ
Инженер хүний хувьд хэлэхэд, хэрэв машин эвдэрвэл жолоочийг нь сольдоггүй, машины эд ангийг засдаг. Үүнтэй адил нийгэм эвдэрвэл зөвхөн дарга нарыг солиод шийдэгдэхгүй, СИСТЕМИЙГ өөрчлөх хэрэгтэй.
1. Стандартын дарангуйлал (Standardization): Японд стандартаас хазайх нь гэмт хэрэгт тооцогддог. Монголд стандарт бол зүгээр л "зөвлөмж". Бид бүх салбарт, ялангуяа төрийн үйлчилгээ, тендер, дэд бүтцийн салбарт Олон улсын стандартыг ягштал мөрдүүлж, түүнийг зөрчсөн үйлдлийг ӨРШӨӨЛГҮЙГЭЭР шийтгэх хэрэгтэй. Жишээ нь: Тендерийг цахимаар, блокчэйн технологи ашиглаж хүний оролцоогүй болгох.
2. Тоон өгөгдөлд суурилсан хяналт (Data-Driven Enforcement): Согтуу жолооч, татвар төлөлт, замын хөдөлгөөн дээр "цагдаа зогсоож шалгадаг" баларсан аргаа болих хэрэгтэй. Камер, хиймэл оюун ухаан, дата бааз ашиглах ёстой. Татвараа төлөөгүй, торгуулиа төлөөгүй бол төрийн үйлчилгээ авах эрхийг нь автоматаар хаадаг, банкны гүйлгээг нь хязгаарладаг систем рүү орох хэрэгтэй. Энэ бол хүний эрхийн зөрчил биш, энэ бол хариуцлагын гэрээ. Солонгост торгуулиа төлөөгүй машин хөдөлгөөнд оролцоно гэдэг төсөөлшгүй зүйл.
3. "300"-тай хийх дайн (Culture Shift): Хамгийн хэцүү нь энэ. Бид бие биедээ шаардлага тавьж сурах ёстой. Оочер дайрч байгаа хүнд, хог хаяж байгаа хүнд, ажлаа халтуурдаж байгаа төрийн албан хаагчид "Чи болохгүй байна" гэж хэлж сурах хэрэгтэй. Хайнрихийн хуулиар бол 300 жижиг зөрчлийг засвал 29 осол гарахгүй, 29 осол гарахгүй бол 1 том сүйрэл (улсын дампуурал) болохгүй.
Ер нь бол Монгол Улс хөгжихгүй байгаа нь бидний "хувь заяа" биш. Энэ бол бидний өдөр тутамдаа хийдэг 300 жижиг хариуцлагагүй үйлдлийн нийлбэр юм.
* Бид цагаа барьдаггүй учраас эдийн засаг нь удаашралтай байна.
* Бид стандартаа мөрддөггүй учраас барилгууд нь чанаргүй байна.
* Бид дүрмээ биелүүлдэггүй учраас замын түгжрэл нь там болсон байна.
* Бид бие биедээ шаардлага тавьдаггүй учраас авлигачид нь толгой дээр гарсан байна.
Инженер хүний нүдээр харахад шийдэл нь маш тодорхой: Сэтгэл хөдлөлөөр биш, Системээр удирдагд.Хувьсгал хийнэ гэж орилохын оронд, өнөөдөр хийх ёстой ажлаа ягштал, чанартай, стандартын дагуу хий. Тэгж байж л энэ "Сүйрлийн Пирамид"-ыг нурааж чадна.
Та үүнтэй санал нийлж байна уу? Эсвэл бид "Болно доо" гэж аргалсаар, дараагийн "Сампүн" шиг сүйрлийг хүлээж суух уу?
Бодоорой. Тунгаагаарай. Тэгээд өөрчлөлтийг өөрөөсөө эхлээрэй.
(Хэрэв танд энэ өнцөг таалагдсан бол цааш нь түгээж, нийгэмдээ эрүүл хэлэлцүүлэг өрнүүлээрэй. Бидэнд одоо хоосон шүүмжлэл биш, инженерийн нарийн шийдэл хэрэгтэй байна.)
