05/11/2026
जब इच्छाशक्ति मात्र पर्याप्त भएन: ओपिओइड निर्भरतासँगको २० वर्ष लामो संघर्ष
लागुऔषध निर्भरता, पटक-पटकको पुनःप्रयोग (Relapse), मस्तिष्कको जैविक परिवर्तन र औषधोपचारले दिएको नयाँ आशाको कथा।
४६ वर्षीय एक पुरुष आफ्नी श्रीमतीसँगै परामर्शका लागि हाम्रो क्लिनिकमा आउनुभयो। उहाँको समस्या ओपिओइड (Opioid) निर्भरता थियो। तर उहाँको कथा केवल एउटा चिकित्सकीय परामर्शमा सीमित थिएन। यो लगभग दुई दशक लामो पीडा, उपचारका अनेक प्रयास, निराशा र लागुऔषधबाट टाढा रहने निरन्तर संघर्षको कथा थियो।
उहाँको ओपिओइड सेवनको सुरुवात चिकित्सकको प्रेस्क्रिप्सनमा पाइने औषधिबाट भएको थियो। विशेषगरी Spasmoproxyvon र Codeine युक्त खोकीको सिरपबाट। समय बित्दै जाँदा उहाँको सेवन अत्यधिक बढ्दै गयो। उहाँ दिनमा लगभग ४० वटा Spasmoproxyvon का चक्की र तीनदेखि चार बोतल Codeine सिरप सेवन गर्न थाल्नुभयो।
कोभिड महामारीको समयमा उहाँको लागुऔषध सेवनको स्वरूप परिवर्तन भयो। उहाँ Brown Sugar (मिसावटयुक्त हेरोइन) सेवन गर्न थाल्नुभयो, जुन दिनमा लगभग एक ग्रामसम्म पुग्यो।
ओपिओइड निर्भरतासँग बितेका २० वर्षले उहाँको जीवनमा गहिरो असर पारेको थियो।
यसको असर शारीरिक स्वास्थ्यमा मात्र सीमित थिएन। उहाँको मानसिक स्वास्थ्य, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक जीवन, आर्थिक अवस्था र आत्मसम्मान सबै प्रभावित भएका थिए।
उहाँको दैनिक जीवन लागुऔषध प्राप्त गर्ने र सेवन गर्ने प्रक्रियाको वरिपरि घुम्न थालेको थियो। लागुऔषध नपाउँदा हुने छटपटी, तीव्र इच्छा (Craving), Withdrawal का लक्षण, आर्थिक बोझ र परिवारप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्न नसक्दाको पीडाले उहाँलाई निरन्तर सताइरहेको थियो।
लागुऔषध निर्भरताले उहाँको परिवारलाई पनि उत्तिकै असर पारेको थियो। विशेषगरी उहाँकी श्रीमतीले वर्षौँसम्म अनिश्चितता, मानसिक तनाव, निराशा र असहायपनको सामना गर्नुपरेको थियो।
पटक-पटकको पुनर्स्थापना केन्द्रको बसाइ र पुनःलत
Relapse)
अन्य धेरै ओपिओइड निर्भरता भएका व्यक्तिहरूजस्तै उहाँले पनि विभिन्न पुनर्स्थापना केन्द्र (Rehabilitation Centre) मा पटक-पटक भर्ना भएर उपचार गराउनुभएको थियो।
हरेक पटक उहाँलाई लाग्थ्यो, अबको उपचार अन्तिम हुनेछ र उहाँ सामान्य जीवनमा फर्कन सक्नुहुनेछ।
उहाँ महिनौँसम्म पुनर्स्थापना केन्द्रमा बस्नुभयो। तर समस्या उस्तै रह्यो।
केन्द्रबाट डिस्चार्ज भएपछि केही महिनाभित्रै पुनः लागुऔषध सेवन सुरु हुन्थ्यो।
हरेक पटकको पुनःलतसँगै उहाँमा अपराधबोध, निराशा र आत्मविश्वासको कमी बढ्दै गयो। आफ्नो जीवन परिवर्तन गर्ने प्रयासमा पटक-पटक असफल भएको अनुभूति हुन थाल्यो।
लतसम्बन्धी गलत बुझाइ र इच्छाशक्तिको भ्रम
उहाँलाई उपचारका विभिन्न कार्यक्रमबारे राम्रो जानकारी थियो। धेरै पटक पुनर्स्थापना केन्द्रमा बसेकाले उहाँले त्यहाँको उपचार प्रक्रिया पनि राम्ररी बुझिसक्नुभएको थियो।
उहाँले ओपिओइड निर्भरताका लागि औषधिबाट गरिने उपचारबारे पनि सुन्नुभएको थियो। तर उहाँ वरपरका मानिसहरूले सधैँ एउटा कुरा सिकाउँथे:
लत छोड्न औषधि होइन, बलियो इच्छाशक्ति चाहिन्छ।
एउटा लत छोड्न अर्को औषधिको सहारा लिनु हुँदैन।
Buprenorphine वा Methadone जस्ता औषधि सेवन गर्नु भनेको एउटा नशाको सट्टा अर्को नशा लिनु हो।
वास्तविक उपचार भनेको सबै औषधि पूर्ण रूपमा छोड्नु हो।
यस्ता धारणाले औषधिबाट गरिने उपचारप्रति उहाँमा अन्योल र संकोच पैदा गरेको थियो।
उहाँले वर्षौँसम्म इच्छाशक्तिको भरमा लतबाट मुक्त हुने प्रयास गर्नुभयो।
तर अहिले उहाँले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा महसुस गर्न थाल्नुभएको थियो।
इच्छाशक्ति महत्त्वपूर्ण भए पनि ओपिओइड निर्भरताबाट मुक्त हुन सधैँ पर्याप्त हुँदैन।
पुनर्स्थापना केन्द्रको सुरक्षित वातावरणमा केही समय लागुऔषधबाट टाढा रहन सकिए पनि पुनः आफ्नै परिवार र समाजमा फर्किएपछि लामो समयसम्म लागुऔषधबाट टाढा रहनु निकै चुनौतीपूर्ण हुँदो रहेछ।
उहाँको आत्मविश्वास कमजोर हुँदै गएको थियो। अब उहाँलाई लाग्न थालेको थियो कि सायद उहाँले कहिल्यै पनि लागुऔषधबाट पूर्ण रूपमा छुटकारा पाउन सक्नुहुन्न।
एउटा फरक संवाद
परामर्शका क्रममा मैले उहाँलाई एउटा प्रश्न सोधेँ:
"तपाईंले यसअघि धेरै पटक पुनर्स्थापना केन्द्रमा उपचार गराइसक्नुभएको छ। उपचार कार्यक्रमबारे पनि राम्रो जानकारी छ। यसपटक हामीबाट तपाईंको अपेक्षा के छ?"
उहाँको जवाफ निकै अर्थपूर्ण थियो।
उहाँले भन्नुभयो कि उहाँका धेरै साथीहरू ओपिओइड निर्भरताका लागि औषधि सेवन गरिरहेका छन्। उनीहरू अहिले समाजमा सामान्य जीवन बिताइरहेका छन्। परिवारसँग राम्रो सम्बन्ध राखिरहेका छन्, आफ्नो काम गरिरहेका छन् र लामो समयदेखि अवैध लागुऔषध सेवनबाट टाढा रहन सफल भएका छन्।
उहाँले उनीहरूको जीवनमा आएको परिवर्तन नजिकबाट देख्नुभएको थियो।
त्यसैले यसपटक उहाँ ओपिओइड निर्भरताको जैविक प्रकृति (Biological Nature of Addiction) बुझ्न चाहनुहुन्थ्यो। उहाँ औषधिबाट गरिने वैज्ञानिक उपचारलाई पनि एकपटक प्रयास गर्न चाहनुहुन्थ्यो।
अब उहाँलाई इच्छाशक्तिको बारेमा थप उपदेश चाहिएको थिएन। उहाँ आफ्नो जीवन पुनः नियन्त्रणमा ल्याउन सहयोग गर्ने वैज्ञानिक उपचार खोज्दै हुनुहुन्थ्यो।
उहाँ औषधोपचारका लागि तयार हुनुहुन्थ्यो।
ओपिओइड निर्भरताको उपचारमा औषधिको महत्त्व
यो उपचार यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण मोड हो।
किनभने ओपिओइड निर्भरता केवल खराब बानी, अनुशासनको कमी वा इच्छाशक्तिको कमजोरी होइन।
लागुऔषध सेवन गर्ने तीव्र इच्छा (Craving) उत्पन्न हुन्छ।
लागुऔषध नपाउँदा Withdrawal का लक्षण देखिन्छन्।
सेवनमाथिको नियन्त्रण कमजोर हुँदै जान्छ।
गम्भीर स्वास्थ्य तथा पारिवारिक समस्या हुँदाहुँदै पनि सेवन जारी रहन सक्छ।
पटक-पटक छोड्ने प्रयास गर्दा पनि पुनः सेवन सुरु हुन सक्छ।
त्यसैले केवल लागुऔषध छोड्न आग्रह गर्नु वा इच्छाशक्ति बलियो बनाउन उपदेश दिनु पर्याप्त नहुन सक्छ।
इच्छाशक्तिले व्यक्तिलाई उपचार खोज्न प्रेरित गर्न सक्छ, तर वैज्ञानिक औषधोपचारले दीर्घकालीन सुधार कायम राख्न सहयोग गर्न सक्छ।
मस्तिष्कको कार्यप्रणालीलाई स्थिर बनाउन।
ओभरडोज (Overdose) तथा मृत्युदरको जोखिम कम गर्न।
व्यक्तिलाई परिवार, काम र सामाजिक जीवनमा पुनः फर्कन सहयोग गर्न।
यी औषधिहरू सडकमा पाइने अवैध लागुऔषधजस्ता अनियन्त्रित पदार्थ होइनन्। चिकित्सकको निगरानीमा उपयुक्त मात्रा निर्धारण गरी प्रयोग गरिने वैज्ञानिक उपचार हुन्।
औषधोपचारसँगै मनोसामाजिक परामर्श, परिवारको सहयोग, पुनःलत रोकथामका उपाय र नियमित Follow-up पनि आवश्यक हुन्छ।
उपचारको अवधि प्रत्येक व्यक्तिको आवश्यकता अनुसार फरक हुन सक्छ। केही महिनापछि वा केही वर्षपछि सबैले औषधि बन्द गर्नैपर्छ भन्ने कुनै सार्वभौमिक नियम छैन। धेरै व्यक्तिका लागि लामो समयसम्म औषधि सेवन गरिरहनु नै सुरक्षित र जीवनरक्षक उपचार हुन सक्छ।
निको हुनु भनेको लागुऔषध मात्र छोड्नु होइन
यस व्यक्तिको जीवन यात्राबाट हामीले सिक्नुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने निको भएको अवस्था केवल व्यक्तिले औषधि सेवन गरिरहेको छ वा छैन भन्ने आधारमा मापन गर्नु हुँदैन।
उसले आफ्नो स्वास्थ्य, आत्मसम्मान, पारिवारिक सम्बन्ध, उत्पादकत्व र अर्थपूर्ण जीवनमा कति सुधार ल्याउन सकेको छ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
चिकित्सकको सल्लाहअनुसार Buprenorphine वा Methadone सेवन गर्दै अवैध ओपिओइडबाट टाढा रहने, परिवारको हेरचाह गर्ने, आफ्नो काम गर्ने र समाजमा योगदान दिने व्यक्ति उपचारमा असफल भएको होइन।
त्यो पनि Recovery नै हो।
त्यसैगरी ओपिओइड निर्भरताको उपचारमा औषधिको आवश्यकता पर्ने व्यक्तिलाई पनि कलंकित गर्नु हुँदैन।
हाम्रो उद्देश्य व्यक्तिले कति समय औषधिबिना पीडा सहन सक्छ भन्ने प्रमाणित गर्नु होइन। हाम्रो उद्देश्य उसलाई सुरक्षित, स्वस्थ र उत्पादक जीवन जिउन सहयोग गर्नु हो।
परिवार, समाज र स्वास्थ्यकर्मीहरूका लागि एउटा सन्देश
दुई दशक लामो पीडापछि यो ४६ वर्षीय व्यक्तिले एउटा महत्त्वपूर्ण कदम चाल्नुभएको छ।
उहाँले अब लतबाट मुक्त हुन केवल इच्छाशक्तिको भर पर्नुपर्छ भन्ने सोचबाट बाहिर निस्केर आफ्नो समस्यालाई उचित चिकित्सकीय उपचार आवश्यक पर्ने रोगका रूपमा बुझ्न थाल्नुभएको छ।
उहाँको कथाले हामीलाई सम्झाउँछ कि पटक-पटक हुने Relapse लाई व्यक्तिको इच्छाशक्ति वा प्रतिबद्धताको कमीका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन।
कहिलेकाहीँ यसले उपचारको पद्धति परिवर्तन गर्नुपर्ने संकेत गर्छ।
पुनर्स्थापना केन्द्रको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। तर उपयुक्त औषधोपचार र निरन्तर चिकित्सकीय निगरानीबिना गरिने पुनर्स्थापनाले व्यक्तिलाई समाजमा फर्किएपछि पुनःलतको जोखिममा छोड्न सक्छ।
अब हामीले औषधिबाट गरिने उपचारलाई एउटा नशाको सट्टा अर्को नशा लिने गलत धारणाबाट मुक्त गर्न आवश्यक छ।
ओपिओइड निर्भरतालाई चिकित्सकीय समस्याका रूपमा बुझौँ। वैज्ञानिक औषधोपचार उपलब्ध गराऔँ। मनोसामाजिक सहयोग प्रदान गरौँ। व्यक्तिको आत्मसम्मान र मर्यादाको रक्षा गरौँ। उपचारको निरन्तरता सुनिश्चित गरौँ।
किनभने ओपिओइड निर्भरतासँग संघर्ष गरिरहेका व्यक्तिहरूलाई थप आलोचना, उपदेश वा नैतिकताको पाठ आवश्यक छैन।
उनीहरूलाई उपचार, सहानुभूति र विज्ञानमा आधारित दृष्टिकोण आवश्यक छ।
कहिलेकाहीँ निको हुने यात्राको पहिलो वास्तविक कदम कसैलाई अझ बलियो बन्न भन्नु होइन, बरु उसलाई सही चिकित्सकीय उपचार उपलब्ध गराउनु हो।
औषधि सेवन गर्नु Recovery को सम्झौता होइन। धेरै व्यक्तिका लागि आफ्नो जीवन पुनः प्राप्त गर्ने आधार नै औषधोपचार हो।
सामाजिक सञ्जालका लागि छोटो सन्देश
ओपिओइड निर्भरता भएका व्यक्तिलाई इच्छाशक्तिको भरमा मात्र लत छोड्न बाध्य नगरौँ।
ओपिओइड निर्भरताले मस्तिष्कको कार्यप्रणालीमा परिवर्तन ल्याउँछ। पटक-पटक हुने Relapse सधैँ इच्छाशक्तिको कमी होइन।
Buprenorphine र Methadone एउटा नशाको सट्टा अर्को नशा होइनन्।
यी जीवन बचाउने र दीर्घकालीन Recovery सम्भव बनाउने वैज्ञानिक औषधिहरू हुन्।
Recovery भनेको औषधिबिना पीडा सहनु होइन। Recovery भनेको आफ्नो जीवन पुनः प्राप्त गर्नु हो।