21/10/2026
Zawał bez zatoru. Ślad prowadzi do homocysteiny.
Trzydzieści procent. Tyle zwężenia znalazł patolog w tętnicy wieńcowej mężczyzny, który zmarł na zawał serca. Za mało, żeby zabić. Nie było skrzepu. Badania toksykologiczne nic nie wykazały, śladów po igłach też nie było. I wtedy patolog miał powiedzieć synowi zmarłego zdanie, które w medycynie pada rzadko: „Nie wiem, dlaczego pana ojciec umarł”.
Tę historię usłyszałem w wywiadzie z amerykańskim lekarzem. Ten syn to właśnie on. I nie dawała mi spokoju. Bo za nią stoi nazwisko, które powinien znać każdy, kto choć trochę interesuje się sercem: Kilmer McCully.
W latach sześćdziesiątych McCully był młodym patologiem na Harvardzie. Przyglądał się dzieciom z rzadką chorobą genetyczną, u których we krwi krążyły ogromne ilości jednej substancji, homocysteiny. Ich tętnice wyglądały tak, jakby należały do ludzi w podeszłym wieku. W 1969 roku McCully postawił odważną tezę: skoro tak wysoka homocysteina niszczy naczynia dziecka, to może nieco podwyższona, przez lata, robi to samo u dorosłych.
Środowisko przyjęło to chłodno. Wszyscy patrzyli wtedy na cholesterol. McCully na długie lata wypadł z głównego nurtu nauki. Dopiero kolejne dekady badań pokazały, że coś w tym jest. Dziś wiemy, że wzrost homocysteiny o każde 5 ucg wiąże się z ryzykiem choroby wieńcowej wyższym o 20–30 procent. Zmarł w zeszłym roku, w wieku 91 lat, jako człowiek, któremu historia częściowo przyznała rację.
Czym właściwie jest homocysteina?
Wyobraźcie sobie rondo w środku miasta. Z jedzenia dostajemy metioninę, aminokwas niezbędny do życia. Organizm ją przetwarza, a po drodze powstaje homocysteina, produkt przejściowy, który nie powinien się zatrzymywać. Z ronda są dwa zjazdy. Jeden prowadzi z powrotem do metioniny i do jego otwarcia potrzebne są foliany, witamina B12 oraz betaina. Drugi prowadzi do cysteiny i tu potrzebna jest witamina B6. Gdy brakuje tych witamin, robi się korek. Homocysteina krąży, gromadzi się i zaczyna drażnić delikatną wyściółkę naczyń krwionośnych, sprzyja stanom zapalnym i krzepnięciu.
Wróćmy do zagadki z początku. Autor historii jest przekonany, że jego ojca zabił nagły skurcz tętnicy wywołany homocysteiną. Sprawdziłem to. W literaturze nie znajdziemy dowodu, że tak to działa, są tylko pojedyncze opisy przypadków przy skrajnie wysokich wartościach. Podobnie z poniedziałkami. To prawda, że zawały zdarzają się wtedy najczęściej. Badacze łączą to jednak przede wszystkim ze stresem początku tygodnia, a nie z niedzielnym obiadem bogatym w metioninę. Szczerze mówiąc, ta wersja wydaje mi się jeszcze ciekawsza.
A teraz zwrot akcji. Kiedy naukowcy zaczęli podawać ludziom witaminy z grupy B, homocysteina pięknie spadała. Liczba zawałów już nie. Przy udarach efekt był, ale skromny.
Co to znaczy?
Homocysteina przypomina kontrolkę na desce rozdzielczej. Wykręcenie żarówki nie naprawi silnika. Ale jeździć latami z zapaloną kontrolką to też kiepski pomysł. Podwyższony wynik to sygnał, że warto zajrzeć głębiej.
A zajrzeć jest gdzie. Homocysteina często wychwytuje ukryty niedobór B12, szczególnie u osób po sześćdziesiątce, na diecie roślinnej, przyjmujących metforminę albo długo leki na zgagę. Bywa podwyższona przy słabszej pracy nerek i niedoczynności tarczycy, u palaczy i przy regularnym alkoholu. Bywa też rodzinna, związana z wariantami genu MTHFR. Jeden prosty wynik potrafi więc otworzyć kilka drzwi naraz.
Co możecie zrobić?
Zacząć od talerza. Słowo „folian” pochodzi od łacińskiego folium, czyli liść, i to nie przypadek. Zielone warzywa liściaste, strączki, szparagi i brokuły to ich naturalne źródło.
B12 znajdziemy w produktach odzwierzęcych. Do tego mniej alkoholu, rzucenie papierosów i ruch, który robi dobrze całemu układowi krążenia. A jeśli w rodzinie zdarzały się wczesne zawały lub udary, macie problemy z pamięcią albo przyjmujecie wymienione leki, porozmawiajcie z lekarzem o oznaczeniu homocysteiny razem z B12 i folianami. Wynik zawsze warto interpretować razem z lekarzem prowadzącym, a o suplementacji decydować wspólnie z nim.
Lubię takie historie. Jedno zdanie patologa, „nie wiem”, potrafi uruchomić poszukiwania na całe życie. Najciekawsze w medycynie zaczyna się tam, gdzie ktoś nie przyjmuje gotowej odpowiedzi i postanawia sprawdzić sam.
Dr Jerzy Lewko
