10/11/2026
Lęk jest naturalną reakcją. Każdy z nas go doświadcza. Jego funkcją jest rozpoznawanie zagrożenia i przygotowanie organizmu do
reakcji nie. Cały ten nieprzyjemny koktajl napięcia mięśni, przyspieszonego bicia serca i oddechu jest adekwatną i dobrą reakcją którą ma służyć przetrwaniu w zderzeniu z zagrożeniem. Problem pojawia się wtedy, gdy lęk staje się nadmierny, nieadekwatny do sytuacji, utrzymuje się przez dłuższy czas i zaczyna ograniczać codzienne funkcjonowanie młodego człowieka.
Zaburzenia lękowe u młodzieży mogą rozwijać się stopniowo, a ich objawy nie zawsze są oczywiste. Nastolatek niekoniecznie powie rodzicom, że się boi, odczuwa napięcie lub nie radzi sobie z emocjami. Często nie potrafi nawet samodzielnie zrozumieć tego, co się z nim dzieje, nazwać emocji i powiązać z poprzedzającą je okolicznością.
Jak mogą objawiać się zaburzenia lękowe?
Objawy lęku mogą występować jednocześnie w kilku obszarach: fizjologicznym, emocjonalnym, poznawczym i behawioralnym.
1. Obszar fizjologiczny
Lęk nie jest wyłącznie przeżyciem psychicznym. Uruchamia reakcje fizjologiczne, które mogą być dla nastolatka bardzo nieprzyjemne i niepokojące.
Mogą pojawiać się:
* nawracające bóle brzucha, nudności, biegunki;
* bóle głowy, zawroty głowy;
* przyspieszone bicie serca, uczucie duszności, drżenie rąk;
* napięcie mięśniowe, nadmierna potliwość;
* trudności z zasypianiem, częste wybudzanie się;
* przewlekłe zmęczenie i poczucie wyczerpania.
2. Obszar emocjonalny
U nastolatków lęk nie zawsze przybiera postać widocznego strachu. Czasami dominuje rozdrażnienie, złość, frustracja lub gwałtowne reakcje emocjonalne.
Możemy obserwować:
* zwiększoną drażliwość i impulsywność;
* częste wybuchy złości, płaczliwość;
* smutek, przygnębienie, poczucie bezradności;
* silne napięcie emocjonalne;
* trudności w uspokojeniu się po stresującej sytuacji;
* nadmierną wrażliwość na krytykę i ocenę.
Nastolatek może mówić, że sam nie wie, dlaczego tak reaguje, że nie potrafi nad sobą zapanować lub że wszystko go denerwuje.
3. Obszar poznawczy
W zaburzeniach lękowych szczególnie istotny jest sposób interpretowania sytuacji. Typowe dla wieku nastoletniego: wrażliwość na ocenę społeczną i samokrytycyzm przybierają na sile. Młody człowiek zaczyna nadmiernie koncentrować się na potencjalnych zagrożeniach, przewidywać negatywne konsekwencje i mieć trudności z alternatywnymi (bardziej pozytywnymi) sposobami wyjaśniania sytuacji.
Charakterystyczne mogą być:
* uporczywe zamartwianie się przyszłością;
* przewidywanie najgorszego możliwego scenariusza;
* nadmierny lęk przed oceną, krytyką i odrzuceniem;
* obawa przed popełnieniem błędu lub kompromitacją;
* przekonanie, że nie poradzi sobie z trudną sytuacją;
* nadmierne analizowanie własnych zachowań i wypowiedzi;
* poczucie odpowiedzialności za problemy dorosłych, rodzinę czy sytuacje, na które nie ma wpływu.
Nastolatek zaczyna przewidywać negatywne konsekwencje sytuacji i zaczyna ich unikać. Strategia uciekania przed sytuacjami wywołującymi nieprzyjemne doznania rozwija mechanizm lęku antypacyjnego, czyli lęku przed… lękiem. Powstaje wówczas błędne koło: im bardziej próbuje się uniknąć lęku, tym bardziej koncentracja pada na zagrożenie i tym silniej lęk się odczuwa. Unikanie przynosi chwilową ulgę , ale nie pozwala na przekonanie się, że potrafimy sobie poradzić.
4. Obszar behawioralny
To właśnie zachowanie nastolatka często jako pierwsze zwraca uwagę rodziców i nauczycieli:
* wycofywanie się z kontaktów rówieśniczych;
* unikanie wspólnych wyjść, uroczystości i wycieczek szkolnych;
* niechęć do chodzenia do szkoły;
* unikanie odpowiedzi ustnych, wystąpień i sytuacji, w których można zostać ocenionym;
* rezygnacja z dotychczasowych zainteresowań i hobby;
* trudności z koncentracją, spadek motywacji i pogorszenie wyników w nauce;
* zmiana rytmu snu i sposobu odżywiania;
* podejmowanie zachowań ryzykownych, eksperymentowanie z używkami;
* zachowania kompulsywne, nadmierne sprawdzanie, mycie rąk lub inne powtarzalne czynności.
Szczególnie ważne jest obserwowanie zmian w stosunku do wcześniejszego funkcjonowania dziecka.
Kiedy zmiany w zachowaniu nastolatka powinny nas szczególnie zaniepokoić?
Nie każda zmiana nastroju, gorszy okres czy potrzeba samotności oznaczają zaburzenie lękowe.
Ważne jest obserwowanie jak objawy zmieniają się w czasie, jak dziecko je wyjaśnia („wściekam się bo jestem dziwny, gorszy” czy „bo mi nie poszło na sprawdzianie”), ich intensywność i jak bardzo utrudniają one codzienne życie.
‼️Szczególnej uwagi wymagają następujące sytuacje:
🪫Wycofanie społeczne. Nastolatek przestaje spotykać się z rówieśnikami.
🪫Gwałtowne zmiany emocjonalne. Pojawiają się silne reakcje złości, drażliwość, impulsywność, trudności z opanowaniem emocji.
🪫Negatywny obraz samego siebie. Szczególnie niepokojące są wypowiedzi o braku sensu życia, niechęci do życia czy przekonaniu, że innym byłoby lepiej bez niego.
🪫Zmiany w rytmie snu i odżywiania. Bardzo ważny obszar, często problemy w tym zakresie są wiele miesięcy ignorowane. Nastolatek ma trudności z zasypianiem, wybudza się w nocy, rano nie może wstać, jest stale zmęczony. Zmieniają się jego nawyki żywieniowe.
🪫Pogorszenie funkcjonowania szkolnego. Pojawiają się trudności z koncentracją, spadek motywacji.
🪫Zachowania autoagresywne i kompulsywne. Należy zwracać uwagę na samouszkodzenia, wyrywanie włosów, nadmierne drapanie się, powtarzalne czynności (mycie rąk, zadawanie takich samych pytań, sprawdzanie, tiki ) czy zachowania mające na celu chwilowe obniżenie napięcia.
Zaburzenia lękowe można i należy leczyć.
Nieleczony, nasilający się lęk może stopniowo ograniczać funkcjonowanie nastolatka. Często zmusza do pozostawienia dziecka w domu, organizacji nauczania w domu. Powoduje samotność i izolację.
Dlatego tak ważne jest wczesne rozpoznanie trudności i odpowiednie wsparcie.
W leczeniu zaburzeń lękowych u dzieci i młodzieży istotną rolę odgrywa psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna (CBT), której skuteczność w wielu zaburzeniach lękowych została potwierdzona w badaniach naukowych. W zależności od nasilenia objawów i indywidualnych potrzeb wskazana może być również konsultacja psychiatryczna i farmakoterapia.
Pamiętajmy, że za trudnym zachowaniem nastolatka może kryć się trudne doświadczenie, którego nie potrafi jeszcze nazwać ani samodzielnie zrozumieć.
Najważniejsze, co możemy mu dać, to uważność, akceptacja, poczucie bezpieczeństwa i gotowość do szukania pomocy wtedy, gdy sam nie potrafi sobie poradzić.